Polıak bolyp týǵany úshin ǵana jer aýdaryldy — ólketanýshy

Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Ozernoe aýylyn jer aýdarylǵan polıaktar negizin qalaǵan. Ólketanýshy, mýzeı jetekshisi Valentına Vıtkovskaıa jyldar boıy arhıv qujattaryn zerttep, kýágerlerdiń estelikterin jınaǵan. Ol Kazinform tilshisine jer aýdarylǵan polıaktardyń taǵdyry, qazaqtardyń kórsetken kómegi jáne áli kúnge deıin belgisiz bolyp kelgen tarıhı derekter týraly aıtyp berdi.

— Valentına Vladımırovna, Ozernoe aýylynyń tarıhyn zertteýge ne túrtki boldy?

— Bul - men úshin jaı ǵana qyzyǵýdan týǵan zertteý emes, otbasymnyń tarıhy. Meniń ata-ájelerim de 1936 jyly Batys Ýkraınadan Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan. Sondyqtan bala kúnimnen úlkenderdiń áńgimesin tyńdap óstim. Keıin olardyń estelikteri birtindep umytyla bastaǵanyn kórip, arhıvterdi aqtarýǵa kiristim. Búginde bul jumys meniń ómirimniń mańyzdy bóligine aınaldy.

Bizdiń aýyl polıaktardy Qazaqstanǵa jer aýdarýdan paıda boldy. Naqty sany belgisiz, biraq arhıvtik qujattarda 1938 jyldyń birinshi qańtarynda Ozernyıda 1559 adam turǵandyǵy jazylǵan. Ólim-jitim kóp boldy, ásirese, balalar aýyrtpalyqqa, ashtyqqa, sýyqqa tózbedi. Bul jerge polıaktardy ǵana emes, nemisterdi de, sheshen-ıngýshterdi, koreılerdi de qonystandyrdy.

Adamdardy etnıkalyq belgisine qaraı deportatsııalady. Olardyń saıası kózqarasy, ustanymy, bilimi eshkimdi qyzyqtyrmady, máselen, tek polıak bolyp týǵany úshin ǵana qýdalaýǵa ushyrady. Jer aýdarylǵandardyń arasynda partııa músheleri, aýyldyq keńester men kolhoz tóraǵalary bolǵanymen, olardyń basym bóligin qarapaıym eńbek adamdary — sharýalar qurady. Keıin Qazaqstanǵa kelgennen keıin de tynysh qoımady. Men 11 adamnyń repressııaǵa ushyraǵanyn anyqtadym. Olardyń ekeýi ǵana 10 jylǵa qamalyp, qalǵany atylyp ketken.

— Polıaktardy Qazaqstanǵa jer aýdarý qalaı bastaldy?

— Bul qýǵyn-súrgin 1936 jylǵy 28 sáýirde KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń № 776-120 «Ýkraına KSR-inen 15 myń polıak jáne nemis sharýashylyǵyn Qazaq KSR-iniń Qaraǵandy oblysyna kóshirý jáne olardy sharýashylyq jaǵynan ornalastyrý týraly» qaýlysynan bastaldy. Osy qujatqa sáıkes, negizinen Ýkraınanyń Jıtomır, Vınnıtsa, Hmelnıtskıı, Kıev, Kamenets-Podolsk jáne Kırovograd oblystarynda turǵan 35 820 polıak Qazaqstanǵa kúshtep kóshirildi. Qonys aýdarylǵandardyń barlyǵyna saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtyń erekshe sanaty — «arnaıy qonystanýshy» mártebesi berildi.

Qonys aýdarý týraly halyqqa nebári 8-10 kún buryn ǵana habarlanǵan. Polıaktarǵa ózderimen mal-múlikti — sıyr-jylqyny alýǵa ruqsat etti. Osydan keıin olardy azyn-aýlaq dúnıe-múlkimen birge qarýly kúzetpen temirjol stansalaryna jetkizip, júk vagondaryna otyrǵyzyp, shyǵysqa jóneltken. Olar Ýkraınadan 2 aı júrip keldi. Jolda poıyzdardyń júrýinen turýy kóp boldy, óıtkeni jer aýdarylǵandardy adam sanatyna qospady.

