Pıramıdalar, «tiske ketken» mıllıardtar, blogerler bylyǵy - 2025 jylǵy eń iri qarjylyq alaıaqtyqtar
ASTANA. KAZINFORM – Bıyl Qazaqstan aýqymdy qarjylaı qylmystardyń dúmpýine tap boldy. Zeınetaqy jınaqtary arqyly jasalǵan alaıaqtyqtardan bastap, blogerlik shemalar men bankterge qatysty uıymdasqan qylmystyq toptarǵa deıingi ister qoǵamdy dúr silkindirip, el arasynda qyzý talqylandy. Zardap shekkenderge keltirilgen jalpy shyǵyn ondaǵan mıllıard teńgeden asqan. Myńdaǵan azamatty tuzaqqa túsirgen ondaǵan adam jaýapqa tartyldy.
Jınaqtan jymqyrylǵan aqsha
2025 jylǵy qazanda Qarjylyq monıtorıng agenttigi Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan qarajatty zańsyz shyǵardy degen kúdikpen jalǵan stomatologııalyq klınıkalardyń úsh ıesine izdeý jarııalady.
Agenttiktiń málimetinshe, Aslan Dúısenov, Ǵabbas Imanbaev jáne Esimhan Eleshev stomatologııalyq qyzmet kórsetildi degen jeleýmen jalǵan medıtsınalyq qujattardy rásimdeý arqyly qylmystyq shema uıymdastyrǵan. Keltirilgen jalpy shyǵyn 46 mlrd teńgeden asty.
Aqtaý men Atyraý qalalarynda ornalasqan jeti stomatologııalyq klınıka paıdalanylǵan. Alaıda olar is júzinde medıtsınalyq qyzmetpen aınalyspaǵan. Kúdiktiler qamaýǵa alyndy.
Olardyń biri - Aslan Dúısenov buryn polıtsııada qyzmet atqarǵan, keıin teris qylyǵy úshin jumystan shyǵarylǵan. 2016 jyly QR QK-niń 105-baby (Ózin-ózi óltirýge deıin jetkizý) jáne 362-baby (Laýazymdyq ókilettikterin asyra paıdalaný) boıynsha aýyr qylmystar jasaǵany úshin 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan.
Bul rezonansty is zeınetaqy jınaqtaryn paıdalaný júıesine túbegeıli ózgeris ákeldi. Qylmystyq shema áshkerelengennen keıin kóp uzamaı Densaýlyq saqtaý mınıstrligi emdelýge arnalǵan zeınetaqy tólemderin paıdalaný qaǵıdalaryna túzetýler daıyndady. Nátıjesinde qazaqstandyqtarǵa BJZQ qarajatyn stomatologııalyq qyzmetterge jumsaýǵa tyıym salyndy.
Keıin shekteýler tizimi keńeıtildi: endi zeınetaqy jınaqtaryn oftalmologııalyq emdeýge jáne plastıkalyq operatsııalarǵa da paıdalanýǵa bolmaıdy.
Adamdy urlap, nesıe alǵyzǵan
Osy jyldyń qyrkúıeginde Aqmola oblysynyń prokýrorlary áleýmettik turǵyda osal sanattaǵy azamattardy urlap, olardyń atyna iri kólemde nesıe rásimdeýmen aınalysqan uıymdasqan qylmystyq topqa qatysty tergeýdi aıaqtady.
Top quramyna eldiń ár óńirinen 25 adam kirgen. Olardyń arasynda Kaspi Bank, Forte Bank, «Eýrazııalyq bank», Jusan Bank syndy bankterdiń qyzmetkerleri de bolǵan. Osylaısha, bes jyldan astam ýaqyt boıy alaıaqtyq áreketter jasalǵan. Qylmystyq toptyń barlyq músheleri ustaldy.
Jalpy sany 348 qazaqstandyq zardap shekken. Keltirilgen materıaldyq shyǵyn kólemi - 3,7 mlrd teńge.
Tergeý barysynda qylmystyq jolmen tabylǵan qarajatqa satyp alynǵan múlik anyqtaldy: Almaty qalasyndaǵy páterler men jer telimderi, qymbat avtokólikter, iri kólemdegi qolma-qol aqsha. Tárkilengen múliktiń jalpy quny - 2,7 mlrd teńge.
Keıinnen Kaspi Bank, Forte Bank, «Eýrazııalyq bank» jáne Alatau City Bank birlesken málimdeme jasap, atalǵan qylmystyq iske qatysty jumys istep júrgen nemese burynǵy qyzmetkerleriniń qatysy bar ekeni týraly derekterdiń ózderine belgisiz ekenin habarlady.
