Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynyń tolyq mátini

Qadirli otandastar!

Qurmetti Quryltaı depýtattary jáne Úkimet músheleri!

Búgin men Memleket basshysy retinde Qazaqstan halqyna dástúrli Joldaýymdy jarııalaımyn. Bul Joldaýdyń máni de, mazmuny da aıryqsha.

25 qazanda ulttyq merekemiz – Respýblıka kúnin atap óttik. Osy kúni Egemendik týraly deklaratsııa qabyldandy. Biz derbes el bolý jolynda batyl qadam jasadyq. Kóp uzamaı Táýelsizdik týyn bıikke kóterip, eldigimizdiń irgesin bekittik.

Mine, bıyl qasıetti Táýelsizdigimizge 35 jyl tolyp jatyr. Bul tarıhı mejeniń ult shejiresinde alatyn orny bólek.

Bıyl naýryz aıynda halqymyz memlekettigimizdiń negizgi tiregin – Konstıtýtsııamyzdy qabyldady. Bul tutas elimiz úshin tarıhı mán-maǵynasy tereń oqıǵa boldy.

Konstıtýtsııany birneshe urpaqtar arasyndaǵy qasterli kelisim dep ataýǵa bolady. Óıtkeni Konstıtýtsııada Qazaqstannyń qazirgi bitim-bolmysy men bolashaqtaǵy beınesi naqty aıqyndaldy.

Azamattarymyz jappaı qoldaǵan Konstıtýtsııa 1 shildede zańdy kúshine enip, elimizdiń saıası júıesiniń túbegeıli jańǵyrýyna, jańa bılik ınstıtýttarynyń qurylýyna úlken serpilis berdi. Jurtymyz jarqyn bolashaqqa bastaıtyn aýqymdy jumysty atqarýǵa belsendi túrde kiristi.

El ómirindegi tarıhı ózgeristerdiń barlyǵy halyqtyń kóz aldynda bolyp jatyr. Bul másele asa mańyzdy bolsa da, kóp sóz aıtýdyń qajeti joq dep oılaımyn.

Búgin men elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi oılarymmen bólisemin, aldaǵy maqsat-mindetterge toqtalamyn.

Ashyǵyn aıtsaq, búginde táýelsizdigimiz ben egemendigimizdi qorǵaýǵa qatysty barlyq másele áli tolyqtaı sheshimin tapqan joq. Bul – aldymyzda kóptegen ózekti mindet tur degen sóz.

Jumysty oıdaǵydaı oryndaý úshin, eń aldymen, búkil qoǵamymyz tatý bolýy kerek. Birlik pen kelisim bolmasa, eshqandaı reforma jáne ilgerileý bolmaıtyny aıdan anyq.

Qazir jahandyq syn-qaterler áldeqaıda qaýipti sıpat alǵan kezde qoǵamymyzda talap pen tártipke basymdyq berýimiz qajet.

Qazirgi tańda álem elderi arasynda aqylǵa qonymsyz jalǵan aıyptaýlar, astyrtyn teketirester kúsheıdi, al alpaýyt, yqpaldy memleketterdiń arasynda jappaı ózara senim daǵdarysy paıda boldy.

Baqylaýsyz, júıesiz kóshi-qon aǵyndary áldeqaıda kóbeıdi, bul birneshe eýropalyq eldiń qaýipsizdigine úlken zııan keltirgenine kózimiz jetti.

Birikken Ulttar Uıymynyń abyroı-bedeli úlken toqyraýǵa ushyrady. Halyqaralyq quqyqtyń qundylyǵy tómendep ketti. Qysqasy, qazirgi álem bulyńǵyr dáýirge aıaq basty, onyń keleshegi qandaı bolatyny týraly saıasatkerler men sarapshylar arasynda birtutas pikir joq.

Kúlli álem jurtshylyǵy alasapyran kezeńde ómir súrip jatyr desek, artyq bolmas. Mundaı kúrdeli, boljamsyz ahýal «qyrǵı-qabaq soǵys» kezinde de bolmaǵan edi.

Dál osyndaı qubylmaly zamanǵa qaramastan, Qazaqstan el damýynyń jańa dáýirine úlken senimmen qadam basyp, keń aýqymdy saıası reformany iske asyrdy. Bul – dúnıe júzinde óte sırek kezdesetin qubylys.

Endi aldaǵy ýaqytta da elimizdiń egemendigin nyǵaıtýymyz kerek. Bul – qazirgi álemdegi bulyńǵyr ahýalda ishki turaqtylyqty saqtaı otyryp, ósip-órkendeý degen sóz.

Osy jolda búkil qoǵam, sonyń ishinde otanshyl, belsendi, bilimdi azamattar qarqyndy eńbek etýi kerek. Quryltaı depýtattaryna da úmitim zor.

Osyndaı jaǵdaıda memlekettik apparat pen quqyq qorǵaý mekemeleriniń róli asa mańyzdy ekeni barshańyzǵa túsinikti.

Basqasha aıtqanda, qazirgi býyn ókilderi, ıaǵnı biz kele jatqan jas urpaqtarǵa josparlar men tujyrymdar emes, ekonomıkasy qýatty jáne qarqyndy, joǵary tehnologııalary damyǵan, bilim men ǵylymǵa negizdelgen, zańdy moıyndaıtyn, jasampaz ári ozyq, geosaıası turǵydan kúshi men yqpaly bar Qazaqstandy qaldyrýymyz kerek.

Bul – ultymyzdyń aldynda turǵan naǵyz strategııalyq mindet.

Qurmetti depýtattar!

Qurmetti Úkimet músheleri!

Elimiz udaıy qarqyndy damýy úshin aýqymdy mindetterdi sapaly ári jedel iske asyrý óte mańyzdy.

Azamattarymyz tolyqqandy áleýmettik ınfraqurylymmen qamtylýy kerek. Bul – halyqtyń turmys sapasyn kóterýdiń mańyzdy sharty.

Sondyqtan basty nazardy ınfraqurylym qurý isine aýdaramyz.

Buǵan deıin de aıttym: Qazaqstan aýqymdy qurylys alańyna aınalýǵa tıis. Másele jekelegen jobalarǵa qatysty bolyp otyrǵan joq.

Jalpy, barlyq aımaqta jappaı qurylysty bastap, jandandyrý qajet.

Birinshi kezekte, jan-jaqty zertteý jáne taldaý júrgizip, oblystardyń densaýlyq saqtaý, bilim berý, mádenıet jáne sport nysandaryna degen qajettiligin egjeı-tegjeı anyqtaý jumysyn tez arada tolyǵymen bitirý kerek.

Biz aýyl-aımaqtardy damytý máselesin árdaıym erekshe baqylaýda ustaımyz. Aýyldaǵy turǵyndardyń laıyqty ómir súrýi úshin barynsha jaǵdaı jasap otyrmyz.

Alaıda, qazir ekonomıka, bilim men tehnologııanyń tiregi de, talanttardy shyńdaıtyn da negizgi qalalar ekenin atap ótken jón.

Saıyp kelgende, qýatty qalalar qýatty aımaqtardyń, al qýatty aımaqtar kúshti memlekettiń negizin qalaıdy. Sondyqtan árbir iri qalanyń Úkimet bekitken naqty orta jáne uzaq merzimdegi damý jospary bolýǵa tıis.

Sonymen qatar qala resýrsyn tıimdi basqarý úshin Úkimet ákimdiktermen birlesip, qala ınfraqurylymynyń tsıfrlyq syńaryn kóp uzamaı ázirleýge tıis.

Qalalardyń qaýipsiz, jaıly, kórikti bolýyna basymdyq, ıaǵnı prıorıtet retinde qaraı otyryp, bul isti asa mańyzdy memlekettik mindet dep qabyldaý kerek. Bul – «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq tujyrymdamasyna tolyq saı keletin talap.

Eger qala qarqyndy damıtyn bolsa, sol óńirdiń ekonomıkasy da órkendeıdi, adamı áleýeti de artady.

Osy oraıda áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzy bar nysandar salýǵa jáne ony jańǵyrtýǵa erekshe mán beremiz. Buǵan bizdiń kúshimiz de, múmkindigimiz de jetedi.

Halyqaralyq valıýta qory usynǵan boljamǵa sáıkes, bıyl elimizdiń jalpy ishki ónimi 400 mıllıard dollarǵa jýyqtaıdy. Onyń jan basyna shaqqandaǵy úlesi 19 myń dollardan asatyn boldy.

Elimiz ekonomıkasynyń kólemi jaǵynan álemde 47 orynǵa kóteriledi. Bul – halqynyń sany bizden áldeqaıda kóp birqatar eldiń kórsetkishinen joǵary deńgeı degen sóz.

Óńdeý ónerkásibi de qarqyndy damýda. Onyń jalpy ishki ónimdegi úlesi 14 paıyzdan asty. Bul – ulttyq ekonomıkany ártaraptandyrý baǵytynda júrgizilgen júıeli jumystyń naqty nátıjesi.

Altyn-valıýta rezervi men Ulttyq qor aktıvteriniń kólemi 130 mıllıard dollardan asty.

Endi osy qýatty áleýetimizdi ınfraqurylymdy jańǵyrtýǵa, elimizdiń ár aımaǵyn kórkeıtýge baǵyttaýymyz qajet.

Sondyqtan men buǵan deıin aıtqan aýqymdy qurylys bastamasyn belsendi túrde júzege asyrýdy tapsyramyn. Soǵan sáıkes búkil el boıynsha asa qajetti áleýmettik, kólik jáne ınjenerlik ınfraqurylym nysandary salynady.

Úkimet buryn-sońdy bolmaǵan Infraqurylymdyq jańǵyrý josparyn ázirleıdi. Bul aýqymdy jumysty iske asyrý úshin 2029 jyldyń sońyna deıin Ulttyq qordan shamamen 6,5 trıllıon teńge bólinedi. Bıyl jáne 2027 jyldyń alǵashqy eki aıy ishinde áleýmettik jobalardy iske qosý úshin 1,5 trıllıon teńge kóleminde qarajat qarastyrý qajet.

Ulttyq qordyń eń basty maqsaty, mıssııasy – el baılyǵyn uqypty ustaý jáne odan ári arttyrý, sondaı-aq, ony qazirgi jáne keleshek urpaqtyń ıgiligine jaratý.

Ulttyq qor kóp jyldar boıy osy negizgi mindetti laıyqty oryndap keledi, ıaǵnı qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge zor úles qosýda.

Jas urpaqtyń ıgiligin oılasaq, bul baǵytta qazirden bastap naqty ári batyl qadamdar jasaýymyz kerek. Ózekti máselelerdi keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy. Ár másele óz sheshimin tabýǵa tıis. Basty talap – osy. Keıingi býynǵa órkenıetti, ozyq, jańarǵan memleketti amanat etýimiz kerek. Bul – bizdiń mindetimiz jáne keler urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligimiz.

