Prezıdent Alar Karıs: Qazaqstan – Estonııanyń Azııaǵa kirer qaqpasy
ASTANA. KAZINFORM — Astanada Qazaqstanǵa memlekettik saparmen kelgen Estonııa Prezıdenti Alar Karısti qarsy alý rásimi ótti. Bul óz kezeginde ekijaqty qarym-qatynasty damytýǵa tyń serpin berdi desek bolady. Kazinform agenttigine bergen suhbatynda eston kóshbasshysy yntymaqtastyqty keńeıtýge qatysty pikir bildirdi.
- Prezıdent myrza, Qazaqstanǵa qosh keldińiz! Qazaqstan-Estonııa qarym-qatynasynyń qazirgi deńgeıin qalaı baǵalar edińiz? Eki el yntymaqtastyqtyń qaı salalarynda óz áleýetin tolyq paıdalanbaı otyr?
- Eń aldymen, Qazaqstan memleketine alǵysymdy jetkizgim keledi. Astanada bolý - úlken qurmet. Osymen Qazaqstanǵa ekinshi ret saparmen keldim, buǵan deıin 2011 jyly bolǵan edim. Sodan beri biraz ýaqyt ótipti. Osy joly Prezıdent retinde alǵash ret saparladym. Memlekettik saparymda menimen birge 40-tan astam kompanııanyń ókilinen turatyn segiz bıznes delegatsııa erip júr. Qazirgi ýaqytta bizdiń qarym-qatynasymyz óte jaqsy deńgeıde.
Eki el de bir-biri úshin mańyzdy mindet atqarady: Qazaqstan – Estonııanyń Azııaǵa qaqpasy. Bıznes seriktestigimizdi nyǵaıtýǵa tyrysyp jatyrmyz. Qazirgi kezde onyń kólemi shamamen 50 mıllıon eýro ǵana. Biraq ony dástúrli salalarda da, deep-tech jáne jasandy ıntellekt sııaqty jańa salalarda da keńeıtkimiz keledi, bul da men úshin mańyzdy taqyryp. Birneshe ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdyq, sondyqtan aldaǵy jyldary yntymaqtastyǵymyzdyń belsendi túrde damıtynyna senimdimin.
- Estonııa - Eýropada tsıfrlyq transformatsııa salasyndaǵy kóshbasshylardyń biri. Prezıdent Toqaevtyń Digital Kazakhstan 2.0 baǵdaryn eskere otyryp, Qazaqstanmen birlesken jobalardyń negizin qandaı tájirıbeler nemese tehnologııalar qura alady?
Árıne, bul salada Qazaqstanǵa óz tájirıbemizdi kórsete alamyz, ıaǵnı Úkimetke de, qoǵamǵa da qyzyq jobalar bar. Tsıfrlandyrýdy shamamen 30 jyl buryn bastadyq jáne ýaqyt óte kele ne isteý kerektigin taǵy bir naqtylap aldyq.
Búginde Estonııanyń búkil salasy tsıfrlandyrylǵan, ıaǵnı barlyq qyzmet onlaın rejıminde qoljetimdi. Tipti, onlaın rejımde nekege turýǵa bolady. Bul óz kezeginde azamattarǵa yńǵaıly. Biraq mundaı júıeniń jumys isteýi úshin kóshbasshylyq pen senim óte mańyzdy: memleket pen tehnologııaǵa senim bar. Sondaı-aq erte kezeńnen tsıfrlyq jeke kýálikterdi mindetti dep tanydyq. Osy qadam bul salada úlken ról atqardy.
Taǵy bir mańyzdy qadam - Tiger Leap jobasy, onyń aıasynda barlyq mektepti kompıýtermen qamtamasyz etip, balalardyń tsıfrlyq saýattylyǵyn damytýdy bastadyq. Bul tsıfrlandyrýdy odan ári jeńildetti.
Qazirgi kezde barlyǵy jasandy ıntellekt týraly aıtyp jatyr. Qazaqstan bul baǵytta aýqymdy jumys atqaryp otyr, biz de alǵa jyljyp kelemiz. Estonııada «AI Leap» bastamasyn iske qosyp, ony mektepterden bastadyq. Muǵalimder men oqýshylarǵa jasandy ıntellektini qalaı paıdalaný kerek ekenin úıretemiz. Balalarǵa tegin jasandy ıntellekt platformalaryn usyný jáne olardy mektepterde paıdalanýǵa beıimdeý úshin Google men Microsoft sııaqty iri álemdik kompanııalarmen seriktestik ornatyp jatyrmyz. Bul qadamdardy bıyl bastadyq jáne osy sala Qazaqstanmen yntymaqtastyqtyń taǵy bir baǵyty bolýy múmkin.
- Jahandyq týrbýlenttilik jaǵdaıynda elderdiń kóbisi ózderiniń ekonomıkalyq baǵyttaryn qaıta qarastyryp jatyr. Eýropa men Azııa arasyndaǵy kólik, logıstıka jáne ınvestıtsııalyq torap retindegi Qazaqstanmen Estonııa jaǵy qarym-qatynasty qalaı nyǵaıtpaq?
