Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Taza Qazaqstan» ekologııalyq aktsııasy aıasyndaǵy is-sharada sóılegen sózi

Qurmetti jastar men eriktiler!

Búgin bárimiz birge osy saıabaqta tal egip, ortaq parasatty iske atsalystyq. Bul, shyn máninde, qoǵamymyz ben jalpy elimiz úshin asa qajetti jáne paıdaly jumys. Barshańyzǵa memleket saıasatyn únemi qoldaǵandaryńyz úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.

Men osyndaı ıgi iske óz úlesin qosyp júrgen jastardy naǵyz otanshyl azamat dep sanaımyn. Sebebi Otanǵa, týǵan jerge degen súıispenshilik óz úıińnen, óz aýylyń men qalańnan bastaý alady.

Halqymyzda «Bir tal kesseń, on tal ek» degen sóz bar. Ónegeli sóz dep aıtsaq, artyq bolmas. Tabıǵatty aıalaý, qorshaǵan ortaǵa qamqor kózben qaraý – ultymyzdyń bolmysynda bar asyl qasıet. Bul – babalarymyzdyń bizge qaldyrǵan ósıeti ári amanaty. Al jańa Konstıtýtsııamyz boıynsha osy kózqaras pen is-sharalar azamattyq mindet bolyp sanalady. Sondyqtan biz jappaı bir el bolyp bastaǵan «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq jobasynyń qoǵamdyq jáne tarıhı máni aıryqsha.

Biz ekologııalyq mádenıeti joǵary el bolýymyz kerek. Taǵy da atap óteıin: bul – memleketimizdiń Konstıtýtsııasynda aıqyndalǵan asa mańyzdy mindet. «Taza Qazaqstan» – jarqyn bolashaǵymyzdyń kepili. Bul – jaı ǵana uran emes, bul – shyn máninde, elimizdiń tazalyǵy órkenıetti bolashaqqa aparatyn dańǵyl jol degen sóz. Órkenıettilik, jasampazdyq pen ilgerileý uǵymdarynyń lastyqqa, selqostyqqa eshqandaı qatysy joq. Bul – ómirdiń aqıqaty. Túptep kelgende, bul jumystyń bári de óskeleń urpaqtyń qamy úshin jasalyp jatyr.

Elimizdiń árbir azamaty búgin de, erteń de «Taza Qazaqstanda» jaıly ómir súrýi kerek. Alaıda osyndaı keremet ómir ózinen ózi aspannan túspeıdi, bul da – eń aldymen, árbir azamattyń sanaly kózqarasy, bolmysy. Solaı bolsa ǵana, halqymyz ben jalpy elimizdiń halyqaralyq bedeli joǵary bolady, ınvestıtsııalyq tartymdylyǵy kúsheıe beredi.

Men óz sózderimde árdaıym aıtyp júrmin: biz tazalyq uǵymyna keń aýqymda qaraýymyz kerek. Oıy, nıeti taza adamnyń árbir áreketi túzý bolady. Tazalyqty eń aldymen ózimizden bastaý mańyzdy.

Men Qazaqstan jastaryn, ıaǵnı sizderdi dál sondaı júregi taza, adal azamattar dep esepteımin. Bul sózdiń maǵynasyn keń turǵydan alyp qarasaq, tazalyq lastyqtyń aldynda eshqashan utylmaıdy, tazalyq bárin jeńedi. Bul da – ómirdiń ózi rastaǵan máńgi aqıqat dúnıe.

«Taza Qazaqstan» jobasynyń maqsaty – elimizdi kórkeıtý, jurtymyzdy ortaq iske jumyldyrý arqyly yntymaq-birligimizdi kúsheıtý. Búginde Qazaqstannyń ár aımaǵynda aýqymdy jumys istelip jatyr. Jyl basynan beri elimiz boıynsha 600-den astam túrli ekologııalyq is-shara ótti. Osy mańyzdy jumysqa 7 mıllıon adam qatysty, 130 myńnan astam gektar jer tazartyldy. Elimizde 1,3 mıllıon tal egildi.

Munyń bári az sharýa emes, shyn máninde kóp jumys istelip jatyr. Bul – azamattarymyzdyń Otanymyzǵa degen taza nıeti, shynaıy qamqorlyǵy jáne eń bastysy, eńbekqorlyǵy. Osy oraıda, naqty iske belsene atsalysqan barlyq azamatqa taǵy da alǵys aıtamyn. Osyndaı naǵyz otanshyl, patrıot azamattardy memleketimiz marapattaýy kerek. Aldymyzda kele jatqan Táýelsizdiktiń mereıli toıynda bul qurmetti mindetti oryndaımyn.