Bir sózben aıtqanda, biz osy tarıhı jaýapkershilikti tereń sezine otyryp, óskeleń urpaqtyń ıgiligi úshin mol qarjy qaldyrýmen qatar, tehnologııalyq turǵydan órkendegen, básekege qabiletti ári kúshti ekonomıkasy, ozyq ınfraqurylymy bar, ómir súrý úshin qolaıly, ár azamattyń ózin-ózi damytýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan jańa turpatty memleket quryp, amanat etýimiz kerek.

Muny eń basty mindetimiz, tipti tarıhı mańyzy bar mıssııamyz dep aıtýǵa bolady.

Bul – adam kapıtalyn damytýǵa, azamattardyń turmys sapasyn jaqsartýǵa, ıaǵnı el bolashaǵyna salynatyn uzaq merzimge arnalǵan ınvestıtsııa.

Biraq Ulttyq qordyń resýrsyn jınaqtaý jáne ony paıdalaný arasynda teńgerim saqtalýǵa tıis. Qarajatty tek qoǵamǵa barynsha paıdaly dúnıege ǵana jaratý kerek.

Eń bastysy, jumsalǵan aqshanyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik qaıtarymy bolýy qajet. Óıtkeni bólinetin memleket qarajatynyń negizgi maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn kóterý.

Tıisti jobalardy júzege asyrýǵa materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıy jaqsy jáne mol tájirıbesi bar jergilikti jerdegi shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin tartqan jón. Búkil qurylystyń barysy qatań baqylaýǵa alynady.

Birinshi kezekte aımaqtarda 70-ke jýyq densaýlyq saqtaý nysany salynady.

Perzenthanalar, aýrýhanalar, jedel medıtsınalyq kómek kórsetý stantsııalary, balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyqtary men erekshe balalardyń suranysyna saı sportzaldar boı kóteredi.

Sondaı-aq 50-ge jýyq bilim berý, sport jáne mádenıet mekemeleriniń qurylysy bastalady.

Osyndaı asa qajetti, sapaly nysandardyń qurylysyn jedel túrde bastap, kóp uzamaı iske qosýymyz kerek. Budan bólek, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasyna qomaqty qarjy bólinedi. Kóptegen eldi mekenderge gaz jáne taza aýyz sý tartylady.

Úkimet jyl sońyna deıin naqty jobalardyń bastapqy tizimin ázirleıdi. Bul tizim barlyq aımaqty qamtýy kerek.

Biz halqymyzdyń artyp otyrǵan zor úmitine laıyq bolýymyz qajet.

Bul josparymyz el ıgiligin arttyrýǵa arnalyp otyr, basqa astarly oıymyz joq. Sondyqtan osy úlken qurylys qozǵalysyna «Halyqtyq qurylys» degen ataý bersek, qarsylyq bolmas dep senemin.

«Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasy azamattardyń ál-aýqatyn arttyratyn, kásipkerliktiń órkendeýine, damýyna, ulttyq ekonomıkany jandandyrýǵa zor yqpal etetin tól tarıhymyzdaǵy eń úlken ınfraqurylymdyq joba bolmaq.

Atalǵan bastama júz myńdaǵan adamdy jumyspen qamtıdy, onyń ıgiligin tutas halqymyz, ásirese, óskeleń urpaq kóredi dep kámil senemin.

Kelesi másele. Logıstıka ınfraqurylymyn damytýǵa basa mán berý qajet. Bul – elimizdiń ósip-órkendeýine yqpal etetin mańyzdy faktordyń biri.

Qazirgi tańda logıstıka máselesimen barlyq elder aınalysýda. Damyǵan kólik logıstıkasy bolmasa, tipti, búgingi kúshti el erteń qurdymǵa ketedi.

Kelesi jyly elimizde «Baqty – Aıagóz» temirjol jelisi iske qosylady. Jańa baǵyttyń arqasynda Qytaımen aradaǵy júk ótkizý múmkindigi 20 mıllıon tonnaǵa artady.

Tamyz aıynda «Aral – Kaspıı» kúre jolynyń qurylysy bastaldy. Bul joba Transkaspıı dáliziniń qashyqtyǵyn shamamen 1 myń shaqyrymǵa qysqartyp, júk jetkizý merzimin úsh kúnge deıin azaıtady.

Úkimet osy salada qolǵa alynǵan barlyq jobanyń sapaly ári ýaqtyly oryndalýyn qatań baqylaýǵa alady.

Qazir álem logıstıkasy aýqymdy ózgerister jáne qarqyndy damý kezeńin bastan ótkerip jatyr.

Teńiz joldaryndaǵy turaqsyz jaǵdaı qurlyqtaǵy kólik dálizderiniń strategııalyq mańyzyn arttyra tústi.

Qazaqstan is júzinde Eýrazııadaǵy jetekshi logıstıkalyq ortalyqtyń birine aınalýy úshin osy tarıhı múmkindikti múlt jibermeýge tıis.

Qazirdiń ózinde Qytaıdan Eýropa qurlyǵyna tasymaldanatyn júktiń 85 paıyzy bizdiń aýmaǵymyz arqyly ótedi.

Alaıda barǵa qanaǵat etip, toqmeıilsip otyrý – bolashaqta kósh sońynda qalý degen sóz.

Biz halyqaralyq júk tasymaly aǵyndarynyń tolyqqandy uıymdastyrýshysy bolýymyz kerek.

Bul úshin otandyq logıstıkalyq operatorlardy damytyp, júkterdi shoǵyrlandyrýmen jáne bólýmen aınalysatyn ortalyqtar qurýǵa basa nazar aýdarǵan jón.

Sondaı-aq, kólik toraptarynyń aınalasynan jańa óndirister men saýda oryndaryn ashý mańyzdy.

Biz Qazaqstannyń barlyq aımaǵyn baılanystyratyn, ıaǵnı, elimizdiń tranzıttik áleýetin kúsheıtetin zamanaýı, óte damyǵan temirjol jáne kólik joldarynyń tutas jelisin qurýymyz kerek. Bul – strategııalyq mindet.

Elimiz arqyly tasymaldanatyn júk kólemi jyl saıyn ulǵaıyp keledi. Demek bizdiń aldymyzda jol ınfraqurylymyn jaqsarta túsý mindeti áli de tur. Bul, ásirese, soltústik aımaqtarǵa qatysty ózekti másele.

Sondyqtan endigi kezekte «Kókshetaý – Petropavl» tas jolyn keńeıtý isine kirisý kerek.

Avtokólikpen júk tasymaldaıtyn otandyq kásipkerlerimizge járdem kórsetý qajet. Sebebi Qazaqstan arqyly ótetin avtokólik tranzıtiniń jartysynan kóbi sheteldikterge tıesili. Osy salany da retke keltiretin ýaqyt keldi, Úkimet tıisti is-áreketterdi qoldanady.

Negizgi maqsat – elimizdiń joldarynyń áleýetin nyǵaıtyp, azamattarymyzdyń tabysyn arttyrý.

Kelesi jyly elimizdegi avtokólik ótkizý beketterin túgeldeı sapaly jańǵyrtý jumystary aıaqtalýǵa tıis. Kúni keshege deıin bul jumys atústi atqarylyp keldi.

Aldymyzda respýblıkalyq jáne jergilikti deńgeıdegi barlyq joldardy sapaly salýǵa qatysty asa mańyzdy mindet tur.

Bul salada másele az emes. Ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar qoldanystaǵy erejeler men reglamentterdi alǵa tartyp, máseleni sheshýdi sozbalańǵa salady. Sonyń saldarynan másele qordalanǵannyń ústine qordalanyp, ábden tyǵyryqqa tirelgeni jasyryn emes.

Sondyqtan meniń tapsyrmama sáıkes, elimizdegi búkil joldyń 26 paıyzyn alyp jatqan respýblıkalyq (ortalyq) jáne ákimdikterdiń qaraýyndaǵy jergilikti joldarǵa qatysty barlyq máselemen Úkimet, sonyń ishinde Kólik mınıstrligi aınalysýǵa tıis.

Qaıtalap aıtamyn: Bizge sapasy óte joǵary joldar kerek.

Bıtým men qıyrshyq tastardyń sapasyn alǵa tartyp, syltaý aıtýǵa jol berilmeıdi.

Esterińizge salaıyn: qyzmet kórsetýge arnalǵan zamanaýı ınfraqurylymy bar sapaly joldar bolmasa, Qazaqstan jahandyq deńgeıdegi tranzıttik aımaqqa, ıaǵnı Eýrazııanyń kólik-logıstıkalyq ortalyǵyna aınala almaıdy. Bul jumystardyń túpki máni – osynda. Biz bul mindetti qalaıda oryndaýymyz kerek.

Eger shekaramyz kólik qozǵalysyn tejep, uzyn-sonar keptelis týyndatatyn «tar ótkelge» aınalsa, Qazaqstan bul salada kóshbasshy bolady dep aıtýdyń ózi orynsyz. Qazir osy kúıdi keship otyrǵanymyz jasyryn emes.

Eýropa men Azııanyń arasyn jalǵaıtyn negizgi áýe dálizderi elimizdiń aýmaǵy arqyly ótedi.

Bul – bizdiń básekege qabiletimizdi arttyra alatyn basymdyǵymyz. Alaıda, osy artyqshylyǵymyz ázirge qaǵaz betindegi áserli esep kúıinde ǵana qalyp otyr.

Osy basymdyǵymyzdy tıimdi paıdalaný úshin jerde qyzmet kórsetýge arnalǵan ozyq ınfraqurylym qurý qajet. Bul – álemde bar tájirıbe. Al, ázirge qyrýar tabys ýysymyzdan shyǵyp ketip jatyr.

Jeke «Air Cargo» kompanııasyna zor úmit artyldy. Bul kompanııanyń qarjylyq áleýeti zor. Sheteldiń úzdik mamandaryna jalaqy tóleýge de múmkindigi mol. Derbes sheshim qabyldaı alady. Degenmen, ázirge qabyldanǵan sheshim de, naqty nátıje de joq.

Sizderge zor senim artylyp otyr. Endi nátıje kútemiz.

Qazir Qazaqstanda birneshe áýejaıdyń qurylysy qatar júrgizilip jatyr. Mundaı nysandardy bir mezette salý tájirıbesi el tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan.

Arqalyqtaǵy áýejaıdy qalpyna keltirý jumysy aıaqtaldy, taıaýda Zaısan, Katonqaraǵaı, Kendirli áýejaılary iske qosylady.

Kelesi jyly osy saladaǵy álemdik iri kompanııalardyń birin tarta otyryp, Astanada jańa áýejaıdyń qurylysyn bastaımyz.