- Menimen birge kelgen delegatsııanyń quramynda logıstıka men kólik salasynda jumys isteıtin birqatar kompanııa bar jáne olar Qazaqstanda biraz ýaqyttan beri jumys istep keledi. Estonııada óte yńǵaıly aılaqtar men porttar bar. Bul saladaǵy yntymaqtastyq osy saparymyzdyń mańyzdy elementi desek bolady. Sondaı-aq port salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıdyq. Qazaqstan teńizge shyǵa almaıtyn memleket bolǵandyqtan, eldiń ekonomıkalyq qyzmetin jeńildetetin qoljetimdilik pen múmkindikterdi usyna alamyz.
- Qazaqstan «orta derjavalardyń» qatarynda jáne kópvektorly syrtqy saıasatty júrgizip jatyr. Eýropadaǵy jáne Eýrazııa qaýipsizdigin nyǵaıtýdaǵy Qazaqstannyń rólin qalaı baǵalaısyz?
- Meniń oıymsha, Qazaqstan bul baǵytta jaqsy jumys istep jatyr. Qazaqstan eki iri derjavanyń - Qytaı men Reseıdiń arasynda ornalasqan. Árbir el álemdegi qazirgi jaǵdaıdy eskere otyryp, óz baǵdaryn aıqyndap jatyr. Bul ahýal Qazaqstanǵa da, Estonııaǵa ońaı emes.
Sondyqtan bárimiz álem elderindegi qaqtyǵystardyń aldaǵy jyldary aıaqtalǵanyn qalaımyz. Qazaqstan Prezıdentimen Birikken Ulttar Uıymynyń rólin jáne ony tıimdirek etý úshin reformalaý qajet ekenin atap óttik. Soǵys pen qaqtyǵystardyń aldyn alý máselesine toqtalsaq, bul baǵytta BUU-nyń basqa balamasy joq.
- Keshe Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesip, shaǵyn quramda kelissóz júrgizdińiz. Osy kezdesýdi qalaı sıpattar edińiz?
- Óte nátıjeli pikir almasý boldy. Aldymen, delegatsııalarymyzben, sodan keıin Prezıdent Toqaevpen jeke sóılestim. Keń aýqymdy máselelerdi talqyladyq. Bul turǵyda osy jáne aldaǵy saparlar, geosaıası jaǵdaı men ekijaqty yntymaqtastyqty qarastyrdyq. Pikir almasý ashyq jáne syndarly boldy, ustanymdarymyz tolyǵymen sáıkes keldi.
- Ortalyq Azııa búginde EO úshin strategııalyq óńirge aınaldy. Osy oraıda Ortalyq Azııa men Eýropa odaǵy arasyndaǵy dıalogte qandaı múmkindikterdi kórip otyrsyz? Eýropanyń bul óńirdegi eń iri ekonomıkalyq seriktesi retinde Qazaqstan osy protseste qandaı ról atqarady?
- Siz aıtqandaı, Eýropa - Qazaqstannyń eń iri ekonomıkalyq seriktesi jáne bul yntymaqtastyq tek kúsheıe túsedi. Árıne, elderimizdi odan ári jaqyndatý úshin sheshim jasaıtyn taqyryptar bar. Bul rette, tarıfter men vıza talaptary sııaqty máseleni qarastyrý kerek. Eýropa - Qazaqstan úshin úlken naryq, al Qazaqstan - Eýropa úshin mańyzdy seriktes. Sondaı-aq Qazaqstan men Eýropa arasynda jańa tranzıttik baǵyttardy damytyp jatyrmyz. Sondyqtan yntymaqtastyǵymyz durys baǵytta júrip jatyr dep sanaımyn.
- Azamattarymyz úshin Shengen vızasyn alý protsesi týraly ne oılaısyz? Bolashaqta ony jeńildetý múmkin be?
- Bul másele keshegi kezdesýimizde de talqylandy. Vıza rásimderin jeńildetý boıynsha jumys isteýimiz kerek, sebebi adamdar kezdesip, baılanys ornatyp, yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa yqpal etý mańyzdy. Tsıfrlyq dáýirdiń ózinde de betpe-bet sóılesýdiń tıimdiligi zor. Qazaqstan azamattarynyń Estonııaǵa, al estondyqtardyń Qazaqstanǵa emin-erkin saparlaýyn qalaımyz.
Ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıǵan salalardyń biri - joǵary bilim berý baǵyty. Menimen birge alty ýnıversıtettiń rektory kelip, bolashaq múmkindikterdi, stýdentter almasýdy jáne zertteýshiler men ǵalymdar arasyndaǵy yntymaqtastyqty talqylaý úshin qazaqstandyq rektorlarmen kezdesti.
Bizdiń qarym-qatynasymyz - óte jaqsy deńgeıde. Bul sapar yntymaqtastyǵymyzdy nyǵaıtyp, ekijaqty qarym-qatynasymyzǵa tyń serpin beredi dep senemin. Osyǵan deıin aıtqanymdaı, Qazaqstan - Estonııany Azııaǵa shyǵaratyn qaqpasy. Endi, Estonııa - Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaqpasyna aınalady dep úmittenemiz.
Budan buryn Aqordada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimizge memlekettik saparmen kelgen Estonııa Prezıdenti Alar Karısty qarsy alǵanyn jazǵan edik.
Keıinnen Qazaqstan men Estonııa prezıdentteri kelissóz júrgizdi.
Prezıdent Qazaqstan Estonııany Baltyq óńirindegi, sondaı-aq jalpy Eýropalyq odaqtaǵy óte mańyzdy áriptes retinde qarastyratynyn atap ótti.