«Taza Qazaqstan» – jalpyulttyq sıpatqa ıe bolǵan bastama, sonymen qatar, bul – halqymyzdyń sanaly tańdaýy. «Taza Qazaqstandy» ult bolmysyna ozyq ózgerister ákelgen biregeı joba dep ataýǵa da bolady. Osyndaı mańyzdy jumystyń arqasynda halqymyzdyń boıynda múlde jańa qasıetter men qundylyqtar paıda bola bastady.

Biraq arqany keńge salyp, máz bolyp, bosańsýǵa bolmaıdy. Biz órkenıetti el bolamyz desek, tek alǵa qaraı júrýimiz kerek. Aldymyzda turǵan bıik jáne ózekti maqsattar men mindetter az emes, kóp dep aıtýǵa bolady. Biz «Taza Qazaqstan» qozǵalysyn jańa sapalyq deńgeıge kóterýimiz kerek. Elimizde tazalyqtyń ulttyq standartyn ázirleý qajet dep oılaımyn. Bul – ýaqyt talaby.

Búginde Qazaqstan tarıhı, taǵdyrsheshti dáýirge qadam basty. Qoǵamnyń barlyq salasynda aýqymdy reformalar jasaldy. Memleketimizdiń saıası júıesi túbegeıli jańaryp, jańǵyrýda. El ekonomıkasy da tyń qarqynmen ósip-órkendeýde. Qazaqstannyń ár aımaǵynda áleýmettik mańyzy zor nysandar – mektepter, emhanalar, mádenıet jáne sport mekemeleri boı kóterip jatyr.

Ulan-ǵaıyr jerimizde ondaǵan myń shaqyrym avtokólik joly men temirjol salynýda. Bul jumys toqtamaıdy, Qazaqstan úlken qurylys alańy, basqa sózben aıtsaq, jasampazdyq mekeni bolýy kerek. Qurylystyń sapasy óte joǵary bolýy qajet. Men óz basym osy máselege basa nazar aýdaryp, bul jumysty qatań baqylaýda ustaımyn. Atalǵan nusqaý men tıisti erejeni buzatyn adamdar zańymyz boıynsha mindetti túrde jazaǵa tartylady.

Bizdiń maqsatymyz – aıqyn. Biz halyqtyń turmys sapasyn jaqsartyp, ár azamatqa meılinshe qolaıly jaǵdaı jasaý úshin tabandy eńbek etýimiz kerek. Osy turǵydan alǵanda, Astana – Qazaqstannyń aınasy, betke ustar basty qalasy ekeni sózsiz. Qazir elordamyzdy jańashyl, jasampaz azamattardyń qutty mekeni dep aıtsaq, qate bolmaıdy. Astanamyzdyń kórki artyp kele jatyr. Bul da – qala ákimi Jeńis Mahmuduly Qasymbek pen onyń kómekshileriniń tabandy jumysy men qajyrly eńbeginiń nátıjesi.

Osy tusta Astana qalasynyń Ýrbanıstıka ortalyǵy erekshe ról atqaryp otyr. Bul – qala turǵyndaryna qolaıly orta qurý úshin naqty usynystar ázirleıtin, qalanyń kelbetin jaqsartýǵa arnalǵan utymdy sheshimder men jobalar daıyndaıtyn mańyzdy qurylym. Eń bastysy, osy mekeme jumys barysynda azamattardyń negizdi oı-pikirin, talap-tilekterin, olardyń ótinishteri men jaǵdaılaryn da eskeredi. Sondyqtan atalǵan ortalyqtyń tájirıbesin basqa aımaqtarǵa da keńinen taratý, dáripteý kerek. Osy baǵyttaǵy jumysty óńirlerdiń ákimderi barynsha belsendi túrde júrgizýi qajet.

Jalpy, el azamattary da, elimizge kelgen shetel azamattary da qoǵamdyq oryndarda tazalyq pen tártipti saqtap, zań talaptaryna qurmetpen qaraýǵa tıis. Sonda ǵana «Taza Qazaqstan» qundylyqtary ult bolmysynyń myzǵymas qasıetine, ajyramas bóligine aınalady.