Qazaqstan Eýrazııanyń negizgi kólik haby bolýy úshin kóptegen mańyzdy mindetti oryndaýǵa tıis. Birinshi kezekte kólik salasyn, sonyń ishinde halyqaralyq baǵyttardy tolyq tsıfrlandyrý qajet.

Jasandy ıntellekt dáýirinde jahandyq tranzıt aǵyndaryn qaǵaz júzinde basqarý – aqylǵa qonymsyz is. Bul – qurdymǵa aparatyn eń tóte jol.

Qazirgi jaǵdaıda qýat kóziniń jetkilikti deńgeıde bolýy ár memlekettiń básekege qabiletin, tipti ekonomıkalyq derbestigin aıqyndaıtyn sheshýshi faktorǵa aınaldy.

Osy kezeńdi shyn máninde «elektr dáýiri» dep aıtýǵa bolady. Qazaqstan óziniń shıkizattyq artyqshylyǵyn energetıkalyq jáne tehnologııalyq turǵydan órleý úshin paıdalanýǵa tıis. Bul – aıryqsha mańyzdy mindet.

Ashyǵyn aıtsaq, bul tusta qordalanǵan másele óte kóp.

Bilikti energetık mamandarymyz saýsaqpen sanarlyq. Esesine, energetıka salasyndaǵy túıtkilderge arnalǵan forýmdar men pikirtalastar jıi ári keń aýqymda ótkiziledi.

Alaıda Qazaqstan jyl saıyn energııanyń eleýli tapshylyǵymen betpe-bet kelip jatady. Sonyń saldarynan, qys mezgilinde, ıaǵnı elektr energııasyna suranys sharyqtaıtyn kezeńde kórshi elderden qýat kózin qymbat baǵamen satyp alýǵa májbúrmiz. Al jaz aılarynda ózge elderge energııany tym tómen baǵamen satamyz.

Osyndaı quıtyrqy áreket ondaǵan jyldan beri jalǵasyp keledi. Maǵan muny energetıka salasyndaǵy qalypty jaǵdaı dep túsindirip baǵýda.

Kezinde Balqashtaǵy JEO qurylysynyń aıaqtalmaı qalýyna da osy jaıt sebep boldy.

Qazir de Túrkistan, Qyzylorda, Almaty jáne Ekibastuzdaǵy jańa generatsııa qýattaryn iske qosý merzimderi keıinge shegerilip jatyr.

Qazaqstan búginde saǵatyna 123 mıllıard kılovatt elektr energııasyn óndiredi.

Qýat kóziniń mundaı kólemi ónerkásip pen qurylys salasyn, aýyl sharýshylyǵy keshenderin qarqyndy damytyp jatqan, eń bastysy, ekonomıkany jappaı tsıfrlandyrýdy, jasandy ıntellektini qoǵamnyń barlyq salasyna engizýdi jáne osyǵan baılanysty derekterdi óńdeý ortalyqtaryn salýdy josparlap otyrǵan el úshin múldem jetkiliksiz.

Sondyqtan elimiz 2029 jylǵa qaraı qýat kózin artyǵymen óndiretindeı deńgeıge jetý kerek. Bul – bizdiń aldymyzda turǵan strategııalyq mindet.

Sol úshin jańa elektr stantsııalaryn salyp, qoldanystaǵy nysandar men elektr jelilerin jańǵyrtýǵa tıispiz.

Sonymen qatar «taza» kómir generatsııasyn tolyqqandy damytyp, jańartylatyn qýat kózderin óndirý isine, sonyń ishinde kún elektr stantsııalaryn keńinen qoldanýǵa basa mán berýimiz kerek.

Jalpy, Úkimet 2035 jylǵa deıingi uzaq merzimge arnalǵan biryńǵaı energetıkalyq teńgerimdi qaıta qaraýǵa tıis.

Bul oraıda atom generatsııasynyń mańyzy aıryqsha. Jalpy ulttyq referendýmnyń nátıjesinde elimizde birneshe atom elektr stantsııasyn salý týraly durys sheshim qabyldandy.

Bul stantsııalardy elý jyldan keıin, tipti, odan arǵy ýaqytta ýran shıkizatymen qalaı qamtamasyz etetinimizdi qazirden bastap oılastyrýymyz kerek.

Qazaqstandaǵy atom elektr stantsııalarynyń qajettiligin óteý úshin ýrannyń aldaǵy júz jylǵa jetetin memlekettik strategııalyq qoryn qurý jónindegi usynys óte oryndy. Bul bastamany jan-jaqty pysyqtaý qajet dep sanaımyn.

AES qurylysyna qatysatyn sheteldik seriktesterdi Qazaqstanda joǵary tehnologııalyq óndiris oryndaryn ashýǵa, ıadrolyq energetıka salasyndaǵy tájirıbesimen bólisýge, atom energetıkasy salasyna qajetti mamandardy daıarlaýǵa keńinen tartý mańyzdy. Reseı men Qytaı kompanııalarynan osyndaı usynystar túsip jatyr.

Kelesi jyly «Balqash» AES-iniń qurylysyn bastaýǵa bolady. Tipti, bastaýymyz qajet dep sanaımyn. Sondaı-aq, «Moıynqum» AES-iniń qurylysyn múmkindiginshe tezirek bastaý úshin keshendi yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıǵan jón.

Árıne, kelissózderdiń ár tarmaǵy Qazaqstannyń ulttyq múddesi turǵysynan muqııat pysyqtalyp, jan-jaqty kelisilýi kerek.

Jalpy, azamattyq ınfraqurylymdy jappaı jańǵyrtý jáne qaıta qurý isine búkil el bolyp kirisetin bolamyz.

Degenmen mundaı mańyzdy strategııalyq mindetti oryndaý kezinde tek memlekettiń resýrsyna arqa súıeýge múldem bolmaıdy.

Bul kásipkerlerdiń belsendiligin tómendetip, paternalızmge (sonyń ishinde ekonomıkadaǵy), ıaǵnı masyldyqqa ákep soǵady. Onyń saldary qandaı bolatyny aıtpasa da túsinikti dep oılaımyn.

Úkimettiń aldynda uzaqmerzimdi qarajat kózderiniń barlyǵyn jumyldyrý mindeti tur.

Muny zań talaptaryn buzbaı ári memleket múddesine saı qalaı júzege asyrýǵa bolatynyn qarjy qaýymdastyǵymen birlesip, jan-jaqty oılastyrǵan jón.

Qabyldanatyn sheshimder qarapaıym qısynǵa negizdeledi: memleket qarajaty jeke ınvestıtsııa tartýǵa kepil bolýy kerek.

Buǵan qosa, elimizdiń ındýstrııalyq-tehnologııalyq turǵydan jedel damýyna qajetti tetikterdi ázirleý kerek.

Qazaqstan – mıneraldar men shıkizatqa baı memleket. Bul – biz úshin strategııalyq jetistik.

Sondyqtan geologııalyq barlaý tásilderin túbegeıli ózgertý qajet. Jańa ken oryndaryn burynǵy zamannan qalǵan ádistermen izdeý oń nátıje bermeıtini anyq. Qazirgi tańda geologııany joǵary tehnologııalyq sala retinde moıyndaýymyz kerek.

Bizge ozyq tehnologııalardyń kómegimen elimizdiń jer qoınaýyn tolyqqandy zerttep, derekterdiń ashyqtyǵyn jáne qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý óte mańyzdy. Jańa ken oryndaryn izdeý jáne barlaý úderisine jeke qarajatty belsendi tartqan jón.

Bárińizge málim, qazir aıryqsha mańyzdy metaldardyń róli artyp keledi. Halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp, bizge de osyndaı metaldardyń qoryn tıimdi basqaratyn ulttyq júıe qurý qajet.

Atalǵan júıede taý-ken salasyndaǵy jobalardy uzaqmerzimdi qarjylandyrýǵa múmkindik beretin naqty tetikter bolýǵa tıis.

Elimizde osy baǵytta jumys istep jatqan kásiporyndarmen offteık-kelisimshart jasaý arqyly kepildi suranysty qamtamasyz etken jón. Bul – Úkimettiń aldynda turǵan mańyzdy mindettiń biri. Osy máseleni kásipkerlermen birlese talqylap, jyl sońyna deıin maǵan naqty usynys engizý qajet.

Sondaı-aq sarapshylar men mamandardyń pikirine súıensek, ulttyq túrli-tústi jáne sırek kezdesetin metaldardyń qoryn qalyptastyrý qajettiligi paıda bolyp jatyr.

Túpki maqsat – elimizdi jahandyq óndiris tizbegine qosý. Eksporttyq saıasatymyz da osy maqsatqa saı júrgizilýi kerek.

Úkimet bul saladaǵy damyǵan eldermen strategııalyq seriktestik ornatýǵa tıis.

Jańadan ashylǵan kásiporyndar jumys istep turǵan jergilikti bıznes nysandaryna orynsyz kedergi keltirmeýi kerek. Investorlardy tartqan kezde de osy máselege mán berip, ár aımaqty, ár salany muqııat zerdelegen jón.

Qate sheshimderdiń saldary qandaı teris nátıjelerge ákep soqtyrǵanyn kórip otyrmyz.

Máselen, elimizde metall óndiretin Qarmet degen iri kásiporyn bar. Soǵan qaramastan, taǵy úsh oblysta dál osyndaı óndiris oryndaryn ashý josparlanǵan. Osy kásiporyndardyń ónimi naryqtyń suranysyna ıe bola ma? Bul suraqqa naqty jaýap joq sııaqty. Sondyqtan osyndaı úılesimsiz sheshimderdiń paıdasy kúmándi ekenine daý joq.

Mekemearalyq baılanysty nyǵaıtpasaq, ekonomıkamyz óz áleýetin joǵaltyp alady. Árbir aımaq óziniń basymdyqtaryn aıqyndap, soǵan saı jumys isteýi kerek.

Osy másele boıynsha Úkimettiń úılestirý rólin áldeqaıda kúsheıtý qajet ekeni anyq. Biraq aımaqtar jekelegen salaǵa nemese kásiporynǵa táýeldi bolyp qalmaýǵa tıis. Sondyqtan óńirde negizgi salany damyta otyryp, onyń aınalasynda jáne ishinde de tolyqqandy birtutas júıe qurý mańyzdy.

Atap aıtqanda, bilim berý, qoldanbaly ǵylym, logıstıka, qyzmet kórsetý salalaryn, sabaqtas óndiristerdi jáne tehnologııalyq kásipkerlikti damytqan jón.

«Halyqtyq qurylys» ár aımaqta osyndaı júıe, ıaǵnı qazirgi tilmen aıtsaq, ekojúıe qurýǵa oń yqpal etetinine senim bar.

Kelesi másele. Aýyl sharýashylyǵynyń odan ári qarqyndy damýyna barlyq kúsh-jigerimizdi salýymyz qajet.

