Petropavldaǵy botanıkalyq baqta tastardyń erekshe kollektsııasy saqtalǵan
PETROPAVL. KAZINFORM — Petropavldaǵy botanıkalyq baqta jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy jınalǵan tastar men mıneraldardyń kollektsııasy kórermen nazaryna usynylǵan.
Kollektsııada jartylaı qundy tastar da, sırek kezdesetin mıneraldar da, elimizdiń jer qyrtysynan habar berer ken úlgileri de bar.
— Bul kollektsııany meniń ákem, botanıkalyq baqtyń negizin qalaýshy Ravıl Rıazapov jınap bastady. Onyń qyzyǵýshylyǵy kóp edi. Jastaıynan ósimdikterdi, kóne, sonyń ishinde, paleontologııalyq jádigerlerdi, tas-mıneraldardy jınaýmen aınalysty. Bul — sol uzaq jyldar boıǵy tynymsyz eńbektiń nátıjesi, áli de únemi tolyqtyrylyp keledi.
Bul jerden elimizdiń paıdaly qazbalarynan bólek, Esil ózeniniń jaǵasynan tabylǵan tastar da bar. Jalpy Esil ózeniniń oń jaqtaǵy tik jaǵalaýynan paıdaly qazbalardy jıi tabýǵa bolady, biraq, olardyń mólsheri óte az. Ónerkásiptik jolmen óndirýge jetkiliksiz. Ol jerde paleogen, neogen jáne tórttik dáýir shógindileri bar. Jardyń qyzaryp jatýy osy tórttik dáýir shógindilerine baılanysty. Ákem osy Oıqala aýdanynda týyp, erjetkendikten, bala kezinen Esil boıynan tastardy jınap ósti. Eseıe kele ár saparynan tas-mıneral ákelýge tyrysatyn, — deıdi botanıkalyq baqtyń dırektory Artýr Rıazapov.
Kollektsııa ýaqyt óte kele eki myńǵa jýyq jádigerge jetken. Olar tek Qazaqstannyń ár óńirinen ǵana emes, alys-jaqyn shetelderden ákelingen tastar men mıneraldardy qamtıdy. Aqtaý men Atyraýdan kelgen qonaqtar munaı úlgilerin syıǵa tartsa, Qorǵaljyn kenishinen alynǵan temir kenin baqqa kelýshilerdiń biri tartý etken.
Áke qyzyǵýshylyǵy balasyna da berilip, kollektsııany tolyqtyrýǵa ol da belsendi at salysa bastaıdy.
— 7-8 jasymda judyryǵymdaı bolatyn janartaý shynysyn tapqanym bar. Ol áli kúnge saqtalǵan. Elimizdiń batysynda kenish oryndarynda bolyp, erekshe tastardy ákeldim. Sondaı-aq buryn arnaıy jýrnal shyǵatyn. Onyń ár sanymen bir jádiger — mıneralsyılyqqa keletin. Alǵashqy tapqan tasym7-8 jasymda qolyma judyryǵymdaı janartaý shynysyn alýym boldy, ol áli kúnge saqtalǵan. Keıin elimizdiń batysynda kenish oryndaryn aralap, erekshe tastar men mıneraldardy jınadym. Sondaı-aq buryn arnaıy jýrnal shyǵatyn. Onyń ár sanymen bir jádiger — mıneral syılyqqa keletin, — deıdi Artýr Rıazapov.
Kórmeni tamashalaýshylardyń keıbiri keıin, óz kollektsııalaryn baqqa syıǵa bergen.
— Munda Petropavl turǵynynyń da jınaǵan mıneral-tastary bar. Ol jádigerlerdi saıabaǵynda saqtap kelgen, keıin bul ádemilikti qala turǵyndary da kórýi kerek dep botanıkalyq baqqa tartý etti. Ári durys saqtalmaǵandyqtan, mıneraldar úgitile bastaǵan eken, — deıdi botanıkalyq baq dırektory.
Bul kollektsııanyń ereksheligi — tek tabıǵı kúıindegi mıneraldar emes, odan jasalǵan buıymdar da bar: ań-janýar músinderi, 19 ǵasyrda jasalǵan mármár sııasaýyt, aqyq pen ıashmadan jasalǵan sándik buıymdar, kanıfol, mys krıstaldary, kaltsıt pen kvartsıttiń, ıaǵnı taý hrýstaliniń túrleri, ártúrli qum úlgileri.
— Qosymsha bilim berý mekemesi bolǵandyqtan tastar men mıneraldar kollektsııasy negizinde «Jas geolog» jáne «Jas ekolog» úıirmeleri jumys isteıdi. Balalar tabıǵı materıaldardy, mıneraldardy zerttep, olardy qalaı óndiredi, erte zamanda adamdar ony qalaı paıdalanǵan — osyndaı qyzyqty aqparatty bildi.
Men tas-mıneraldardyń ishinen bólip alyp, mynany jaqsy kóremin dep aıta almaımyn. Bul kollektsııany kórermenge usyný arqyly olardyń paıdasyn, qaı salada qoldanylatynyn, qaıda kezdesetinin jetkizýge tyrysamyz. Aǵartýshylyq maqsatta jınalǵan. Jalpy, tastardy zertteıtin salany «petrologııa», al kollektsıonerlerdi «petrofılder» dep ataıdy, — deıdi maman.
Halyq arasynda tastardyń erekshe energııasy bar, keıbiriniń tipti emdik qasıeti bar degen pikir qalyptasqan. Artýr Rıazapov osyǵan qatysty óz oıyn bildirdi.
— Ǵalymdar qondyrǵylarmen ólshep, fızıkalyq tájirıbe jasaýǵa bolmaıtyn nárseniń barlyǵyn jalǵan dep esepteıdi. Ár tastyń energııasy bar deıtinder oǵan ózderin sendiredi, ıaǵnı psıhosomatıka deýge bolady. Qondyrǵy arqyly tasta radıatsııanyń bar-joǵyn bilýge bolady. Sol sııaqty keıbir mıneraldar túnde jaryq beredi, máselen, fosfor.
Al tas-mıneraldardyń emdik qasıeti bar deý, tuzdardy qospaǵanda, aǵattyq, ol ǵylymı dáleldenbegen. Máselen, galıt — as tuzyndaǵy negizgi mıneral, Aralda óndiriledi. Sılvınıt degen bar, ol tyńaıtqysh retinde qoldanylady. Karnallıt — kalıı men magnııdiń shıkizaty, olardy saýyqtyrý úshin tuz shahtalaryna paıdalanady. Al bir tasty keshke jastyqtyń astyna qoıyp jatyp, erteń táýir bolyp turý múmkin emes. Meniń jeke ustanymym: ár tasty óziniń tabıǵı sulýlyǵy jáne ǵylymı mánimen baǵalaý kerek, — deıdi Artýr Rıazapov.
Esterińizge salaıyq, buǵan deıin Reseıde eń úlken gaýhar tastardyń biri tabylǵanyn jazǵan edik.