Tabıǵatty aıalaý, ózara qurmet qaǵıdattaryn, sondaı-aq barlyq belgilengen normalar men erejelerdi saqtaý otandastarymyzdyń minez-qulqynyń, tipti ult bolmysynyń ajyramas bóligine aınalýǵa tıis. Onyń ústine, qazir Konstıtýtsııanyń ózi osyǵan mindetteıdi.

Tazalyq, tártip jáne jaılylyq álemde halyqtyń turmys mádenıeti men órkenıet deńgeıiniń, sondaı-aq adamgershilik qasıetteriniń kórinisi retinde qarastyrylady. Bul – aqıqat.

Jaqynda Astana men Almatyǵa Amerıkanyń belgili kongressmenderi keldi. Olar kóshelerdiń tazalyǵy men jınaqylyǵyna tańǵalyp, qalany basqarý deńgeıi men sapasyna joǵary baǵa berdi.

Áleýmettik jelilerde iri qalalarymyzdyń kelbetine tánti bolǵan sheteldik qonaqtar men týrısterdiń beınejazbalaryn jıi baıqaımyz.

Kórikti qoǵamdyq keńistikter, qaýipsizdik pen jaılylyq shetelde Qazaqstanǵa qatysty oń pikir qalyptastyrady. Bul, árıne, qýantarlyq jaıt. Degenmen biz ımıdj úshin jumys istemeı, azamattarymyzdyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýdy oılaýymyz kerek. Basty maqsat – osy. El ishindegi jetistikter halqymyzdyń patrıottyq sezimin oıatady. Óz elin maqtan tutyp, týǵan jerge paıdasyn tıgizýge úndeıdi.

Biz tsıfrlandyrý men jasandy ıntellektini damytý jolynda nyq qadam bastyq. Tabystarymyz kózge kórinip tur, ony kúndelikti ómirde paıdalanyp ta júrmiz.

Buǵan deıin atap ótkenimdeı, elordadaǵy Ýrbanıstıka ortalyǵynyń tájirıbesin taratýdyń mańyzy zor. Olar qala keńistigin damytýda zamanaýı tásilderdi sátti qoldanyp keledi. Ortalyq elordanyń biryńǵaı sáýlet stılin aıqyndaıtyn úlgiler men dızaın-kod ázirleýde. Árıne, sheteldik tájirıbe de paıdalanylady. Bul – qajet is. Barlyq óńirde osy ispetti ortalyqtardyń jumysyn ýaqyt ozdyrmaı jolǵa qoıý qajet. Olar shaharlardyń birtutas ári úılesimdi kelbetin qalyptastyrýǵa tıis.

Sonymen qatar Úkimet pen ákimder qala jáne el ishindegi, ıaǵnı iri nemese shaǵyn qalalardan tysqary joldardyń sapasyna basa nazar aýdarýy kerek. Bul – bizdiń eń osal tusymyz, ony moıyndaǵan jón. Muny eshkim sheshe almady nemese sheshýge qulyq tanytpady. Masqara jaǵdaı. Ony sabotaj deýge bolady. Zań aıasynda qatań sharalar qoldanamyz.

«Taza Qazaqstan» jalpyulttyq jobasy aıasyndaǵy júıeli saıasat óz jemisin bere bastady. Ony ózderińiz de baıqaǵan bolarsyzdar. Bul aktsııa nemese naýqan ómir boıy jalǵaspaıdy. Áıtse de onda turǵan dáneńe joq. Kerisinshe, onyń jaqsy tusy kóp. Eń bastysy, órkenıet talaptaryna saı bolý úshin sana-sezimde silkinis bolýy qajet.

Bul – bizdiń sanaly tańdaýymyz. Basqasha bolýy múmkin emes.

Qazaqstan – shyn máninde áleýmettik memleket. Ol qur sóz emes. Másele áleýmettik qamsyzdandyrýǵa jumsalatyn orasan zor qarjy kóleminde de emes. Áıtse de bul taqyrypty qozǵaýǵa týra keledi. Memleket óziniń áleýmettik mindettemelerinen eshqashan bas tartpaıdy. Óıtkeni bul mindet Konstıtýtsııamyzda anyq ári týra jazylǵan. Ata zańnyń mátininde «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary zańda belgilengen medıtsınalyq kómekti aqy tólemeı alýǵa quqyly» degen arnaıy bap bar. ıAǵnı memleket kepildendirilgen kólemde tegin medıtsınalyq kómek beredi. Bir sát Tık-Toktan bas kóterip, mundaı mindetteme taǵy qandaı eldiń Konstıtýtsııasynda bar ekenin qarap kórińizder.