Byltyr bul sala shamamen 6 paıyzǵa ósip, agroónerkásip kesheninde óndirilgen ónim kólemi 15 trıllıon teńgege jetti.

Jeńildetilgen sharttarmen qarjylandyrý kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 1 trıllıon teńgeden 1,5 trıllıon teńgege deıin ulǵaıdy.

Degenmen bólingen qarajattyń bir bóligi kúndelikti qajettilikter men aınalymdaǵy qarajatty tolyqtyrý úshin jumsalyp otyr.

Sharýalarǵa aldaǵy jumysyn uzaq merzimge josparlaýǵa múmkindik beretin keń aýqymdy qarjylandyrý júıesi kerek.

Sondyqtan Úkimet fermerlerdi uzaq merzimge arnalǵan ınvestıtsııalyq resýrstarmen qamtamasyz etý úshin tıimdi ári pármendi tásilderdi engizýi qajet.

«Báıterek» holdıngi taǵam ónerkásibi salasynda jalpy quny 500 mıllıard teńgeden asatyn áleýeti zor jobalar tizimin daıyndady. Sonyń bárin tabysty júzege asyrý úshin qoljetimdi ári jeńildetilgen sharttarmen qarjy bólý máselesin sozbalańǵa salmaı, sapaly jobalardy dereý júzege asyrý kerek.

Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy salasyn tehnologııalyq turǵydan jańǵyrtýdyń sáti keldi.

Elimizde shyǵarylatyn tehnologııalyq turǵydan sapasy joǵary traktorlar men kombaındardyń sanyn kóbeıtý qajet. Bul – ózekti másele. Osylaısha, biz aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tıimdiligin arttyra túsemiz.

Ótken aptada Astanada issaparmen bolǵan NVIDIA kompanııasynyń basshysy, jańa tolqyndaǵy iri kásipker Djensen Hýang Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasyna jasandy ıntellektiniń tásilderin engizetin kez keldi dep, óz pikirin aıtyp ketti.

Menińshe, bul – óte oryndy usynys. Ony jedel qarqynmen iske asyrýymyz kerek.

Elimiz osy belesti oıdaǵydaı eńserip alsa, álemdik aýqymdaǵy azyq-túlik tapshylyǵy, ıaǵnı jahandyq asharshylyq týyndaǵan jaǵdaıda Eýrazııa azyq-túlikpen qamtamasyz etetin negizgi ortalyq bolýy ábden yqtımal ekenine kúmán joq.

Elimizde iri sý kózderine jaqyn ornalasqan úlken aýmaqty alyp jatqan jer alqaptary bar. Sol jerlerdi sýarmaly eginshilikke paıdalaný dástúrli daqyldardyń ónimdiligin 2-2,5 ese kóbeıtýge yqpal etedi.

Jańa alqaptardy ıgerý kezinde sý únemdeýdiń ozyq tásilderin jáne agrohımııalyq tehnologııalardy qoldaný asa mańyzdy. Biraq elimizde bul jumystyń tıimdiligi áli de tómen.

Elimizde sý resýrstarynyń tapshylyǵyn joıý úshin júıeli ári batyl sharalar qabyldaý qajettigin erekshe atap ótkim keledi.

Eń aldymen, sýdy tıimdi jáne únemdep paıdalaný qaǵıdattarynyń jappaı saqtalýyn qamtamasyz etý kerek. Qazirgi zamanda bul resýrstyń mán-mańyzy aıryqsha.

Úkimet pen ákimdikter sýdy paıdalanýǵa baqylaýdy kúsheıtý kerek. Túrli jelidegi, sondaı-aq, kólik jýý oryndaryndaǵy sý shyǵynyn azaıtyp, aýyz sýdyń jónsiz paıdalanylýyna jol bermeý qajet. Aýyz sýdy kólik jýýǵa tutyný – baryp turǵan soraqylyq. Sýdyń da suraýy bar.

Meniń tapsyrmammen Úkimet sý paıdalaný salasynda aýqymdy tarıftik reformany qolǵa aldy. Ony sońyna deıin jetkizý kerek.

Sýdy únemdep paıdalaný bárine ortaq mindetti qaǵıda bolýǵa tıis.

Sý resýrstaryn túgeldeı ári durys esepke alý úshin tsıfrlyq quraldardy tolyqqandy paıdalaný aıryqsha mańyzdy.

Bul jańa óndiristerdi josparlaý kezinde muqııat oılastyrylǵan, salmaqty sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi.

Sondyqtan Úkimet Sý resýrstarynyń ulttyq aqparattyq júıesin qurý isin kópke sozbaı, tez arada aıaqtaýy kerek.

Budan bólek, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý isin damytýǵa basa mán bergen jón. Qazirdiń ózinde bul baǵytta tabysty jobalar bar.

Máselen, Qyzylorda oblysynyń sharýalary qatań klımatqa qaramastan júgeri men soıa ósirip, ony óńdeýmen aınalysady. Al Túrkistan oblysynda qytaı kompanııasy sýdy tıimdi paıdalanatyn zamanaýı maqta-toqyma klasterin quryp jatyr.

Úkimet osyndaı ozyq tájirıbelerdiń el aýmaǵynda keń taraýyna jaǵdaı jasap, ınvestorlarǵa ýaqtyly qoldaý kórsetýi kerek.

Sonymen qatar mundaı zamanaýı tásilderdi mal sharýashylyǵynda da jan-jaqty paıdalanǵan durys.

Búginde Soltústik Qazaqstan oblysynyń tájirıbesin basshylyqqa ala otyryp, elimizde 71 taýar-sút fermasy iske qosyldy. Bul fermalarda jyl saıyn 462 myń tonnadan astam sút óndiriledi.

Aqmola oblysynda sheteldiń ozyq tájirıbesine saı et klasteri qurylyp jatyr. Osyndaı jobalardy qoldaýǵa bolady, qajetti jaǵdaıda qarajat ta bólý kerek.

Óndirý jáne óńdeý jumysymen qatar, aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaý jáne satý júıesin jetildirgen jón.

Іri holdıngterden bastap, shaǵyn sharýa qojalyqtaryna deıin agrologıstıka ortalyqtarynyń qyzmetin kedergisiz paıdalanatyn múmkindik bolýǵa tıis.

Jalpy, halyqtyq qurylys aıasynda aýyl sharýashylyǵy ınfraqurylymyn damytý isine de basa mán berý kerek. Bul –strategııalyq mańyzy bar mindet.

Sondyqtan Úkimet pen «Báıterek» holdıngi birlesip, naqty sheshimderdi qabyldaýy qajet.

Ekonomıkanyń negizgi salalaryn damytý úshin ónimdi tereń óńdeýmen aınalysatyn, eńbek ónimdiligin arttyratyn jobalarǵa basymdyq bergen jón. Bul – basty talap.

Ásirese, iri ınfraqurylymdyq bastamalarǵa qajetti qurylys materıaldaryn, metall konstrýktsııalaryn, ınjenerlik jabdyqtardy óz elimizde óndirgen jón. Mundaı jobalar «Halyqtyq qurylys» baǵdarlamasynyń tiregine aınalýy kerek dep sanaımyn.

Ulttyq qor arqyly ımportty qarjylandyrýǵa jol berýge bolmaıdy. Bul – mańyzdy talap.

Ekonomıkanyń damýyna tyń serpin berý úshin ozyq tehnologııasy bar, qajetti saraptamalyq tájirıbesi jáne jahandyq naryqtarǵa shyǵý múmkindigi zor álemniń jetekshi kompanııalaryn, solardyń ishinde otandyq kompanııalardy da tartqan jón.

Investıtsııanyń tıimdiligi jumys isteı bastaǵan óndiris oryndarynyń sanymen, sapasymen jáne onyń ekonomıkaǵa qosqan naqty úlesimen baǵalanýǵa tıis.

Álemde ınvestıtsııaǵa talas kúsheıip keledi. Básekege qabiletti bolý úshin jedel sheshimder qabyldap, jyldam áreket etý qajet.

Biraq elimizde ınvestor tartý jáne olardy jan-jaqty qoldaý júıesinde birizdilik joq.

Árbir mekeme nemese jeke tulǵa oıynda ne bar bolsa, sony isteı beredi. Nátıjesinde keshendi kózqaras ta, úılesimdilik te, sabyrlyq ta, bilim de jetispeıdi. Sondyqtan ınvestıtsııa tartý isin bir ortalyqtan basqarýǵa múmkindik beretin tutas júıeni jetildire túsý kerek.

Meniń oıymsha, baıaǵydan sórede jatqan máseleni, ıaǵnı ınvestıtsııalarmen júıeli túrde aınalysatyn mekemeni anyqtaý kerek.

Sebebi qazirgi tańda osy baǵytta júıe joq. Birqatar memlekettik mekemege birdeı quzyretter berilgen. Qazirgi jaǵdaıda bul tásilder zaman talabyna saı kelmeıdi, ábden eskirgen.

Bálkim, ınvestıtsııaǵa qatysty máselelermen «Báıterek» holdıngi belsendirek aınalysqany durys sheshim bolar. Al Ekonomıka mınıstrligi, Syrtqy ister mınıstrligi ınvestıtsııalarǵa baılanysty keıbir quzyretin oryndaýdy jalǵastyrady.

Taǵy bir ózekti másele.

Qarqyndy damıtyn Alataý qalasyn salýdyń mańyzy zor ekeni kópshilikke túsinikti dep oılaımyn. Bolashaqta bul qala ınvestıtsııa men kásipkerlikke qolaıly ortalyqqa aınalady.

Kez kelgen halyqaralyq ıýrısdıktsııanyń uzaq ýaqyt boıy tartymdy bolýyna birden bir áser etetin faktor – tıimdi sot tóreligi.

Sondyqtan Alataý qalasynda joǵary sapaly sot tóreligin qamtamasyz etetin júıe qurǵan jón.

Jalpy quqyqtyń aǵylshyn úlgisine saı jumys isteıtin ınvestıtsııalyq sot kommertsııalyq isterdi qaraıtyn bolady.

Arnaýly quqyqtyq rejımmen baılanysty basqa máselelerdiń barlyǵy Azamattyq sot quzyretine jatady.

Úkimet «Alataý qalasynyń arnaýly quqyqtyq rejımi týraly» Konstıtýtsııalyq zańǵa tıisti túzetýlerdi 2027 jylǵy qańtar aıynyń sońyna deıin Quryltaıdyń qaraýyna usynýy kerek.

Osy oraıda eske sala ketetin bir jaıt bar. Barsha bedeldi ári adal kásipkerlerdiń ınvestıtsııalyq múddesi eń myqty ári senimdi quqyqtyq qujat – Konstıtýtsııamyzben qorǵalǵan.

Endi shaǵyn jáne orta bıznes týraly pikirimdi aıtqym keledi.

