Pol Salopek: «Álemdik serýen» jobasy «tyńǵylyqty» jýrnalıstıkasymen de erekshelenedi

«Adamzat genomynyń alýandyǵy» atty taqyrypqa jazylǵan maqalalar serııasy jáne Afrıkadaǵy túrli ahýaldarǵa jasaǵan jýrnalıstik zertteýleri úshin Pol Salopek Pýlıttser syılyǵyn eki márte ıelengen. Ol 2013 jyly «National Geographic» jýrnalynyń qoldaýymen «Out of Eden Walk», ıaǵnı «Edennen bastalǵan saıahat» nemese «Jumaqtan qashý» atty jobany qolǵa aldy. Jobanyń aıasynda jıhanger-jýrnalıst ejelgi adamdardyń alǵashqy mıgratsııa jolymen búkil álemdi sharlap shyǵýǵa bel býǵan. Osylaısha, ǵalymdar belgilegen ejelgi adamdardyń uly mıgratsııa jolymen álemdi jaıaý aralap shyǵý úshin Pol Salopek osydan úsh jyl buryn Afrıkanyń Efıopııasynan óz saıahatyn bastady. Afrıkadan ejelgi adamdardyń izimen bastalǵan «álemdik serýen»  shym-shytyryq oqıǵalarmen astasty dese de bolady. Pol Salopek saparynda túrli oqıǵalardan bastan keshkenin alǵa tartady. «Serýen qysqartyp aıtqanda Afrıkadan soltústik baǵytqa - Taıaý Shyǵysqa qaraı bastaý aldy. Sosyn Azııa arqyly Qytaıǵa bet túzeımiz, odan qaıta soltústikke - Sibirge qaraı júremiz. Reseıden Alıaskaǵa ótip, sońǵy núkte Ońtústik Amerıkaǵa tireledi. Osylaısha, Efıopııadan álemdik serýenge shyǵyp, Gazany kesip óttim, tipti men Gaza sektoryn kesip ótken tuńǵysh shet eldik jýrnalıspin. 2013 jyly Iordanııany, Palestınany basyp óttim. Izraılde, sosyn Sırııada boldym. Qaqtyǵystar aımaǵyn aınalyp, keıde teńiz arqyly júrýge májbúr boldym. Kıpr arqyly Túrkııaǵa soǵyp ótýge týra keldi. Odan ári Kavkaz, Grýzııa, Ázerbaıjan, sosyn Kaspıı teńizi arqyly Aqtaýǵa jettim. Maǵan Aqtaýdy «Qazaqstandyq Alıaska» dep aıtqan bolatyn. Qazir osynda aldaǵy saparǵa daıyndyq ústindemin. Jaqynda myqty at satyp alsam, sosyn sapardy ary qaraı jalǵastyramyn», - deıdi Pol Salopek.

Osylaısha, jıhanger-jýrnalıst álemdik joba aıasynda Kaspıı teńizi arqyly Aqtaý qalasyna turaqtaǵan. Shara aıasynda jahandyq jobanyń erekshelikteri, onyń mańyzdylyǵy týraly da suraǵan edik. Eń aldymen «Álemdik serýen» nege Afrıkadan bastaý aldy?

«Jobanyń bir ataýy «Jumaqtan qashý». Nege? Biz buǵan ǵylymı jáne antropologııalyq kózqaraspen keldik. Ǵylymnyń dálelinshe, eń alǵashqy adamnyń tirshilik etken mekeni - Afrıka. Adamzattyń tuńǵysh mıgratsııasy da sol tustan álemge taralǵan degen paıym bar. Qazba jumystary men DNQ taldaýlary kórsetkenindeı, alǵashqy adam Afrıkada paıda bolyp, mıgratsııa arqyly dúnıe júzine taralǵan. Meniń buǵan qyzyǵýshylyǵym asa joǵary. Osy arqyly biz adamzattyń tarıhyna jasalǵan alǵashqy aýqymdy saıahatty júzege asyrmaqshymyz», - deıdi Pol Salopek. 

Ǵalymdar 50-100 myń jyl burynǵy, ıaǵnı ejelgi adamdardyń anatomııalyq qurylymy týraly máseleni zerttegen eken. Bundaı adamnyń ejelgi túrleri Afrıkada tas dáýirinen bastap taraǵan desedi. ıAǵnı, alǵashqy adam Afrıkada ómir súrip, sodan keıin mıgratsııaǵa ushyraǵan degen tujyrym bar. Alǵashqy adamnyń, jan-janýarlardyń Afrıkany tastap ketýdegi sebebi áli de tolyq ashylmaǵan. Degenmen, ǵalymdardyń birazy buǵan qatysty qurǵaqshylyqtyń saldaryn alǵa tartady.

