Press-relızdi sol kúıinde oqyp beretin jýrnalıst eshqashan óspeıdi - Beıbitkúl Dýanbekova

QazAqparattyń búgingi qonaǵyn Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń laýreaty, Mádenıet qaıratkeri Beıbitkúl Dýanbekova 30 jylyn telearnanyń jańalyqtar qyzmetine arnaǵan. Agenttik tilshisine bergen suhbatynda ardager jýrnalıst ómiriniń 30 jyly qazaq televızııasymen qalaı birge órilgenin aıtyp berdi.

Beıbitkúl Satybaldyqyzy, telearna jumysyna qalaı, qashan kiristińiz?

- Men ózimniń osyndaı qudiretti salada 30 jylǵa jýyq eńbek etkenimdi árdaıym maqtanyshpen aıta alamyn. 1983 jyly Qazaq televızııasyna qyzmetke keldim. Meni Kamal Seıitjanuly Smaılov aǵamyz jumysqa qabyldady. Jańalyqtar bólimine admınıstrator bolyp ornalastynymdy aıtty. Sol kezdegi jastyqtyń áseri bolar, «Kamal Seıitjanuly, men admınıstrator emes, redaktor bolǵym keledi», dedim birden. Kamal aǵaıdyń ózine ǵana tán ádemi bir jymıysy bar edi: «Beıbitkúl, sen osy salada turaqty eńbek etemin deseń, eń aldymen televızııanyń «ishki kýhnııasynan» bastaýyń kerek. Biz, bárimiz de osy joldan ótkenbiz», - dedi.

Sonymen, sol kezdegi «Qazaqstan ınformatsııalyq programmasy» dep atalatyn jańalyqtar qyzmetindegi admınıstratorlyq jumysymdy istep, redaktorlardyń qalaı jumys isteıtinin, qalaı efırge materıaldar beretinin syrttaı baqylyp júrdim. Kóp uzamaı jańalyqtar redaktsııasynyń bólim meńgerýshisi Jańabek Toqpanov aǵaı shaqyryp alyp, ««KazGý»-dyń jýrnalıstıka fakýltetin bitiripsiń, eki jyldaı «Jalyn» baspasynda redaktor bolypsyń. Endi osylaı júre bermeksiń be? Qazir V.Antonovpen semkaǵa barasyń» - dedi. Qatty tolqydym. Eń alǵashqy sıýjetim áli esimde. Orys redaktsııasynyń redaktory, ábden tóselgen tájirıbeli telejýrnalıst V.Antonov, operator, jaryq túsirýshi bárimiz sol kezdegi plastmassa óńdeý kásipornyna bardyq. Mátinin jazyp aldymen Jańabek aǵaıǵa kórsettim. Ol kisi mátindi oqyǵanda tizem dirildep, kóńilim alyp-ushyp turdy. Ne der eken degen suraq tynyshymdy qashyrdy. Sol kezde «Sen dap-daıyn turǵan redaktorsyń ǵoı. Burynnan istep kele jatqandaı typ-tııanaqty, qysqa da nusqa, toq eterin jazypsyń, jaraısyń» -dedi.

Osylaısha redaktorlyq qyzmetim bastalyp ketti. Men sol kezdegi ortaǵa óte rızamyn. Tájirıbeli jýrnalıster Moldabek Sholpanbaev, Saǵıdolla Dáýletqalıev, Erjan Ýaıystar jyly sózderin aıtyp, bilmegenińdi úıretýge ázir turatyn. Sodan keıin, 1985 jyly ár senbi saıyn 5 mınýt mádenıet jańalyqtaryn ázirlep efırde júrgizý maǵan tapsyryldy. Orys tilindegi shyǵarylymyn tájirıbeli jýrnalıst F.Perzadaeva ázirleıtin. Ol kezdegi elimizdiń mádenı ómiri eleýli oqıǵalarǵa toly edi.

Órkenıetti eldermen terezesin teńestirip, damýdyń jarqyn jolyna túsken táýelsiz elimizdiń búgingi aqparat álemin 1980-90-tipti 2000-shy jyldarmen salystyrý múmkin emes. Biraq sol kezdegi tehnıkalyq múmkindiktiń shekteýliligine qaramastan el ómirindegi eleýli oqıǵalardy kórermenderge der mezgilinde jetkizip otyrdyq. Bir sıýjet ázirleý úshin salmaǵy zil batpan kameramen operator, dybys rejısseri, jaryq berýshimen barlyǵy 5-6 adam birge shyǵatynbyz. Jaryq beretin apparatty qostyrý úshin aldyn-ala sol mekemeniń ruqsatyn alý qajet. Ol tipti qıynnyń qıyny edi. Sol kezdegi «Qazaqtelefılm» ornalasqan ǵımaratta kadrden tys mátindi oqyp, jazǵyzyp, montajdaıtyn stolǵa kelgenshe asyǵatynbyz. Operator túsirgen beıne men óz aldyna bólek jazylǵan «SNH»-nyń dybysynyń úndespeı qalyp jatatyn kezderi de bolatyn. Al, montajda plenkalar kesilip, tazalanyp, qaıta jalǵanatyn, jelimdeý (skleıka) arqyly jasalatyn. Biz ol kezde munyń bárin qıyndyq dep sanaǵan joqpyz. Óıtkeni, jumys protsessi solaı qalyptasqan. Osyndaı jaǵdaıda jumys isteı júrip keıde bir kúngi jańalyqtarǵa keminde eki-úsh sıýjet ázirleıtinbiz.

Respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirine issaparǵa baryp jańalyqtar qorjynyn arqalap keletinbiz. Іssaparǵa shyqqan jýrnalıstke keminde 10-15 sıýjet túsirip kelý júkteletin. Ol kezde, teletaıp lentasynan alynatyn resmı jańalyqtar aldymen orys tilinde túsetin. Efırge úlgerý úshin onyń qazaq tilindegi nusqasyn kútip otyrmaıtynbyz. Sol kúngi kezekshi redaktor qolma-qol qazaq tiline aýdaratyn. Sol kezdegi jańalyqtarda istegen kez kelgen jýrnalıst besaspap bolatyn. Ol ekonomıka, aýyl sharýashylyǵy, ǵylym, bilim t.b salalardyń qaı qaısysynan bolsyn jedel materıal ázirleı biletin. Men iri-iri habar jasaıtyn áriptesterime: «senderdiń 40 mınýt boıy aıtatyndaryńdy biz 1-1,5 mınýtta ǵana jetkize alamyz» - dep, ázildeıtinmin. Óıtkeni ol aqparat janrynyń qudireti.

-1990 jyldardyń basynda Keńes odaǵy tarap, dúnıe saıası oqıǵalarǵa toly edi. Osy bir kezeń Jańalyqtar qyzmetiniń baqylaýynan tys qalýy múmkin emes. Qaınaǵan aqparattyń ortasynda júrdińiz. Bir oqıǵany eske túse ketseńiz...

-1992 jyly qarýly top pen bılik arasyndaǵy qaqtyǵystyń saldarynan keleńsiz jaǵdaı oryn alǵan Tájikstanǵa Qazaqstan tarapynan jiberilgen gýmanıtarlyq kómektiń jetkizilýin qadaǵalaý qajet bolatyn. Osy maqsatta arnaıy qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar jónindegi memlekettik kommısııanyń, Syrtqy ister mınıstrligi «TMD elderi jónindegi basqarmanyń, «Qazaq nan ónimderi» atstsıonerlik kontserni men Qyzyl jarty aı jáne Qyzyl krest qoǵamy ulttyq komıtetiniń ókilderimen birge tájik eline issaparmen baryp qaıttyq. Osy sapardan ázirlegen 8 reportajym qazirgi tilmen aıtqanda «sensatsııa» boldy desem artyq aıtpaǵan bolar edim. Sol kezdegi Teleradıo komıtetiniń tóraǵasy, jazýshy Sherhan Murtaza kezekti lezdemede «Osynda Álııa men Mánshúkten keıingi batyr qyzymyz Beıbitkúl Satybaldyqyzy bar ma?» - dep surapty. Aqparttyń tilshileri ol kezde lezdemege qatysatyn ýaqyt taba almaıtyn. «Joq bolsa, meniń alǵysymdy jetkizińder» - degen eken. Sodan ne kerek, bizdiń shaǵyn redaktsııamyzǵa Sheraǵadaı tulǵanyń sálemin jetkizýshiler súıinshep kelip keletin. Kóp uzamaı Qazaqstan Jýrnalıster Odaǵynan habarlasyp, reportajdarymnyń mátinin suratyp, Odaqtyń Sovet Mazǵutov atyndaǵy syılyǵyna usynatyndaryn aıtty.

-Mundaı reportajdardy jıi jasaıtyn ba edińiz?

- «Birde Tynys Ótebaev aǵamyz Beıbitkúl, Germanııaǵa barasyń ba?» -dep surady. Bastapqyda ázildep turǵan bolar dep oıladym. «Árıne baramyn», dedim. Onda tez jınal Qazaqstan áýe joly kompanııasyna baryp, baspasóz konferenııalaryn túsirip, efırge ázirlep ber de, jolǵa jınal dedi. Sondaǵy bizdiń maqsatymyz Germanııanyń Maındaǵy Frankfýrt qalasyna Qazaqstan áýe joly arqyly Boıng 747 ushaǵynyń reısi ashylǵanyn habarlaý eken. Áriptesterime is-saparǵa Germanııaǵa ketip bara jatqanymdy aıttym. Ushaqta 10-15 teı ǵana adam boldyq. Bizben birge Mustafa Óztúrik te boldy. Áýejaıda bir saǵattaı boldyq. Qazaqstan áýe joly kompanııasynyń sol eldegi resmı ókilinen suhbat aldym. Oılamaǵan jerden belgili qylqalam sheberi Bekseıit Túlkıevti kezdestirdik.