Qazir onyń jalpy ishki ónimdegi úlesi 40 paıyzǵa jetti, al negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestıtsııadaǵy úlesi 70 paıyzǵa jaqyndap kele jatyr.

Shaǵyn bıznestiń mańyzdylyǵy bárimizge belgili, ol kóptegen elde ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi sanalady.

Búginde bul saladaǵy kásipkerlerdiń úshten birinen astamy saýdamen aınalysady. Sol sebepti shaǵyn bıznes qurylymyn ártaraptandyrýǵa basa mán berý qajet dep únemi aıtyp júrmiz.

Sonymen qatar Úkimettiń aldynda orta bıznesti damytý jóninde arnaıy jospar ázirleý mindeti tur. Qujatta kásiporyndardy uzaqmerzimdi karjylandyrý ári tehnologııalyq turǵydan jańǵyrtý tetikteri kórsetilýi qajet. Orta bıznes ókilderiniń iri kásiporyndarmen tyǵyz jumys istep, olarǵa óz ónimderin ótkizýine jaǵdaı jasaý kerek.

Qalaı bolǵanda da, memleket ekonomıkamyzdaǵy eń mańyzdy tapsyrys berýshi bolyp qala beredi.

Sondyqtan shaǵyn jáne orta bıznesti memlekettik organdar men kvazımemlekettik kompanııalardyń satyp alý úderisterine qatystyrý tásilderin jetildirip otyrý qajet.

Satyp alynatyn taýarlar men qyzmetterdiń bir bóligin shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń enshisine qaldyrýǵa bolady.

Bul rette ónim jetkizýshige qoıylatyn talaptardy jumsartý kerek. Kásipkerler úshin turaqty «oıyn erejesi» óte mańyzdy.

Negizi, memlekettik baqylaý barynsha erkin, esh qysymsyz júrgiziledi. Alaıda, bul júıe aıyppuldar, jospardan tys tekserister jáne shotty buǵattaıtyn kameraldyq baqylaýlar arqyly kásiporyndardyń jumysyna yqpal etip otyr.

Muny jaǵymdy úrdis dep aıtý qıyn.

Bir qaraǵanda, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta jeke kásipkerler jasaǵan zań buzýshylyqtar sany 34 paıyz qysqarǵan. Degenmen, aıyppul somasy shamamen 11 paıyzǵa ulǵaıǵan, al jospardan tys tekserister ondaǵan ese kóbeıgen.

Bızneske «kedergi keltirmeýdiń» ózi úlken kómek ekenin iskerlik belsendilikke qatysty júrgizilgen taldaý anyq kórsetip otyr.

Bul oraıda mıkro jáne shaǵyn bıznesti tekserýge 2020-2023 jyldarda jarııalanǵan moratorııdiń paıdaly tájirıbesine qaıta júginýge bolady. Bul tájirıbe óz tıimdiligin kórsetti.

Quryltaı depýtattaryna Úkimetpen birge 2027 jylǵy 1 qańtardan bastap kezekti úsh jyldyq moratorıı engizýdiń qanshalyqty oryndy ekenin talqyǵa salýdy usynamyn. Bul rette buǵan deıingi moratorııdiń artyqshylyqtary men kemshilikteri túgel eskerilýi kerek.

Atalǵan qadamdy baqylaý-qadaǵalaý júıesin tolyq ózgertip, retteýdiń tsıfrlyq modeline kóshýge arnalǵan strategııalyq úzilis dep qarastyrǵan jón.

Sonymen qatar ekonomıkalyq baptar boıynsha qylmystyq qýdalaýǵa ushyraǵan kásipkerlerden túsetin shaǵym tolastaǵan joq.

Sondyqtan ekonomıkalyq quqyqbuzýshylyqtardy qylmystyq sıpattan aryltyp, izgilendirý sharalaryn qabyldaǵan jón.

Kásipkerlerge, ásirese, shaǵyn jáne orta bızneske teń múmkindik berip, ádil básekege jol ashý qajet. Keı jaǵdaıda osy talap saqtalmaıdy.

Oǵan dálel: qazirdiń ózinde óndirýshiler, ásirese azyq-túlik salasyndaǵy kásiporyndar birqatar qıyndyqqa tap bolýda. Tipti, ádeıi jasalǵan kedergiler de bar.

Mysaly, ımporttyq taýarlardyń quny qoldan tómendetilip otyr. Al otandyq ónimderdiń ishki naryqqa shyǵý joly ádeıi shektelip jatady. Shynyn aıtqanda, bul – jemqorlyq. Sondyqtan osyndaı qıturqy áreketterdi toqtatý kerek.

Mundaı ahýal elimizdiń kompanııalary men taýarlarynyń básekege qabiletin edáýir álsiretip jiberetini sózsiz.

Osyndaı is-qımyldarǵa qatań tosqaýyl qoımasaq, ekonomıkamyzǵa zııan bolatyny aıdan anyq. Basqasha aıtsaq, bıznesti qorǵaý – ulttyq ekonomıkanyń derbestigin nyǵaıtý degen sóz. Al bızneske qoldan zańsyz tosqaýyl jasaý, bul – memleketke qarsy jasalǵan qylmys dep aıtsaq artyq bolmas.

Sondyqtan kásipkerlerdi qoldaý tetikterin jetildirý, ıaǵnı nyǵaıtý qajet. Bul jumysty saýda birlestikteri aıasynda júrgizýge de bolady.

Kelesi. Qazaqstan tsıfrlyq ekonomıka qurýǵa mindetti. Onsyz bolmaıdy.

Biz óz múmkindikterimizdi durys ári shynaıy baǵamdap, jańa tehnologııalar usynatyn jaqsy dúnıeniń bárin halyq ıgiligine paıdalanýǵa tıispiz.

Digital Qazaqstan keshendi strategııasyn iske asyrý úshin negizgi ınfraqurylym salý isi bastalyp ketti.

Eki sýperkompıýter iske qosyldy. Jyl sońyna deıin úshinshi qýatty kompıýter paıdalanýǵa beriledi.

Kaspıı teńiziniń tabany arqyly talshyqty-optıkalyq baılanys jelisin júrgizý jumysy aıaqtaldy. Derekterdi óńdeıtin ortalyqtar salynyp jatyr.

Bul – elimizdi tsıfrlyq jańǵyrtý jolynda atqarylǵan jumystardyń bir bóligi. Biz jańa tehnologııalyq damý kezeńine aparatyn uzaq ári úlken joldyń basynda turmyz.

Ýaqyt talabyna saı bolý úshin naqty nátıjelerge qol jetkizý mańyzdy. Osyǵan basymdyq berý qajet.

Degenmen, ázirge naqty iske qaraǵanda qurǵaq sóz kóp. Tsıfrlandyrý isi qoldanystaǵy úderisterdi avtomattandyrýdan ary asa almaı otyr.

Tsıfrlandyrý qymbat baǵdarlamalyq ónimderdi satyp alýmen shektelmeýge tıis. Eń aldymen, onyń paıdasyn tolyq túsinýimiz kerek.

Shyn máninde, biz jasandy ıntellektini kommertsııalandyrý, aktıvterdi tokendeý, blokcheıntehnologııalary men tsıfrlyq platformalar ekojúıelerin damytý jumysyn endi ǵana bastadyq.

Ekonomıkada tsıfrlandyrýdy is júzinde qoldanýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar baǵdarlamasyn ázirleý qajet.

Qazirgi tańda mıllıondaǵan azamat marketpleısterdi, tamaq jetkizý jáne taksı shaqyrý qyzmetterin, basqa da kóptegen qyzmetterdi, sonyń ishinde ozyq elderdiń kóbine úlgi bolyp otyrǵan Qazaqstandaǵy bankterdiń qyzmetterin kúndelikti paıdalanyp júr. Biraq, munymen shektelmeı, alǵa qadam basý kerek.

Elimizde joǵary ónimdi tsıfrlyq ekonomıkany damytýǵa tyń serpin berý úshin qajetti nárseniń bári bar.

Jastarymyz bilimdi ári jasampaz. Internet qoljetimdi. Ozyq tsıfrlyq ınfraqurylym quryldy.

Búginde kez kelgen azamat úıinen shyqpaı-aq birneshe mınýttyń ishinde bank esepshotyn asha alady. Bólip tóleýdi rásimdep, taýar satyp alý úshin de syrtqa shyǵýdyń qajeti joq.

Tsıfrlandyrýdyń kelesi kezeńinde qoljetimdilikti qamtamasyz etýden múmkindikter aıasyn keńeıtýge kóshýimiz kerek.

Paradıgmany ózgertip, aldymyzda turǵan mindetterge múlde basqa qyrynan qaraýǵa tıispiz.

Bizdiń maqsatymyz – shyn máninde halyqtyq tsıfrlyq ekonomıka qurý.

Internet qoǵamdyq sanada tutyný men kóńil kóterýdiń ǵana emes, jasampazdyq pen eńbektiń vırtýaldy aýmaǵyna aınalýy kerek.

Smartfondar azamattarymyz úshin ýaqytty zaıa ótkizetin qymbat oıynshyq emes, tıimdi jumys isteýge múmkindik beretin quralǵa aınalýǵa tıis.

Úkimet jyl sońyna deıin tsıfrlyq formatta jumyspen qamtýdyń jeńildetilgen quqyqtyq rejımin qalyptastyrady.

Halyqtyq tsıfrlyq ekonomıka qurý úshin adamdardyń múmkindikteri turǵylyqty jerine táýeldi bolmaýy óte mańyzdy.

Azamattarymyz aýylda nemese qalada tursa da, smartfon arqyly zańdy tabys tabýdy úırenýge tıis.

Kásipkerlikti qoldaýǵa arnalǵan qazirgi sharalardy jekemenshik marketpleısterdiń, bankterdiń, logıstıkalyq kompanııalar men tsıfrlyq servısterdiń múmkindikterimen ushtastyrý mindeti tur.

Nesıe berý men sýbsıdııalaýdan bólek, ónim óndirýge jáne ony satýǵa arnalǵan qosymsha quraldar qajet.

Kelesi jyly Úkimet bıznes qaýymdastyǵymen birlesip, birqatar óńirde tsıfrlyq damýǵa qatysty pılottyq jobalardy iske qosýy kerek. Mundaı qadam aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýshilerge óz taýaryn ótkizý isin jolǵa qoıýǵa kómektesedi.

Tabysty tájirıbelerdi barlyq aımaqta keńinen taratqan jón.

Aktıvterdi tokendeý, ıaǵnı olardy tsıfrlyq ortaǵa kóshirý isin tolyq júzege asyrý kerek.

Bul qadam azamattarǵa kompanııalar men túrli nysandardyń menshik ıesiniń biri bolýyna, al kásipkerlerge artyq deldalsyz tikeleı kapıtal tartýǵa múmkindik beredi.