Pol Salopektiń sózine qaraǵanda, «Álemdik serýen» jobasynyń eki mańyzdy ereksheligi bar. Onyń birinshisi - ejelgi adamdar mıgratsııasynyń izimen jahandy jaıaý sharlaý. Ekinshisi - «tyńǵylyqty» jýrnalıstıka. Osylaısha, Pol planetadaǵy adamdar qonysynyń shekarasyn asyqpaı, adam úshin qalypty jyldamdyq - saǵatyna 5 shaqyrymmen júrip ótpekshi. Júrip ótip qana qoımaıdy, osy serýen barysynda dúnıede ne bolyp jatqanyna nazar aýdarylyp, búkil adamzattyń barshasyna ortaq baılanystaryn anyqtaýǵa da den qoımaqshy.

«Saǵatyna 5 shaqyrym jyldamdyqpen dep eseptelgen «Álemdik serýen» 33 myń shaqyrymǵa sozylady. Shaqyrymǵa shaǵa otyryp, ár qadamyn da shamalap eseptedim: 35 mıllıonǵa jýyqtaıdy. Osy aralyqqa 7 jyl ýaqytymdy jumsaýym kerek edi, Áıtse de qazirgi túrime qarasam, buǵan 10 jyl ketetin tárizdi», - deıdi Pol. Adam tabany tıgen jerdi jaıaý sharlap shyǵýdyń ereksheligin ol ózindik paıymmen de túsindiredi.

«Osy joba týraly estigender «Pol nege sen jaıaýsyń?» dep tańǵalady. Nege taksımen, eń quryǵanda avtobýspen júrmeısiń dep jatady. Árıne, olaı da bolatyn-aq edi. Alaıda, buǵan eki sebep bar: birinshi - saıahat pen onyń barysynda zertteýge ózek bolatyn áńgime jınap, aqparat alý. Osynyń ózi - eń ejelgi aqparat almasýdyń atrıbýty», - deıdi Pol Salopek. Onyń paıymynsha, tipti adamnyń adam bolyp qalyptasýyna da osy saıahat jáne aqparat kóp septigin tıgizgen. Adamnyń eń kóne kásibi ańshylardyń ózi aqparat jınaýshy hám taratýshy bolatyn.

«Bir ańshy kúnine neshe shaqyrym jaıaý júredi, qalaı oılaısyzdar? 15-20 shaqyrym. Ańshy óziniń otbasyna azyq tabý úshin kúnine 15 shaqyrym jol júrdi dep esepteıik. Tipti qazirgi adamdar kúnine emes aptasyna 15-20 sharyqym júrdi delik. ıAǵnı, biz kún saıyn júretin bolsaq, onda bir jylda Aqtaýdan Astanaǵa baryp qaıtar edi. Árıne, munyń bári birtúrli kórinetin bolar, alaıda onyń esh sókettigi joq. Qazir kóptegen azamattardyń tirshiligi otyryp jumys isteýge negizdelgen. Bul jaqsy emes. Densaýlyqtaǵy kinárattyń barlyǵy kóp otyrýdan paıda bolady», - deıdi ol.

«Álemdik serýen» jobasyndaǵy ekinshi mańyzdy másele - áńgime, tarıh, shejire men hıkaıalar. «Eger ańshy otbasyn asyraý úshin ıen dalaǵa qańǵyp ketse, onda tek azyqpen ǵana oralmaıtyny anyq. Ol adam baspaǵan jer týraly aqparat ala keledi, onda tildesetin bireý tabylsa odan da qatyp ketedi. Tipti qazirdiń kezinde de bul solaı - týrıster ózine tańsyq óńirlerden tamaqqa toıyp emes, aqparat degen úlken oljamen oralady. ıAǵnı, aqparattyń eń ejelgi atrıbýty - áńgime», - deıdi Pol Salopek.  