Arhıv qujattaryna súıensek, eń birinshi eshelon Taıynsha stantsııasyna 1936 jyldyń 3 maýsymynda kelgen eken. Al 6 maýsymda birneshe eshelon qatarynan toqtap, jer aýdarylǵandardy úlken legi tústi.

Meniń oıymsha, olardy bólmeı aýyl-aýylmen kóshirdi. Óıtkeni bizdiń Ozernyıda negizinen Vınnetskıı oblysy, Volochaevskıı aýdanynyń turǵyndary turdy. Bul, bir jaǵynan yńǵaıly edi, olar bir-birin bildi, týys boldy.

Erterekte aýyl turǵyndarynan estelikterin jazǵyzyp, jınadym. Máselen, Efrosınıa Slavınskaıa sol kezdi bylaı eske alady: «Jol óte uzaq boldy. Poıyz jıi toqtaıtyn. Ádette kólder men ózenderdiń mańyna aıaldap, adamdar men malǵa sý berip, tamaqtandyratyn. Toqtaǵan sátte jurt dalaǵa shyǵyp, ot jaǵyp, ystyq as ázirleıtin. Bizdi alyp júrgen mılıtsııa qyzmetkerleriniń qolynda ysqyryq bolatyn. Ysqyryq úni estilip, «vagonǵa!» degen buıryq berilgende, adamdar qolyndaǵysyn tastaı salyp, vagondarǵa qaraı júgiretin.

Maýsym aıynyń basynda poıyz Taıynsha stantsııasyna kelip toqtady. Kóz aldymyzda sheti men shegi joq ulan-ǵaıyr dala jaıylyp jatty. Halyq óte kóp edi. Sońǵy júk te túsirilip, eshelon júrip ketken kezde erekshe bir oqıǵa boldy. Qazaq jerine aıaq basqan sátimizde kún tutyldy. Biz Ýkraınada mundaı qubylysty buryn-sońdy kórmegen edik. Sol sát biz úshin jańa ómirdiń bastalǵanynyń belgisindeı áser qaldyrdy».

— Jer aýdarylǵandar qandaı jaǵdaıda ómir súrdi?

— Olar baspananyń qandaı bolýy kerek ekenin bilmedi. Qurylys materıaldary da bolmady. Jer aýdarylǵandardy aıdalaǵa ákelip tastady. Adamdar úlken shuńqyr qazyp, ishine aınaladan tapqan qum, shóp, tasty tastap, jylqylarymen balshyq basyp, sonymen úıdiń qabyrǵasyn qalady. Іrgetasy, sákisi bolmady. Eldi mekennen shyǵýǵa ruqsat joq, komendanttyq baqylaý bar. Mine osy kezde qazaqtar polıaktarǵa kóp kómektesti. Biri tereze-esik, endi biri otyn ákeldi. Jaqyn mańdaǵy aýyldardyń qazaqtary ózderi ash-jalańash otyrsa da, barymen bólisti.

Jerkepeler eki otbasyǵa arnap salyndy. Odan bólek, poshta, jataqhana turǵyzyldy. Al eń birinshi bolyp 25 qarashada mektep paıdalanýǵa berildi.

Ivan Pavenskıı óz esteliginde: «Taıynsha stantsııasynda bizdi júk kólikteri men qarýly kúzet kútip turdy. Olar bizdi jańa qonysqa jetkizýi kerek edi. Sol kún erekshe ystyq boldy. Aptaptan saǵymdanyp turdy. Balalar alystan ony kól dep oılap, qatty qýandy. Alaıda kelip toqtaǵanda aldymyzda jalańash dala ǵana jatty.

