Perzentin jaýǵa amanatqa bergen Ábilmámbet han
ASTANA. QazAqparat - Shyńǵys hannyń urpaǵy, Táýke hannyń nemeresi Ábilmámbet han qazaq handyǵyn aýmaly-tókpeli zamandarda bıledi. Bir jaǵynan - Reseı, ekinshi jaǵynan - jońǵardyń qyspaǵynda qalǵan qazaq jurty sol tusta (1739-1742 jyldar) qazaq tarıhynda «Ekinshi Aqtaban» atalǵan qasiretti bastan keshti. Sondyqtan tarıhshylar arasynda Ábilmámbet týraly «óz múmkindikterin sarqa paıdalanbaı, handyq mindetin adal atqarmady, el artqan senimniń údesinen shyǵa almady» degen pikir qalyptasqan.
Shamamen 1690 jyly dúnıege kelgen Ábilmámbet Jánibek hannan taraǵan ózge de Baraq, Kúshik, Batyr sultandar sııaqty bedeldi sultan boldy. Han saraıynda laıyqty tálim-tárbıe aldy. 1739 jyly Orta júz hany Sámeke qaıtys bolyp, Ábilmámbet bılikke keledi. 1739-1742 jyldarda jońǵar jaǵy qazaq eline birneshe ret keń aýqymdy joryqtar jasaǵany belgili. Óıtkeni, bul kezde jońǵarlar Qytaımen aradaǵy qarym-qatynasta beıbit kelisimge kelgen bolatyn. Sondyqtan olar barlyq qarýly kúshin qazaqqa qaraı baǵyttady. Alǵashqy 1739 jylǵy joryqta 10-15 myń qalmaq jan-jaqtan shabýyl jasap, Ábilmámbet pen Baraq sultanǵa tıesili aýmaqtardy zor shyǵynǵa ushyratty. Ábilmámbet han bola tura adamdardyń basyn qosyp, jasaq quryp, qýatty qarsylyq uıymdastyra almady. Ekinshi joryq 1740 jyly boldy. Bul joly Ábilmámbet pen Abylaı bastaǵan 2 myń adamdyq qol qalmaqqa qarsy turdy. 1741 jylǵy úshinshi joryqta 30 myńdyq jońǵar áskerin noıan Septen men qontaıshynyń uly Lama-Dorjy bastap keldi. Bul joly da jońǵarlar Orta júzdi kókteı ótip, Tobyl, Esil ózenine deıin barady. Qarapaıym halyq taǵy da kóp shyǵynǵa ushyraıdy. Osy joly Orta júz sultany Abylaı jońǵarlarǵa tutqynǵa alynady. «Ekinshi Aqtaban» kezinde qalmaqtan qashqan el orys bekinisterine jaqynyraq kóshedi. Tipti, Ábilmámbet te ózine qarasty aýyldarmen birge orys bekinisterine jaqynyraq qonystanǵan. Osyny sátti paıdalanǵan Reseı jaǵy qazaqtardan taǵy da ant berýdi talap etti. Sóıtip, 1740 jyldyń tamyz aıynda Kishi júz ben Orta júzdiń ókilderi Orynbor ákimshiligine kelip, ant berdi. Eki ottyń ortasynda qalǵan Ábilmámbet qazaq jaǵynyń qarsylyq kórsetýge shamasy jetpeıtinin sezip, jońǵarlarmen kelisimge kelýge tyrysty. Onyń bul qadamyna qalmaqtar aýyr talaptar qoıady. Qaldan Seren bedeldi qazaq bıleýshileriniń balalaryn amanatqa berip, qomaqty kólemde salyq tólep turýǵa mindetteıdi. Sonymen birge búkil qazaq bıleýshileriniń Túrkistanǵa qonystanýyn talap etedi. Qalmaq elshisi Qaldan Serenniń «Eger bul aıtqandardy oryndamasańdar, Orta júz ben Kishi júzdiń árqaısysyna bir-bir zaısanǵa bastatyp ásker jiberemin de, qazaqtardy qyrǵynǵa ushyratamyn» degen qoqan-loqqysyn da jetkizedi. Qansha aýyr bolsa da, amaly quryǵan Ábilmámbet bul talaptarmen kelisedi de, 1742 jyly kúzde óz balasy Ábilpeıiz ben Nııaz batyrdyń ulyn amanatqa beredi. 1743 jyly Abylaı jońǵar tutqynynan bosap shyǵady. Osy kezden bastap búkil Orta júzdiń saıası tizgini sonyń qolyna kóshedi, al Ábilmámbet Túrkistanǵa qonystanady. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, onyń uly Ábilpeıiz ákesiniń sońynan ermeı, Abylaıdyń qasynda qalyp qoıǵan. «Ábilmámbet han 1739-1742 jyldardaǵy jońǵarlarmen bolǵan soǵystarda sheber uıymdastyrýshylyq, saıası kóregendilik, áskerı qolbasshylyq qasıetterimen kórine almaıdy. Muny búkil Orta júz halqy da, Reseı basshylyǵy da baıqaıdy. Hannyń Túrkistan jaqqa ketýimen qyrdaǵy Orta júzdiń saıası ómirinde Abylaı sultan men Baraq sultannyń belsendiligi artady. Reseımen de, Jońǵarııamen de qarym-qatynasta osy eki sultannyń atynan saýda-sattyq, tutqyndar almasý, kerýenderdiń qaýipsizdigi máseleleri boıynsha elshilikter jıi almasady», deıdi ǵalym. Tipti, 1749 jyly Jánibek Tarhan «Orta júzdi búginde Abylaı sultan bılep otyr» degen eken. Rasymen de Túrkistanǵa ketken soń Ábilmámbet han bolsa da, Orta júzdiń ómirine aralasqan joq, óle-ólgenshe sol tomaǵa-tuıyq kúıinshe ózimen-ózi qala berdi. 1743 jyldan keıingi derekterde ony Qaldan Serenniń qol astyndaǵy han dep ataǵan. Bul «mártebe» 1757 jyly Jońǵar memleketi qulaǵanǵa deıin onyń esimine jamalyp aıtylyp júrdi. 1762 jyly Ábilmámbettiń jan-jaǵyndaǵy el Sámekeniń uly Esim sultandy qoldaıdy da, sultan Ábilmámbetti Túrkistannan qýyp jiberedi. Qarakesek Qazybek bıdiń, Abylaı men basqa da sultandardyń aralasýymen bul daý áýpirimmen sheshilip, Esim men Ábilmámbet Túrkistannyń bıligin bólip alady. Munyń ózi hannyń az ǵana abyroıyn barynsha túsirip jiberdi. Ábilmámbet 1771 jyly 80 jasynda ómirden ótti. Onyń uly Ábilpeıiz handyqtan ózi bas tartyp, jolyn Abylaıǵa bergen. Óıtkeni, Abylaı resmı túrde han bolmasa da, Orta júzdi sońǵy 30 jyl boıy bılep kelgen bolatyn. Ábilmámbettiń sońynda Bolat, Ábilpeıiz, Táýke jáne Ábúltek esimdi uldary qalǵan. Olardyń árqaısysy ózine qatysty rýlardy ǵana basqarǵan, joǵary bılikke aralaspaǵan. Janat Qapalbaeva