Halyqtyq tsıfrlyq ekonomıka qurýdyń strategııalyq maqsaty – árbir azamattyń ál-aýqatyn arttyrý úshin zamanaýı tehnologııalardyń múmkindikterin paıdalaný.

Bıyl Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly aıasynda biz ozyq ári tehnologııalyq turǵydan damyǵan memleket qurý isine serpin berdik.

Endi bul jumysty ári qaraı júıeli jalǵastyryp, jasandy ıntellektige negizdelgen tsıfrlyq ekonomıka qurýymyz qajet. Úkimet, ulttyq kompanııalar, kreatıvti ındýstrııa sektory osy úderiske belsendi atsalysýǵa tıis.

Bul – jańa dáýirdiń talaptaryna tolyq saı keletin asa mańyzdy jalpyulttyq mindet. Bolashaqtyń ekonomıkasyn qurý úshin taptaýryn túsinikter men eskirgen tásilderden birjola arylýymyz qajet.

Qoǵam damýynyń múlde jańa negizin qalyptastyrýymyz kerek. Shyn máninde, muny ozyq tehnologııalar zamanynda óskeleń urpaqtyń laıyqty ómir súrýine jol ashatyn uzaq merzimge arnalǵan jalpyulttyq mıssııa deýge bolady.

Tsıfrlyq dáýir qanshalyqty kúrdeli, qıyn, tipti qaýip-qaterge toly bolsa da, bizdiń maqsat-muratymyz ózgermeıdi.

Bul – jańa turpatty memleket qurý, jańǵyrý men jańarý jolynan aınymaý.

Sondyqtan men kelesi jyldy Jalpyhalyqtyq aýqymdy qurylys jyly dep jarııalaýdy usynamyn.

Joǵaryda aıtqanymdaı, osy jyldyń aıasynda ár oblys ortalyǵynda, aýdandarda, tipti eldi mekenderde azamattyq ınfraqurylym nysandaryn salýǵa jáne jóndeýge belsendi túrde kirisemiz.

Joldar, áýejaılar, vokzaldar, densaýlyq saqtaý mekemeleri, sonyń ishinde erekshe qajettiligi bar balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyqtarynyń qurylysyn bastaımyz.

Sondaı-aq barlyq aımaqta shyǵarmashylyq úıleri, sport keshenderi, kitaphanalar jáne ǵylymı ortalyqtar boı kóterýi kerek. Árıne, turǵyn úı salý da mańyzdy mindet bolyp qala beredi.

Biz aýqymdy qurylysty qarqyndy júrgizemiz. Bul – halqymyzdyń jasandy ıntellekt dáýirine beretin ortaq jaýaby.

Konstıtýtsııada halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý memlekettiń strategııalyq basymdyǵy retinde aıqyndaldy. Osy bastamalardyń barlyǵy el ıgiligi, ásirese óskeleń urpaqtyń qamy úshin qolǵa alynyp otyrǵanyn taǵy da basa aıtqym keledi.

Kelesi óte mańyzdy mindet – memlekettik basqarý isiniń sapasyn tolyqtaı jaqsartý.

Infraqurylymdy jańǵyrtý, jappaı tsıfrlandyrý jáne ındýstrııa salasyn damytý úshin bıýdjetten qomaqty qarjy bólinip jatyr. Jeke ınvestıtsııa da tartylýda.

Osy oraıda, myna máselege nazar aýdarǵym keledi. Aýqymdy qurylys aıasyndaǵy jobalardy muqııat irikteý, senimdi kompanııalarmen jumys isteý jáne bastamany júzege asyrýdyń ár kezeńin jiti baqylaý óte mańyzdy.

Memlekettik apparat osy mindetti kásibı turǵydan múltiksiz oryndaýǵa daıyn bolýy kerek.

Budan bólek, makroekonomıkalyq saıasatty muqııat oılastyryp júrgizgen jón.

Sońǵy jyldary Úkimet bıýdjet pen salyq júıesin tolyǵymen qaıta qarady.

Biraq memlekettik saıasattyń tıimdiligi, eń aldymen, azamattardyń ál-aýqatyna, ekonomıkalyq belsendiligine qarap baǵalanady.

Sondyqtan biz úshin eń mańyzdy maqsat – halyqtyń tabysyn ulǵaıtý. Ol úshin birinshi kezekte ınflıatsııamen júıeli túrde kúresý qajet.

Inflıatsııa, beınelep aıtqanda, azamattarymyzdyń turmysyn kúnnen kúnge turalatatyn qaýipti kesel.

Baǵanyń ósý qarqyny birshama báseńdedi. Degenmen ınflıatsııa deńgeıi áli de joǵary.

Sondyqtan, eń aldymen, Úkimet pen Ulttyq bank birlesip, úılesimdi jumys isteýi kerek. Inflıatsııany tejep, tómendetý qajet. Bul – asa mańyzdy mindet.

Úkimet bıýdjet jáne salyq saıasatyn barynsha baıypty júrgizýi qajet. Sondaı-aq ekonomıkanyń óndiristik áleýetin kúsheıtip, bıznestiń ónimdiligin arttyrý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý kerek.

Qarjy naryǵyn retteýshi mekemeler de óz mindetterin sapaly ári tıimdi oryndaýǵa tıis.

Búginde Qazaqstannyń qarjy júıesi aıtarlyqtaı ornyqty deńgeıde. Oǵan dálel: elimizdegi bankterdiń aktıvi 75 trıllıon teńgeden (ıaǵnı 150 mıllıard dollardan) asty.

Depozıtterdiń kólemi rekordtyq kórsetkishke, naqty aıtqanda, 52 trıllıon teńgege, ıaǵnı 105 mıllıard dollarǵa jetti.

Salymdardyń 78 paıyzy ulttyq valıýtada saqtalǵan. Bul ulttyq teńgeniń qundylyǵy arta túskenin kórsetedi.

Endigi mańyzdy mindet – jınaqtalǵan qarjy resýrstaryn ekonomıkanyń naqty sektoryn damytýǵa tıimdi paıdalaný.

Osyǵan oraı, Ulttyq bankke baǵa men qarjy turaqtylyǵyn qamtamasyz etýmen qatar, ekonomıkany damytýǵa jol ashatyn bastamalardy júzege asyrýǵa da atsalysatyn kez keldi.

Ekonomıkamyz uzaqmerzimdi qarjylandyrýdy qajet etedi. Ony tolyq óteýge bıýdjet pen damý ınstıtýttarynyń qaýqary jetpeıdi.

Bankter bıznesti ınvestıtsııalyq kredıtteýge barynsha atsalysýǵa tıis. Bul – olardyń negizgi mıssııasy.

Ol úshin qajetti jaǵdaı jasalýǵa tıis, sonyń ishinde bank júıesindegi kádege jaratylmaı jatqan bos qarjyny tıimdi retteý joldaryn oılap tabýǵa bolady. Al mundaı qarjy bar, ári óte kóp.

Paıdasyz pikirtalasqa ýaqytymyz joq. Eldi damýdyń dańǵyl jolyna salatyn sheshimder qajet.

Ekonomıkanyń basty salalaryn uzaqmerzimdi kredıtteýdiń jańa tásilderin iske qosqan jón. Buǵan bankter, damý ınstıtýttary, halyqaralyq qarjy uıymdary jáne basqa da qarjy kózderin tartý kerek.

Kapıtal naryǵynyń múmkindikterin aıtarlyqtaı keńeıtý mindeti tur.

Sol sebepti jeke kásiporyndardy bırja quraldaryn belsendi qoldanýǵa yntalandyrý mańyzdy.

Asa ózekti mindettiń biri – qosymsha qarjy tartý jáne ınvestıtsııalyq tártipti kúsheıtý.

Ázirlenip jatqan Kapıtal naryǵy týraly zańda naqty tetikter qarastyrylýy qajet.

Ásirese, ulttyq biryńǵaı qarjy ekojúıesin qalyptastyrýǵa den qoıǵan abzal.

Qazaqstan qor bırjasy, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy jáne Alatau City jaqyn seriktes retinde jumys isteýge tıis.

Ulttyq bank pen Úkimet Qazaqstannyń qarjy naryǵyn damytýdyń biryńǵaı strategııasyn ázirleýi kerek.

Makroekonomıkalyq turaqtylyqty uzaq merzimge qamtamasyz etýdiń taǵy bir joly – bıýdjet saıasatyn retteý.

Byltyr qabyldanǵan Bıýdjet kodeksi memleket qarajatyn tıimdi basqarýǵa jáne qarjylyq tártipti kúsheıtýge múmkindik berdi.

Degenmen shyǵyndardyń jyl sanap kóbeıip bara jatqanyn eskergen jón. Sol sebepti qazyna qarjysyn josparlaý jáne basqarý sapasyn odan ári arttyrý qajet.

Orynsyz, tıimsiz shyǵyndardyń aldyn alý úshin jasandy ıntellekt tehnologııasynyń múmkindigin paıdalanǵan durys. Sondaı-aq memlekettik qazyna júıesin tolyqqandy tsıfrlandyrý jumysyn aıaqtaý kerek. Bıýdjet qarajatyn basqarýdyń ortaq ádis-tásilderge negizdelgen júıesin qurý qajet.

Úkimet pen Ulttyq bankten naqty usynystar kútemin.

Kelesi basymdyq – salyq saıasatyn jetildirý.

Jańa Salyq kodeksi búkil júıeni keshendi túrde qaıta jańǵyrtýǵa negiz qalady.

Biraq mundaı aýqymdy reforma jolynda kútpegen máseleler mindetti túrde shyǵady. Ony aldyn ala boljaý ońaı emes.

Sonyń saldarynan jekelegen normalardy qoldaný kezinde bıznes túrli qıyndyqtarǵa tap bolyp otyr.

Salyq kodeksi qatyp qalǵan qaǵıda ne qasıetti kitap sózi emes. Zań ómirdiń shyndyǵynan alshaq ketpeýge tıis.

Sondyqtan qaıshylyqtardy joıyp, ekiushty túsindirilgen normalardan arylý kerek. Kásipkerlerge salmaq túsiretin artyq júktemeni azaıtyp, syńarjaq tustaryn alyp tastaǵan jón.

Salyq júıesi bıznestiń damýǵa degen yntasyna bóget bolmaýy kerek. Sondaı-aq ınvestıtsııa tartýǵa jáne jumys oryndaryn ashýǵa kedergi keltirmegeni durys.

Sondyqtan Úkimetke bıznes ókilderiniń pikirine qulaq asyp, salyq zańnamasyna engiziletin naqty ózgerister legin ázirleýdi tapsyramyn.

Kásipkerlerdiń jumys isteý qaǵıdalaryn ózgerte bermeý úshin bul isti barynsha baıyppen júrgizý kerek.