Adamdarmen birge júk kólikterine olardyń dúnıe-múlki men úlken shatyrlar tıelgen eken. Uzyndyǵy 100-150 metrge deıin jetetin bul shatyrlarǵa ár otbasy tek tósegi men oryndyǵyn ǵana kirgize aldy. Al qalǵan jáshikteri, ústelderi men basqa da zattary syrtta, shatyrlardyń janynda úıilip qaldy.

Sol kúni adamdar kóz jasyna erik berdi. Biri jylady, biri zar eńiredi. Biraq qansha aýyr bolsa da, dál sol ıen dalada jańa ómirdi bastaýǵa týra keldi…» — deıdi.

— Jergilikti qazaqtardyń kómegi týraly estelikterde ne aıtylady?

— Bul týraly Anna Savınskaıa óz esteliginde aıtyp ketedi: «Bizge aýyldan shyǵýǵa ruqsat etilmese de, qazaqtar ózderi bizge jıi keletin. Biz qolymyzdaǵy azyn-aýlaq zattardy nanǵa, qurylys materıaldaryna, jyly kıim men aıaq kıimge aıyrbastaıtynbyz. Olar bul jerdiń zańdy ıeleri edi. Soǵan qaramastan bizge eshqashan jamandyq jasaǵan joq, kerisinshe, árdaıym qol ushyn sozýǵa tyrysty. Meıirimdilik, qonaqjaılyq, janashyrlyq — qazaq halqyna tán asyl qasıetter ekenine sol kezde kózimiz jetti», — deıdi ol.

Bul kómek tek kúndelikti turmystaǵy qoldaý ǵana bolǵan joq, ol qıyndyqqa ushyraǵan jandarǵa rýhanı demeý berip, ómirge degen senim syılady. Eń aýyr kúnderdiń ózinde olar jalǵyz emes ekenin sezindi. Bastapqyda bóten kóringen ulan-ǵaıyr dala ýaqyt óte kele adam jylýyna, qamqorlyq pen úmitke toly týǵan mekenge aınaldy.

— Eldi mekendegi mýzeıdiń ereksheligi nede?

— Bul mýzeıdegi zattardyń bári — jer aýdarylǵan polıaktardyń ózderimen birge ákelgen zattary. Onyń ishinde XVIII ǵasyrda basylǵan Bıblııa, sondaı-aq, ıkonalar, turmystyq zattar men qoldan jasalǵan buıymdar bar. Áli de ákelip tapsyryp jatqandar bar. Myna bólmeden bizdiń ata-ájelerimizdiń qalaı turǵanyn kórýge bolady. Árıne, buryn edeni bolmaǵan, ári tóbesi de tómen edi. Biraq, osyndaı kerýet turǵan, ájelerimiz sheber bolǵan ǵoı, tósek-oryndy kestelep tikken. Jıhazdy da ózderimen birge alyp kelgen. Ár shańyraqta aǵashtan jasalǵan sandyqtar boldy, bul buıymda kıim keshekti de, azyq-túlikti de saqtady, ári ústel, ári oryndyq boldy.

Mýzeıge kelýshiler az emes. Jergilikti turǵyndarmen qatar Qazaqstannyń ár óńirinen, sondaı-aq Polshadan arnaıy izdep keletin qonaqtar bar. Olar ata-babalarynyń taǵdyrymen tanysyp, otbasylyq tarıhyna qatysty derekterdi izdeıdi.

Bizdiń maqsatymyz — ótkendi jaı ǵana kórsetý emes, osy jerde ómir súrgen adamdardyń taǵdyryn, olardyń bastan keshken aýyr kezeńin keler urpaqtyń jadynda saqtaý.

Bul mýzeı — halyqtardyń dostyǵy men adamgershiliginiń, qıyn kezeńde bir-birine súıeý bolǵan jandardyń tarıhyn baıandaıtyn qasıetti oryn.

Buǵan deıin SQO-da polıaktar kóp qonystanǵan eldi mekende «Qazaq halqyna alǵys» estelik belgisi qoıylǵanyn jazǵan edik.