Qarjy pıramıdalarynyń quryǵyna ilikkender
Bıylǵy jyldyń qazan aıynyń sońynda Shymkent qalasynyń qylmystyq ister jónindegi aýdanaralyq soty «Nazira Gold» qarjy pıramıdasyn qurý jáne basqarý isi boıynsha úkim shyǵardy.
Ózin zergerlik buıymdar satýmen aınalysatyn kompanııa retinde tanystyrǵan uıymdastyrýshylar salymshylarǵa salynǵan qarajattyń aı saıyn 20-40%-y kóleminde tabys túsirip otyrýǵa ýáde etken. Alaıda is júzinde tólemder satýdan túsken paıda esebinen emes, jańa qatysýshylardyń salymdary arqyly júzege asyrylǵan. Qarajat qolma-qol túrde jáne bank aýdarymdary arqyly jınalǵan. Tartylǵan aqshanyń jalpy somasy 1,2 mlrd teńgeden asty.
4 myńnan astam adam pıramıdanyń qurbany boldy. Sot toǵyz adamdy kináli dep tanyp, olarǵa 5-ten 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn taǵaıyndady.
Sot sheshimimen 402 mln teńge kólemindegi aqsha qarajaty, 52 avtokólik, jeke turǵyn úı, qymbat turǵyn úı keshenderindegi eki páter jáne 17 keli zergerlik buıym tárkilendi.
Taǵy bir iri qylmys Mańǵystaý oblysynda tirkeldi. Mamyr aıynda QMA departamenti «Sax Invest» qarjy pıramıdasynyń bólimshesin basqarǵan uıymdasqan qylmystyq topqa qatysty tergeý júrgizdi.
Kompanııa ózin ınvestıtsııalyq qor jáne Afrıkadaǵy almas óndirý jónindegi halyqaralyq jobanyń qatysýshysy retinde kórsetken. Nátıjesinde myńnan astam salymshydan 9 mlrd teńgeden astam qarajat zańsyz tartylǵan.
Tergeý barysynda salynǵan qarajattyń basym bóligi kompanııanyń esepshotyna emes, pıramıdany uıymdastyrýshy Meńdiǵalıevtiń jeke shotyna turaqty túrde aýdarylyp otyrǵany anyqtaldy.
2024 jylǵy qarashada Meńdiǵalıevke halyqaralyq izdeý jarııalandy. Kúdiktilerdiń jalpy quny 600 mln teńgeni quraıtyn múlkine tyıym salyndy.
Sondaı-aq Astana, Aqtóbe, Oral jáne Aqtaý qalalarynda qarjy pıramıdasynyń bólimshelerin basqarǵan 10 adam kúdikti retinde tanyldy. Olardyń jeteýi sot sanktsııasymen qamaýǵa alyndy.
Taǵy bir iri qarjy pıramıdasy - «Amanat Drive» maýsym aıynda Almaty oblysynda áshkerelendi. Uıymdastyrýshylar azamattarǵa jyljymaıtyn múlik pen avtokólikterdi paıyzsyz bólip tóleý arqyly satyp alýdy usynǵan. Alaıda mindettemeler ishinara ǵana oryndalyp, múlik negizinen kúdiktilerdiń týystary men jaqyn tanystaryna berilgen.
Pıramıdaǵa 8 myńnan astam salymshy tartylyp, salynǵan qarajattyń jalpy somasy 21 mlrd teńgeden asty. Qylmystyq jolmen túsken tabysqa jer úıler, elordadaǵy páterler, HUMMER H2 jáne Lexus LX570 sekildi qymbat avtokólikter satyp alynǵan. Tárkilenbes úshin bul múlik senimdi adamdardyń atyna rásimdelgen.
Sot sanktsııasymen barlyq múlikti jáne tutyný kooperatıviniń esepshottaryn paıdalanýǵa tyıym salyndy. Qarjy pıramıdasynyń negizgi uıymdastyrýshysy qamaýǵa alyndy. Tergeý jalǵasyp jatyr.
Jalpy QMA derekterine sáıkes, tek Almaty oblysynyń ózinde qarjy pıramıdalarynyń saldarynan 12 myńnan astam adam zardap shekken. Zańsyz tartylǵan qarajattyń jalpy kólemi 58 mlrd teńgeden asyp jyǵyldy. Keltirilgen shyǵyndy óteý maqsatynda jyljymaıtyn múlik pen avtokólikterdi qosa alǵanda 23,1 mlrd teńgeden astam somadaǵy múlikke tyıym salyndy.
Qaltaǵa ketken qaıyrymdylyq aqshasy
2025 jyldyń shilde aıynyń sońynda Qarjylyq monıtorıng agenttigi ulyn emdetý úshin qomaqty qarajat jınaǵan erli-zaıyptylarǵa qatysty alaıaqtyq faktisi boıynsha tergeýdi aıaqtady.