Bizdiń zańnamamyz tym kólemdi ári kúrdeli, sondyqtan ony túsiný qıyn. Osy másele kásipkerlerdiń bas aýrýyna aınalyp otyr.

Salyq salýdaǵy ádilettilik máselesine arnaıy toqtalǵym keledi.

Baı-baǵlandarǵa arnalǵan joǵary salyq mólsherlemesin engizý máselesin talqylaıtyn kez keldi dep sanaımyn.

Taǵy da atap ótemin. Eshkim zańdy túrde tapqan aktıvke qandaı da bir jolmen shekteý qoıǵaly jatqan joq. Bul Konstıtýtsııa talaptaryna qaıshy bolar edi.

Áńgime ádilettilik týraly, ıaǵnı ár azamattyń el damýyna laıyqty, adal úles qosýy jóninde bolyp otyr.

Úkimet pen Quryltaı osy máseleni zerdelep, tıisti usynystaryn berýi qajet.

Ádil salyq salý ashyqtyqty, ıaǵnı jappaı tsıfrlandyrýdy talap etedi.

Salyq túsimin arttyryp, kóleńkeli ekonomıka men jemqorlyq syn-qaterlerin azaıtý úshin ozyq tehnologııalardy, sonyń ishinde jasandy ıntellektini paıdalaný qajet.

Qazirgi jaǵdaıda ınnovatsııalardy tabysty engizip, ekonomıkanyń básekege qabiletin arttyrý isinde quqyq júıesi aıryqsha ról atqarady.

Qoldanystaǵy Azamattyq kodeks ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda qabyldandy.

Kodeks óziniń tarıhı mıssııasyn tolyq atqaryp shyqty desek, artyq bolmaıdy.

Bul qujat naryqtyq ekonomıkanyń negizgi ınstıtýttaryn qurýǵa jol ashty, menshikti qorǵaý qaǵıdatyn bekitti.

Buǵan qosa, jańa tarıhı dáýirdegi azamattyq qatynastardyń quqyqtyq negizin qalyptastyrdy. Degenmen qansha jerden sapaly bolsa da, bul Azamattyq kodeks ótpeli kezeńdegi ekonomıka úshin ázirlendi.

Sol kezde ozyq tehnologııalardyń zaty túgil, aty da joq bolatyn. Árıne, sońǵy 30 jyl ishinde búkil álem, sonyń ishinde elimiz de túbegeıli ózgerdi.

Osynyń bárin eskere otyryp, bolashaqtyń ekonomıkasyna baıyppen kóshýge quqyqtyq negiz bolatyn jańa Azamattyq kodeks qabyldaý qajet dep sanaımyn.

Bul kásipkerlerdiń, ınvestorlardyń jáne azamattardyń alańsyz jumys júrgizýi úshin quqyqtyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

Quryltaı depýtattary Úkimetpen birlese otyryp, osy mańyzdy qujatty ázirleýge tez arada kiriskeni jón.

Quryltaı jańa Azamattyq kodeksti kelesi jyldyń aıaǵyna deıin qabyldasa jón bolar.

«Halyqtyq qurylysqa» qajettilik ekonomıkalyq mindetterden ǵana týyndaǵan joq. Túrli salada qordalanǵan qurylymdyq teńgerimsizdik osyǵan alyp keldi.

Halyq sany men ishki kóshi-qonnyń ósýi buǵan deıin áýpirimdep jumys istep turǵan áleýmettik nysandarǵa shekten tys salmaq túsiredi.

Bul keshe ǵana paıda bolǵan túıtkil emes.

Ótken onjyldyqtarda áleýmettik kómekti shamadan tys kóbeıtý esebinen memlekettik basqarýdaǵy qatelikter men kemshilikterdi jasyryp-jabý, ıaǵnı azamattardyń kóńilin tabý qalypty dúnıege aınaldy.

Memleket resýrsy jelge ushty, tipti jaǵdaıy jaqsy otbasylar da járdemaqy aldy. Osy kezde mektepter men aýrýhanalar tapshylyǵy udaıy ulǵaıyp otyrdy.

Bul qoǵamda paternalızm men masyldyq kóńil-kúıdiń kúsheıýine túrtki boldy. Áleýmettik qamsyzdandyrý júıesinde ashyqtan ashyq tonaý jáne sybaılas jemqorlyq beleń aldy.

Negizsiz jeńildikter men járdemaqylardyń tym kóptigi – ınstıtýtsıonaldyq shalaǵaılyqtyń, kerek deseńiz, memlekettik apparattyń álsizdiginiń belgisi. Bul – eldiń jarqyn keleshegin qamtamasyz etý isinde kóregendilik jetispeıdi degen sóz. Muny túsingen abzal.

Adamdarǵa bıýdjet qarajaty esebinen qamqorsynǵan syńaı tanytý – baryp turǵan popýlızm. Osynyń saldarynan halyq múddesine qarsy, eldiń ornyqty damýyna tusaý bolatyn túrli alaıaqtyq ister búrkemelenip keldi.

Búginin ǵana oılaıtyn adamdardyń túsinigi osyndaı bolady. Olar strategııalyq jáne memlekettik kózqaras turǵysynan paıymdaı almaıdy.

Sondyqtan áleýmettik saıasatty túbegeıli qaıta qarap, ýaqytsha túıtkilderdi retteýden góri strategııalyq maqsattarǵa jetýge basa mán berý qajet.

Qaıtalap aıtamyn: memlekettik kómek shyn muqtaj adamdarǵa ǵana berilýge tıis. Úkimettiń aldynda turǵan basty mindettiń biri – osy.

Jalpy, bul salada ózekti máseleler az emes, soǵan baılanysty Úkimet óz usynysyn, sheshimderin berýde.

Qazir qoǵamda osy máseleler boıynsha qyzý talqy júrip jatyr. Azamattar ózderin alańdatqan máselelerdi ashyq aıtýda.

Sondyqtan bul kúrdeli máseleni «ógizdi óltirmeı, arbany syndyrmaı», baıyppen, salmaqty kózqaraspen sheshý qajet. Artyq qylamyn dep, tyrtyq qylýǵa múldem bolmaıdy.

Kez kelgen reforma tereń saraptalyp, muqııat zerttelip, azamattardyń jaǵdaıyn meılinshe eskere otyryp júrgizilýge tıis.

Áleýmettik kómektiń jańa tásilderin, soǵan qatysty aqparattyq júıelerdiń qyzmetin aldyn ala muqııat tekseristen ótkizý qajet. Eń durysy, ondaı jobalardy áýeli pılottyq rejımde iske qosyp, tıimdiligi rastalǵan soń ǵana keń aýqymda qoldaný kerek.

Túptep kelgende, áleýmettik memleket degenimiz – azamattardy áleýmettik tólemderge táýeldi etý emes, bul, eń aldymen, halyqtyń turmys sapasyn, ál-aýqatyn arttyrý degen sóz.

Sondyqtan biz adam kapıtalynyń sapasyn jaqsartýǵa jáne óskeleń urpaqtyń jan-jaqty damýyna qolaıly jaǵdaı jasaýǵa basa mán berip otyrmyz.

Qazaqstanda jeti mıllıonǵa jýyq bala bar. Bul – halqymyzdyń 34 paıyzy. Jyl saıyn 330 myńnan astam sábı dúnıege keledi.

Elimizde halyq sany qarqyndy ósýde. Sondyqtan densaýlyq saqtaý ınfraqurylymyn júıeli ári jedel damytý – óte mańyzdy mindet.

Biz aýqymdy qurylystyń alǵashqy kezeńinde elimiz boıynsha segiz zamanaýı perınataldy ortalyq salýdy josparlap otyrmyz.

Budan basqa, Atyraý, Aqtóbe, Almaty, Shymkent, Qaskeleń, Semeı, Aqtaý qalalarynda jeti kópbeıindi balalar aýrýhanasy, Astanada taǵy eki medıtsınalyq nysan boı kóteredi.

Atalǵan jumysqa bıýdjet qarajatymen qatar, jeke kapıtaldy keńinen tartqan jón.

Qolǵa alynǵan memleket pen jekemenshik seriktestigi jobalaryn sátti júzege asyrý qajet. Mundaı seriktestik túri áleýmettik ınfraqurylymǵa salynatyn jeke ınvestıtsııa kólemin ulǵaıtýǵa kómektesedi.

Eń bastysy, tıisti rásimderdi negizsiz sozbaı, sheshimderdi tez qabyldaý kerek.

Sondaı-aq biz alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek júıesin jańǵyrtý isine erekshe mán beremiz.

Osy turǵydan alǵanda, jalpy praktıka dárigerleriniń ókilettigin keńeıtip, bul júıeni qarjylandyrý kólemin kezeń-kezeńimen ulǵaıtý mańyzdy.

Úkimetke keler jyldyń 1 qańtarynan bastap osy baǵytta jumys isteıtin ýchaskelik qyzmet mamandarynyń jalaqysyn úzdiksiz eńbek ótiline qaraı 40 paıyzǵa deıin arttyrýdy tapsyramyn. Bul 77 myńnan astam mamannyń tabysyn ósirýge múmkindik beredi.

Sonymen qatar biz jalaqynyń eń tómengi mólsherin kezeń-kezeńimen kóbeıte beremiz. Men Úkimetke eń tómengi jalaqy mólsherin 85 myńnan 110 myń teńgege deıin kóterýdi tapsyramyn.

Osy mindet kelesi jyldyń 1 qańtarynan bastap iske asyrylýǵa tıis. Bul 1,8 mıllıon adamnyń, sonyń ishinde bıýdjetten jalaqy alatyn 370 myńnan astam qyzmetkerdiń tabysyn arttyrýǵa yqpal etedi.

Taǵy bir ózekti taqyryp. Inklıýzıvti bilim berý máselesine aıryqsha nazar aýdarǵan jón.

Búginde Qazaqstanda ınklıýzıvti bilim alýǵa tıis 237 myńnan astam bala bar.

Ókinishke qaraı, sońǵy jyldarda erekshe qajettiligi bar balalardyń sany arta túsýde. Sondyqtan Úkimet ákimdermen birlesip, osy salaǵa qatysty ınfraqurylymdy damytýǵa tıis. Aýqymdy qurylysty júrgizý kezinde bul baǵyt nazardan tys qalmaýy qajet.

Maman tapshylyǵyn azaıtý jáne erekshe qajettiligi bar balalardyń dıagnozyn erte jastan anyqtaý jumysy da júıeli túrde júrgizilýi kerek. Osy jumysqa «Qazaqstan halqyna» qory belsendi atsalysqany jón.

Taǵy bir másele. Qoǵamda oqý-aǵartý salasyndaǵy reformalarǵa qatysty túıtkilder kóp talqylanyp júr.

Jalpy, ár ózgeris muǵalimniń jumysyn jeńildetýge, onyń qyzmetindegi artyq júktemeni azaıtýǵa baǵyttalýy kerek.