«Shyndyǵynda shapshań jetetin múmkindik bola tura, men nege jaıaý «shańdatyp» júrmin? Jýrnalıst retinde aıtarym: eger men ushaqpen ushyp, kólikpen jóńkiltetin bolsam, bastan keshetin oqıǵa bylaı tursyn munshalyqty baı áńgimege, tarıhqa qaryq bolmaıtyn edim. Sapar aıasynda keıde men úshin qansha azapqa toly bolsa da bir pýnktten ekinshi pýnktke jetý emes, sol eki núkteniń arasyndaǵy jınaǵan áńgimelerim, alǵan aqparatym mańyzdyraq bolyp shyǵady. Jaıaý júretin adam bárin sezinedi. Jedel aqparat taratyp, shapshań shań qaptyratyn jýrnalıstıkadan góri «tyńǵylyqty» jýrnalıstıkany janym qalaıdy. El aýzynan aqparat alyp, jergilikti halyq týraly kóbirek bilgim keledi. Júrip ótken jerimnen jurtshylyqtyń erekshelikteri meni kóbirek qyzyqtyrady. Bul tek úlken geografııalyq jýrnalıstıka ǵana emes, adamzatqa qatysty tarıh. Bul bir elge ǵana emes, barshamyzǵa ortaq tarıh. Sondyqtan da, men úshin asyǵys aqparattan góri tyńǵylyqty zerdege mán berý artyq. Jaıaý júrý ıdeıasy da sol turǵydan erekshe», - deıdi Pol Salopek.

Túıindeı aıtqanda, kólikpen saparlaǵanda kózden tasa qalatynnyń bári jaıaý jolaýshylaıtyn «tyńǵylyqty» jýrnalıstıkada qamtylady. Ol ol ma, osy arqyly adamzattyń taralýyna, órkenıetterdiń bir-birimen ózara baılanysyna da barlaý jasaýǵa bolady. Sondyqtan da, Pol óz saparynda buqaralyq aqparat quraldarynda tasa qalyp jatatyn, álemdik, óńirlik BAQ-ta taqyrypqa kóp shyǵa bermeıtin máselelerdi tereń qaýzaǵysy keletin tárizdi. Ol belgili bir óńirge kelgende aldynan kezdesken adammen suhbattasyp, kók aspan men qara jerdi fotoǵa, beınejazbaǵa túsirip otyrady.

Osylaısha, «Álemdik serýen» jobasy jer dúnıeniń ár túkpirindegi oryn alyp otyrǵan ózgeristerge de, sonyń ishinde álemniń ekologııalyq, ekonomıkalyq, áleýmettik ózgeristerine de barynsha mán beredi. Al saıahatshynyń aıtýynsha, bul ońaı sharýa emes. «Keste boıynsha saparlap júrgende keıde basqa is túsedi, úlken tragedııaǵa da tap bolyp júrdim. Máselen, álemniń kún tártibindegi bosqyndar ahýaly. Sırııada atamekenin tastap, bas saýǵalaı údere kóship bara jatqan bosqyndardy kóp kezdestirdim. Soǵystyń saldarynan tutastaı qırandyǵa aınalǵan, jermen jeksen etilgen qalalardy baıqadym. Buǵan qaraýdyń ózi óte aıanyshty edi. Alaıda, adamdardyń bir toby álemge úreı seýip jatqanymen, ekinshi bir toby ózderiniń bastaryna qansha qaýip pen qater tónse de bir-birine degen adamgershilikten, aıaýshylyqtan attaǵan emes. Eń bastysy qarapaıym halyqtyń bolashaqtan úmiti óshpegen. Olar qan qaqsatqan qaqtyǵystardyń bárin ýaqytsha dep shamalap, onyń aıaqtalatynyna, keleshekke kóp senim artady. Maǵan da kómekteskender kóp edi. Keıde osynaý tragedııalardy ózara túsinisip, maýqymyzdy basqan kez de boldy. Men sol kúnderdi umyta almasym da anyq. Ol umytylmaıdy. Óıtkeni, ólimdi umytý múmkin emes», - dedi P. Salopek.

Jıhanger-jýrnalıst qazir Aqtaýda aldaǵy saparyna qamdanyp, kestesin pysyqtaý ústinde. Sátin salǵan kúni atqa júkterin artyp jolǵa shyqpaq. Aıtpaqshy, jaıaý-saparynda Pol Salopek at, esek, túıe sekildi janýarlarǵa júk artyp, eńbegin paıdalanǵanymen, olarǵa kólik retinde ústine mingen emes. Jıyn barysynda qazaqstandyq antropolog ǵalym Orazaq Smaǵul aqsaqal «Pol, eki aıaǵyń dert kórmesin! Sen jaıaý júresiń ǵoı, Aıaqtaryń aman bolsyn! Seni dittegen jerińe, kózdegen maqsatyńa jetkizsin» degen bataly sózin arnaǵan bolatyn. Bizdiń de aıtarymyz osy.

Aıtpaqshy, aldaǵy ýaqytta Pol Salopek Qazaqstan týraly qyzyqty materıaldar jarııalaıtyny da anyq. «Jibek joly» týraly maqala ázirlep jatqanyn da aıtyp qalǵan bolatyn.