Qazaqstanda ǵana bıýdjetten tólenetin medıtsınalyq kómek memleketimizdiń ár azamatyna, tek óz halqymyzǵa ǵana emes, shetelden kelgen árbir qandasqa, tipti elimizde turýǵa ruqsaty bar sheteldik azamattardyń keıbir sanatyna da usynylady. Basyńyz aýyryp, baltyryńyz syzdasa, sizge jaı ǵana aspırın bere salmaıdy, ýchaskelik dáriger qabyldap, tekseredi, dıagnoz qoıady. Densaýlyǵyńyzǵa qaýip tóngen jaǵdaıda jedel kómek kórsetiledi. Dıabet, onkologııa, týberkýlez jáne basqa da keń taralǵan syrqat túrlerine em-dom jasalady. Naýqastarǵa dári-dármek tegin beriledi, jedel járdemmen, tipti sanıtarııalyq avıatsııamen qamtamasyz etiledi (Jaqynda aýyr dertke shaldyqqan bir ǵalymdy Italııadan alyp keldi).

Tegin medıtsınalyq qyzmetterdiń tizimi munymen túgesilmeıdi. Azamattarymyzdyń basym bóligi onyń ıgiligin kórip jatyr. Bir qyzyǵy, nege ekeni belgisiz, aqysyz medıtsınalyq kómekke júginýshilerdiń sany jazǵy demalystan keıin kúzde, qysta jáne erte kóktemde kúrt artyp, kelesi demalystarǵa deıin jalǵasady. Aıtpaqshy, meniń usynysymmen qurylǵan «Qazaqstan halqyna» qoryn umytpaǵanymyz jón. Atalǵan qor kóp kómek kórsetedi, ásirese aýyr dertke shaldyqqan balalarǵa qol ushyn sozady.

Dárigerlerdiń málimeti boıynsha mundaı jeńildikterdi ótken ǵasyrdaǵy soǵystar men qaqtyǵystarǵa, apattardy joıýǵa qatysqan «ardagerler» paıdalanyp júr. Bul oqıǵalardyń bári tarıh qoınaýyna ketti, biraq, nege ekeni túsiniksiz, ardagerler jasara beredi.

Áleýmettik salada, ásirese, túrli deńgeıdegi múgedektikti aıqyndaǵan kezde áli de zańdy belden basý faktileri kezdesetinin osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Biz kezderi múgedektigi bar jandar 800 myńnan asyp ketti, al halyq sany – 20 mıllıon. Beıbit zamanda buǵan sený qıyn. Jazýshy Chehovtiń sózimen aıtsaq, «Bulaı bolmaýǵa tıis, óıtkeni olaı bolýy eshqashan múmkin emes».

Qazaqstanda ǵana bosanǵan áıel úsh jylǵa dekrettik demalysqa shyqqanda qarjylyq paketi men jeńildik tólemderi, eń bastysy, jumys orny saqtalatynyn eske salǵym keledi. Memleket jas analardy, kem degende, burynǵy jumysyna ornalastyrýǵa mindetti.

Halyqaralyq reıtıngterde udaıy kósh bastaıtyn elderdiń birqatarynda mundaı áleýmettik jeńildikter joq, bolýy da múmkin emes. Ol jaqta bosanǵan analar jarty aıdan keıin qyzmetine oralýǵa asyǵady, áıtpese jumysynan aırylady. Memleket kepildik beretin tegin kómek jaıynda estimegen, ondaı áleýmettik qoldaý sharalary bar degenge senbeıdi de. Al biz muny ashyq aıtpaımyz. Halyqaralyq reıtıngterde 30, 40, 50-oryndarda, tipti, odan da tómen satyda ornalasamyz. Azamattarǵa qandaı qamqorlyq kórsetilip jatqanyn eshkim bilmeıdi.