Іs júzinde bul mindet tolyq oryndalmaı jatqany jasyryn emes. Buryn qaǵazbastylyq kóp edi. Endi onyń ornyn túrli platformalarǵa, tsıfrlyq júıelerge engizilýge tıis esepter basyp otyr.

Ustazdyń negizgi mıssııasy – balaǵa sapaly bilim berý, ıaǵnı saýatty, sanaly urpaq tárbıeleý. Bul mindetterdi oryndaýǵa kedergi keltiretin basy artyq jumysty doǵarý kerek.

Biz muǵalimderdiń abyroı-bedelin qorǵaýymyz qajet. Sońǵy ýaqytta mektepterde oqýshylar ustazdaryna dóreki sóılep, tipti, kúsh qoldanatyn jaǵdaılar da az emes. Mundaı kezde kóbinese mektep ákimshiligi de muǵalimge qysym kórsetip jatady. Bul – durys emes.

Ár másele muqııat ári jan-jaqty qaralýǵa tıis. Kez kelgen jaǵdaıǵa otbasy da, oqýshy da, ustaz da, mektep te – bári de birdeı jaýapkershilikpen qaraýy kerek.

Oqý-aǵartý mınıstrligi bul jumysty jiti nazarda ustaýy qajet.

Qurmetti Quryltaı depýtattary jáne Úkimet músheleri!

Men buǵan deıin de aıtqanymdaı, elimiz jańa tarıhı kezeńge qadam basty.

Osyndaı betburysty sátte ulttyq josparymyz ben strategııamyzdyń bárin qaıta zerdeleýimiz kerek.

Biz Táýelsizdigimizdiń kelesi mereıli belesine qandaı nátıjemen jetetinimizdi anyq túsinýimiz qajet.

Aldymyzdaǵy maqsattardy naqty belgileý arqyly biz búgingi mindetter men basymdyqtardy aıqyndaımyz, derbes strategııalyq baǵdarymyzdy berik ustanyp, jasampaz josparlardy júzege asyramyz.

Sondyqtan, Prezıdent Ákimshiligi Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigimen birlesip, bir jyldyń ishinde elimizdiń uzaqmerzimdi damýynyń keshendi baǵdaryn aıqyndaıtyn qujat ázirleýi kerek.

Bul jumysqa ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn, sonyń ishinde Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtyn keńinen tartqan jón. Osynaý mańyzdy qujatqa depýtattar da eleýli úles qosa alady dep oılaımyn.

Biraq bul aýqymdy jumysty memlekettik basqarý júıesin reformalaý isinen bastaýymyz kerek.

Konstıtýtsııa zańdy kúshine engen soń elimizdiń saıası júıesi tolyq jańǵyrdy. Osyǵan baılanysty memlekettik mekemeler aldynda turǵan mindetter de kúrdelene tústi.

Qazir bılik júıesin damytýdyń jańa strategııasyna sáıkes osy salany túbegeıli reformalaý qajettigi týyndap otyr.

Bul úderiste tutas memlekettik apparattyń jáne árbir memlekettik qyzmetshiniń jumys tıimdiligin arttyrý mańyzdy mindet bolýǵa tıis.

Eń aldymen, Úkimetten bastap aýyl ákimderine deıingi barlyq deńgeıdegi basqarý qurylymyn qaıta qaraý qajet.

Bılik júıesi tsıfrlandyrý dáýiriniń talaptaryna saı jumys istep, jasandy ıntellektiniń múmkindikterin tıimdi paıdalana bilýi kerek.

Memlekettik mekemelerdi utymdy bastama kóterýge, derbes sheshim qabyldaýǵa yntalandyrý qajet.

Árbir mekeme óz ókilettigimen qatar, tutas memlekettik apparattyń qalaı jumys isteıtinin naqty bilýge tıis.

Jasandy ıntellektiniń kómegimen qaıtalanatyn mindetterdi, basqarý júıesindegi qarama-qaıshylyqtardy joıý kerek.

Memlekettik apparat qaǵazbastylyqtan tolyq jáne birjola arylýy qajet. Sheshim qabyldaýǵa, ıaǵnı damýǵa kedergi keltiretin barlyq rásimdi qysqartý kerek.

Memlekettik qyzmetshiler kásibı bilikti, ozyq maman bolýǵa tıis. Ókinishke qaraı, ázirge mundaı deńgeıge jettik dep aıtý qıyn.

Sondyqtan memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan jańa ádep qaǵıdattaryn ázirlegen jón. Memlekettik qyzmetshi, eń aldymen, Konstıtýtsııa talaptaryn basshylyqqa alyp, Otanyna jáne halqyna adal qyzmet etýge tıis. Bul jerde jekelegen ózgerister týraly sóz bolyp otyrǵan joq.

Bizge shynaıy reforma qajet. Kózboıaýshylyqqa jol berýge bolmaıdy. Bul – quqyqtyq jáne qarjylyq sharalar qabyldaýdy talap etetin asa kúrdeli úderis.

Prezıdent Ákimshiligi 2027 jyldyń 1 maýsymyna deıin memlekettik basqarý júıesin reformalaýǵa qatysty keshendi jospar usynýy kerek. Bir sózben aıtqanda, memlekettik basqarý júıesin tsıfrlyq tehnologııa men jasandy ıntellektige negizdelgen jańa ekonomıkaǵa beıimdep, jańǵyrtý qajet.

Bizdiń basty maqsatymyz – Ádiletti, Kúshti, Taza, Ozyq Qazaqstandy qurý.

Qazir mol múmkindikterdiń dáýiri týdy. Bul dáýirdiń orasan zor qaýip-qaterleri de bar.

Dál osyndaı jaýapty kezeńderde ulttyń minezi aıqyn kórinedi.

Enjarlyq pen beıqamdyq tanytqan el tarıhta jeńimpaz ult bolmaıtyny qalatyny anyq.

Zamananyń syn-qaterine tótep berýdiń birden bir joly – strategııalyq turǵyda bir qadam alda júrip jumys isteý, sol arqyly Qazaqstannyń bolashaq kelbetin qalyptastyrý.

Áıtpese, únemi kóshtiń sońynda júrýge májbúr bolamyz.

Memleket damýynyń eń joǵary ólshemi sanalatyn da, barlyq reformanyń ıgiligin kóretin de (qazirgi tilmen aıtqanda benefıtsıarlary) – bizdiń azamattarymyz.

Sondyqtan meniń strategııalyq baǵdarymnyń ózeginde ádildik ıdeıasy tur.

Jańa tarıhı kezeńge qadam basa otyryp, biz barlyq azamattyq ınfraqurylymdy salý jáne jańǵyrtý isine kirisip jatyrmyz.

Aldaǵy birneshe jylda barlyq aımaqta qarqyndy qurylys júrgiziledi.

Buǵan deıin aıtqanymdaı, biz jańa avtojoldar, ónerkásip jáne energetıka nysandaryn, temir joldar, kópirler, ınjenerlik jeliler, gıdrotehnıkalyq nysandar, mektepter, aýrýhanalar, sport keshenderin jáne mádenıet oshaqtaryn salamyz.

Zamanaýı ınfraqurylymdardy salý isi ondaǵan jańa óndiris oryndaryn ashýǵa yqpal etip, eń bastysy halyqtyq tsıfrlyq ekonomıkany damytýǵa múmkindik beredi.

Osylaısha, biz temirdeı tártiptiń, joǵary jaýapkershiliktiń jáne qajyrly eńbektiń arqasynda kóp uzamaı aýyldarymyz ben qalalarymyzdyń kelbetin túbegeıli ózgertemiz. Ortaq mekenimiz – Qazaqstan Respýblıkasyn budan da qýatty, budan da tartymdy elge aınaldyramyz.

Biz «Zań men Tártip» qaǵıdatyna baǵyna otyryp, adal eńbek etý arqyly kózdegen maqsattarymyzǵa mindetti túrde qol jetkizemiz jáne keler urpaqqa laıyqty mura qaldyramyz.

Buǵan deıin birneshe márte aıttym, taǵy da qaıtalaımyn: buryn-sońdy bolmaǵan jahandyq syn-qaterler kezeńinde eldiń birligi men qoǵamnyń áleýmettik tuǵyryn barynsha nyǵaıta túsýimiz qajet.

Biz sonda ǵana strategııalyq mindetterimizdi tolyq oryndaı alamyz.

Osy jolmen júrsek, Qazaqstan álemdik órkenıet kóshiniń aldyńǵy shebinen laıyqty oryn alatynyna kámil senemin.

Jalpy, kez kelgen reformany iske asyrý úshin zańdardy jetildirý, saıası ınstıtýttardy nyǵaıtý jetkiliksiz. Eń aldymen, sana jańǵyrýǵa tıis. Elimiz ornyqty damýy úshin qoǵamda jańa etıka ornyǵýy qajet. «Adal azamat» ıdeologııasy ómirimizdiń ajyramas bóligine aınalýy kerek.

«Áreket túbi – bereket» degen halqymyz. Sondyqtan meılinshe shıraq bolyp, otanshyl azamat ekenimizdi jasampaz istermen kórsetý asa mańyzdy.

Al otanshyl bolý – zańdy qurmetteý, tártipke baǵyný, el ıgiligi úshin tabandy eńbek etý degen sóz. Zańǵa qurmetpen qaraıtyn adam tabysty bolady.

Men Qazaqstan árbir azamattyń damýyna jol ashatyn, jalpyǵa birdeı múmkindik beretin, birligi bekem, Ádiletti ári Órkenıetti memleket bolýyn tileımin. Atalǵan maqsatqa jetý úshin bar kúsh-jigerimdi salyp kelemin jáne aldaǵy ýaqytta da solaı bolady.

Qazirgi zamannyń basty qýaty – bilim men ǵylymda, ozyq ınnovatsııalarda. Jańa tehnologııalardy, jasandy ıntellektini tereń meńgergen el damıdy. Memleketimizge myqty ǵalymdar, kásibı ınjenerler, ulaǵatty ustazdar men bilikti dárigerler árqashanda kerek bolady.

Men ultymyzdyń kóshin alǵa bastaı alatyn otanshyl azamattarǵa zor úmitpen qaraımyn.

Qadirli qaýym!

Búgin men elimizde jasalyp jatqan aýqymdy ózgeristerge keńinen toqtaldym. Jarqyn bolashaǵymyzdy aıqyndaıtyn mańyzdy bastamalar jóninde aıttym.

Aldymyzda turǵan tarıhı mindetterdi tabysty júzege asyrýymyz kerek. Biz ár azamattyń damýyna, barsha jurttyń órkendeýine jol ashatyn berekeli qoǵam, Ádiletti Qazaqstandy mindetti túrde quramyz.

Barshańyzǵa amandyq jáne tabys tileımin!

Otanymyz – Qazaq eli máńgi jasasyn!