Áleýmettik jelidegi halyqtyń senimi men janashyrlyǵyn paıdalana otyryp, erli-zaıyptylar 1,3 mlrd teńgeden astam qarajat jınaǵan. Alaıda balanyń emine bar bolǵany 6,4 mln teńge ǵana jumsaǵan. Qalǵan qarajatty jeke qajettilikterine paıdalanǵan: elordadan úsh páter, jer telimi, bes avtokólik satyp alǵan. Qarajattyń bir bóligi býkmekerlik keńsede bás tigýge jumsalǵan.
Qajetti soma tolyq jınalǵanyna qaramastan, shetelde ota jasalmaǵan. Budan bólek, senimdi arttyrý maqsatynda erli-zaıyptylar Instagram jelisinde áýejaıǵa barǵan vıdeolardy jarııalap, «ota sátti ótti» degen jalǵan jazba da ornalastyrǵan.
Sot sanktsııasymen qylmystyq jolmen alynǵan barlyq múlikke tyıym salyndy. Kúdiktiler úıqamaqqa alyndy. Qazirgi ýaqytta qylmystyq is sotta qaralyp jatyr.
Sonymen qatar sáýir aıynda Almaty qalasynda «Elge kómek» qaıyrymdylyq qorynyń basshysy Іlııas Sarıev alaıaqtyq kúdigimen ustaldy. Qor balalar men qarttarǵa kómek kórsetý úshin qarajat jınaǵan, al Sarıev áleýmettik jelide ózin «Qazaqtyń Robın Gýdy» dep ataǵan. Ol ózin mýzykant ári kontsert uıymdastyrýshy retinde de tanystyrǵan.
Іs boıynsha eki adam jaýapqa tartyldy: Іlııas Sarıevtiń ózi jáne týrıstik kompanııamen baılanysy bar Aqtoty Dúıseeva. Olarǵa «Іri kólemdegi alaıaqtyq» baby boıynsha aıyp taǵyldy.
Tergeý nusqasyna sáıkes, Sarıev pen Dúıseeva Instagram arqyly Mekkege joldamalardy naryqtan tómen baǵamen, ıaǵnı 500-600 myń teńgege satyp, lıýks sanattaǵy qonaqúılerde ornalastyrýdy ýáde etken. Atyraý oblysynan bir jábirlenýshi aldymen 100 myń teńge, keıin taǵy 1 mln teńgeden astam qarajat aýdarǵan.
Sotta aýyr naýqas balalardyń týystary da sóz sóıledi. Olardyń aıtýynsha, emge qarajat jınalady degen úmitpen Sarıevke iri somalar aýdarǵan, alaıda bul aqsha jeke qaryzdardy óteýge jumsalyp, ýáde etilgen qaıyrymdylyq jınaqtary uıymdastyrylmaǵan.
Tergeý nátıjesinde alaıaqtyqtyń 26 epızody anyqtalyp, bir iske biriktirildi. Jekelegen jaǵdaılar boıynsha keltirilgen shyǵyn 500 myń teńgeden 5 mln teńgege deıin jetken, al jalpy soma 33,5 mln teńgeden asty. Shyǵynnyń bir bóligi óteldi.
Sarıev sotta kinásin ishinara, naqty aıtqanda 26 epızodtyń altaýy boıynsha ǵana moıyndady. Ekinshi aıyptalýshy Aqtoty Dúıseeva da kinásin týrıstik kompanııaǵa qatysty epızodtar aıasynda ishinara moıyndaǵan.
4 jeltoqsanda sot Sarıevti kináli dep tanyp, 4 jyl 8 aıǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn taǵaıyndady. QR Konstıtýtsııasynyń 30 jyldyǵyna baılanysty amnıstııa qoldanylyp, jaza merzimi qysqartyldy. Nátıjesinde túpkilikti jaza merzimi 3 jyl 8 aıdy qurady.
Aqtoty Dúıseeva 4 jyl 6 aıǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Amnıstııadan keıin jaza merzimi 3 jylǵa qysqartyldy. Onyń jazasyn óteýi 2028 jylǵa deıin, balasy 14 jasqa tolǵanǵa deıin shegerildi.
Blogerlerdiń bylyǵy
Bıyl Qarjylyq monıtorıng agenttigi blogerlerdiń zańsyz qyzmetine baqylaýdy kúsheıtti. Atap aıtqanda, qazan aıynda QMA Janábilovter áýletine qatysty qylmystyq is qozǵady. Sot talqylaýyna sebep - 10 avtokólik oınatylǵan utys oıyndaryn ótkizý boldy. Oıyn bıznesi men lotereıany retteý komıtetine blogerlerdiń lotereıa qyzmeti týraly zańnama talaptaryna sáıkestigin tekserý qajettigi jóninde aryz túsken.