Ol taekvandodan jarysqa qatystyrǵan sportshylarymen birge Amerıkadan kelgen beti eken. Sáti túskende ol kisiden de suhbat aldym. Bas aıaǵy 15 saǵat ishinde Almatyǵa qaıtyp keldik. Redaktsııaǵa kelsem, áriptesterim sen Germanııaǵa ketken joq pa ediń dep tańqalysty. Men biz ol jerge baryp qaıttyq desem eshkimniń sengisi joq. Materıal efırden ótken soń olardyń senbeske sharasy qalmady. Mine, osyndaı da qyzyqty oqıǵa bolǵan.

Keıinnen jańalyqtar qyzmeti elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin jańa zaman talabyna saı «Qazaqstan», «Sharaına» «Aqsham» aqparatty baǵdarlamasy bolyp ózgerdi. Aty ǵana ózgergen joq, tehnıkalyq múmkindigimiz jaqsardy. Efırge materıal uıymdastyrý men berý tásili de ózgerip otyrdy. Jańalyqtar qyzmeti Astanaǵa tolyq kóshirilgen soń tańerteńgilik «Shapaǵat», «Shamshyraq» aqparatty baǵdarlamasynda redaktor, júrgizýshi bolyp qyzmet atqardym. Jýrnalıst Assy Baıbatshanyń usynysymen «Alataý» ulttyq arnasynda «Zamana» oı-tolǵaý stýdııasynda redaktor ári júrgizýshi boldym. 2005-2013 jyldar aralyǵynda Ulttyq arnanyń aımaqtyq habar taratý bóliminde jetekshi, bas maman qyzmetin atqaryp arnanyń 13 oblystyq jáne Semeı qalalyq fılıaldarynyń jumystaryn qadaǵalap jáne habarlaryna saraptama jasap, qolymnan kelgenshe baǵyt-baǵdar berip otyrdym. Oblystyq fılıaldardaǵy áriptesterimizdiń de osy Ulttyq arnamyzdyń ónegeli mektebinen mol tájirıbe alǵanyn da sóz reti kelgende aıta ketkim keledi.

-Ózińiz qyzmet etken kezeńmen búgingi jarnalıstıka mamandyǵyna qatysty qandaı pikir aıtar edińiz?

-El Táýelsizdiginiń araılap atqan aq tańymen birge oralǵan tuńǵysh Naýryz meıramy, ulttyq teńgemizdiń qoldanysqa enýi, astanamyzdyń Astana atanýy taǵy basqada kóptegen tarıhı oqıǵalar der mezgilinde, dál sol kúni kórermenge osy aqparat baǵdarlamasy jetkizilip otyrdy. Dúnıejúzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıynda shetelderden kelgen qandastardy atamekenine tabandary tıisimen, ushaqtan qarsy aldyq. Quryltaı jumysy aıaqtalyp, olardy shyǵaryp salǵanǵa deıingi aralyqty osy aqparattar baǵdarlamasy qamtyp otyrdy. Ol habar qazir Ulttyq arnanyń beıneqorynda saqtaýly. Munan bólek Qazaqstannyń Iran Islam respýblıkasyndaǵy óneri men mádenıetiniń kúnderinen arnaıy habar ázirledim. Qazaq televııasynyń 60 jyldyq mereıtoıyna oraı ózimniń jeke beıneqorymdy qarap otyryp dál osy habardyń kóshirmesin taýyp aldym. Iranǵa elimizden belgili ǵalymdar, qoǵam qaıratkerleri, aqyn, jazýshylar, óner maıtalmandary barlyǵy 10-ge jýyq delegatsııa barǵan eken. Olardy sol kezdegi mádenıet mınıstri Erkeǵalı Rahmadıev bastap bardy. Osy sapardan kúndelikti reportajdardan bólek 20 mınýttyq arnaıy habar ishinde qanshama tarıhı oqıǵany qamtyǵanbyz, dep ózime ishteı rıza boldym. Osy habardy taıaýda ózim tynbaı etken súıikti Uttyq arnamyzdyń beıneqoryna tapsyrýdy jón kórdim.

Kórermendi aqparatpen qamtıtyn telejýrnalıst baspasóz qyzmeti daıyndaǵan málimetti kútip otyrmaı óz betinshe de kóp izdenýi kerek. Qazir daıyn press-relızdi útir, núktesine deıin qaldyrmaı sol kúıinde oqyp berip, sıýjet ázirledim deıtinder de bar. Ondaı jýrnalıst belgili bir sheńberden shyǵa almaı irkiliste qalady. Sondyqtan, sóz bolatyn oqıǵaǵa, nemese belgili bir is-sharaǵa baılanysty jýrnalıstiń óziniń de alyp qosary, óz pikiri, kózqarasyn bildiretindeı mátin jazylýy kerek. Sonda ǵana aqparat baǵdarlamasyndaǵy tilshiniń jumysy, qarym-qabileti kórinetin bolady.

Televızııa salasynyń aǵa býyn, orta býyn, búginde tynbaı eńbektenip júrgen jas býyn ókilderin, telearnanyń bar jańalyǵyn qalt jibermeı qadaǵalap otyratyn barsha kórermendi 60 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaımyn! Ulttyq arnamyz -ultymyzdyń maqtanyshy, jaqsylyqtyń jarshysy, elimizdiń tynysy bolyp árdaıym jarqyraı bersin!

-Suhbat bergenińizge rahmet.