Sol sııaqty bastaýysh synyp oqýshylaryn tegin ystyq tamaqpen qamtý degendi kóz aldaryna elestete almaıdy. Az qamtylǵan nemese aýqatty otbasydan shyqqanyna qaramastan, 1-4 synyp oqýshylarynyń barlyǵyna ystyq tamaq beriledi. Muny jaqsy bilesizder. Talaptar men normaǵa saı, tańǵy jáne túski as bala kúni boıy alýǵa tıis qunardyń 40 paıyzyn óteýi kerek. Mundaıdy qaı elden kórdińizder? Sondaı-aq shujyq, fastfýd, gazdalǵan sýsyn sekildi zııandy taǵam túrlerin mázirden tolyǵymen alyp tastadyq, qant pen tuz mólsherin azaıttyq. «Gúldengen sotsıalızmniń» tusynda da mundaı qamqorlyq bolmaǵan.

Parlamenttiń burynǵy quramy zańnamaǵa estý qabileti buzylǵan balalarǵa arnaıy qurylǵyny aqysyz berý týraly ózgerister engizý qajet dep uıǵardy. Mundaı apparattar shetelde shyǵarylady. Sondyqtan Úkimet tez arada otandyq óndiristi jolǵa qoıýy kerek.

Jalpy, Úkimet Quryltaımen jáne qoǵamnyń belsendi ókilderimen birlesip, áleýmettik kómekter men jeńildikterdiń maqsatqa saı berilýin qamtamasyz etýi qajet. Bir sózben aıtqanda, memleket shyn máninde muqtaj jandarǵa kómek qolyn sozýǵa mindetti.

Sonda ǵana ádildik saltanat qurady. Bul jumystan osy attas partııa da tys qalmaıdy dep senemin.

Qurmetti dostar!

Ádiletti, Qaýipsiz, Ozyq jáne Taza Qazaqstandy qurý – barshamyzdyń qasterli paryzymyz. Osy jolda bárimiz belsendi jumys isteýimiz kerek. Qasıetti Otanymyzdy damytýdyń budan basqa joly joq. Bárimiz adal, shynshyl jáne jaýapty da bolýymyz qajet.

Keıbir ýaqytta baıqalmaı aıtylǵan sózderdiń zııany basqa áreketterge qaraǵanda áldeqaıda qaýipti bolady. Sony eshqashan umytpańyzdar. Árqashanda elimiz týraly oılap, Qazaqstanǵa qamqorshy bolyńyzdar. Basqa Otanymyz joq. Elimiz aman bolsa, sizder de, otbasylaryńyz da baqytty bolady, tórt qubylamyz túgel bolmaq. Qazaqstannyń kúshti, myqty el bolǵany eń aldymen ózimizge qajet.

Cizder – jas, jigerli azamatsyzdar. Volonterlik qyzmetpen aınalysyp júrsizder. Óte durys. Men eriktilerdiń eńbegin qoldaımyn. Bul – elge shynaıy janashyr bolýdyń naqty kórinisi. Biz 2020 jyldy Volonter jyly retinde atap óttik. Sondaı-aq Birikken Ulttar Uıymynda sóılegen sózimde men Halyqaralyq volonterler jylyn belgileý týraly bastama kóterdim. Bul usynysymdy álem elderiniń barlyǵy derlik qoldap, 2026 jyl Halyqaralyq volonterler jyly bolyp jarııalandy. Bul jyl sizderge arnaldy. Budan bólek, Qazaqstan – volonterlik qyzmetti eń joǵary zań deńgeıinde, ıaǵnı Konstıtýtsııada bekitken sanaýly memleketterdiń biri. Osy oraıda, elimizdegi jáne sheteldegi barsha eriktilerdi shyn júrekten quttyqtaımyn!

Sondaı-aq men byltyr Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen elimizde «Taza Qazaqstan» biregeı jobasy tabysty júzege asyrylyp jatqany týraly aıttym. Sonyń negizinde BUU Bas Assambleıasynyń 80 sessııasynda 22 sáýirdi «Halyqaralyq jer sharyn kógaldandyrý kúni» dep jarııalaýdy usyndym. Bul bastamany da Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń barlyq múshesi túgel qoldady deýge bolady. Munyń bári Qazaqstannyń dúnıe júzindegi ozyq úrdisterdi tereń túsinip, zaman talabyna saı damyp kele jatqanyn kórsetedi. Osylaısha, elimiz álemdegi beıbitshilikti saqtaýǵa óziniń eleýli úlesin qosyp otyr.

Elimizdiń bolashaǵy – sizder sııaqty bilimdi, belsendi, kózi ashyq, kókiregi oıaý, talapty jastardyń qolynda! Joldaryńyz árdaıym ashyq bolsyn! Barshańyzǵa amandyq jáne sáttilik tileımin!