Keıin komıtet Janábilovter usynǵan kýrstardy satyp alyp, olardyń mazmuny málimdelgen sıpattamaǵa sáıkes kelmeıtinin anyqtaǵan. Vedomstvo dereginshe, bul kýrstar formaldy sıpatta bolǵan, praktıkalyq qundylyǵy joq, al 30 myń teńge kólemindegi baǵasy negizsiz joǵary qoıylǵan.
2025 jylǵy 15 qyrkúıekte sot blogerler Elmıra Tólegenova men Erbolat Janábilovke qatysty isterdi Ekonomıkalyq tergep-tekserý departamentine joldaý týraly sheshim qabyldady. Sot olardyń áreketterinen qylmystyq quqyqbuzýshylyq belgilerin baıqaǵan. 16 qazanda blogerlerge qatysty QR QK-niń 214-baby 1-bóligi («Zańsyz kásipkerlik») boıynsha qylmystyq is qozǵalǵany belgili boldy.
QMA tóraǵasynyń orynbasary Jeńis Elemesovtiń aıtýynsha, agenttikke materıaldar sottaǵy apellıatsııa qaralǵannan keıin kelip túsken.
- Sot sheshimdi jarııalaǵan soń, ákimshilik is júrgizý materıaldary bizge berildi. Sot qylmystyq jazalanatyn áreket belgilerin anyqtady. Qazir naqty merzimderdi aıtý qıyn. Biraq shamamen eki aı ishinde aıaqtaımyz dep oılaımyn, - dedi ol Senattaǵy brıfıng barysynda.
Sondaı-aq ol blogerler qyzmetinen túsken naqty kiris somalaryn ázirge anyqtaý qıyn ekenin atap ótti.
Budan bólek, QMA basqa bir bloger - Nurtaza Nurbekke (Just King) qatysty materıaldardy da ýákiletti organdarǵa joldady. Qazirgi ýaqytta onyń onlaın-belsendiligi aıasynda alynǵan kirister men shyǵystardyń kólemi anyqtalyp jatyr. Ázirge Nurtaza Nurbekke qatysty resmı sheshim qabyldanǵan joq.
Osy jyldyń qyrkúıek aıynda QMA blogerdiń qatysýymen taǵy bir iri alaıaqtyq shemany anyqtady. Vedomstvo eldiń túrli qalalarynda jumys istegen, komıssıondyq dúkender retinde jasyrynǵan lombardtardyń iri jelisi arqyly zańsyz mıkrokredıt berý shemasy uıymdastyrylǵanyn habarlady. Respýblıka boıynsha shamamen 200 fılıal jumys istegen.
«Aktıv Lombard» jelisiniń ıesi Sergeı Koınov senimdi tulǵalardyń atyna «Aktıv Market» brendimen jumys istegen birneshe kompanııany rásimdegen. Bul kompanııalar resmı túrde taýarlar men turmystyq tehnıkany satyp alýmen aınalysqandaı kóringen.
Dese de, is júzinde olar múlikti kepilge alyp qaryz berý qyzmetin júzege asyrǵan, ıaǵnı lıtsenzııasyz lombardtyq nesıe berý isimen aınalysqan. Komıssıondyq dúkender men lombardtar bir mezgilde, bir ǵımarattarda jáne bir qyzmetkerlermen jumys istegen.
Eldiń barlyq óńirlerinde 200-den astam tintý sharasy júrgizilip, zattaı dálelder tabylyp, tárkilendi. Qazirgi ýaqytta sotqa deıingi tergeý jalǵasyp jatyr.
Al osy jyldyń qarasha aıynda taǵy bir tanymal bloger, Belarýs azamaty, 26 jastaǵy Andreı Býrımge (Mellstroy) Qazaqstanda izdeý jarııalandy. Ol áleýmettik jeli arqyly Mellstroy.game onlaın-kazınosyn keń kólemde jarnamalaýdy uıymdastyrdy degen kúdikke ilindi. Bul jarnama naýqany Qazaqstan paıdalanýshylaryna da baǵyttalǵan.
Onlaın-kazınony nasıhattaý úshin bloger utys oıyndary men chellendjder uıymdastyryp, qatysýshylarǵa TikTok, YouTube Shorts jáne ózge de áleýmettik jelilerde Mellstroy.game brendi, kazıno logotıpteri men saıt siltemeleri kórsetilgen vıdeolar túsirýdi usynǵan.
Eske salsaq, buǵan deıin bıyl alaıaqtar 6,1 myńnan astam azamatty aldaǵany habarlanǵan.