Pedofılderdi pishtirgennen paıda bar ma
ASTANA. QazAqparat - Zorlanǵan bala, joǵalǵan jetkinshek. Eńiregende etegi jasqa tolyp, ah urǵan ata-ana. Ózekti órtegen ókinish. Bunyń bári - pedofılııanyń saldary. Sebebi joq. Bar, biraq bile almaı, tosqaýyl qoıa almaı kelemiz. Tek áıteýir «aqyrzamannyń aýrýy» degen ataý telidik. Dabyra kóp, daýasy joq. Endigi oıymyz - saldarymen kúresý. Qazir osy aýrýdy «emdemek» bolyp, zańmen buǵaý salý jaǵyn qarastyryp jatyrmyz. 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap pedofılderdi pishtirý týraly zań kúshine enbek. Pishtirý jazasynan paıda bar ma? Túıindi usynys tómende. Derekter sóılesin.
Elimizdegi ahýal
Byltyr qara kúzde Bas Prokýratýra Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan, Almaty, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Almaty qalasynda pedofılder qylmysy kóp jasalǵanyn jarııa etti. Qarashadaǵy derek boıynsha 183 bala jynystyq sıpattaǵy qylmystardyń qurbanyna aınalyp, osyndaı azǵyndyqqa barǵan 111 adam sottalǵan. Birqatar basylymdarda pedofılderdiń jalpy sany 1200-den asatyny da aıtylyp qalǵan-dy. Al beıresmı derekter pedofılder qylmysy sońǵy bes jylda bes myńnan asqanyn kórsetip otyr. Buǵan senbeı tura da almaısyń. Óıtkeni baspasóz bitken pedofılder týraly dúrkin-dúrkin másele kóterip júr. Tipti estı-estı eldiń qulaǵy úırenip, eti ólip ketkendeı. Al endi qaıtpek kerek? Árıne jazalaý sharalaryn kúsheıtý qajet.
Jazalaý sharalary
Qazaqstannyń qylmystyq zańnamasy arqyly qoldanylǵaly otyrǵan hımııalyq jolmen pishtirý (hımııalyq kastratsııa jasaý - er adamdy erkektik qabiletinen aıyrý), ıaǵnı medıkamentoz arqyly pedofılderdiń jynystyq belsendiligin báseńdetý ótken ǵasyrdyń 50-jyldary AQSh-ta, Ulybrıtanııa men Germanııada qoldanyla bastady. Qazir Kanada, Frantsııa, Danııa, Izraıl, Shvetsııa, Polsha, Norvegııada qoldanylady. Derekterge súıensek, medıkamentozdyq profılaktıka qoldanatyn elderde dál osyndaı qylmys sany 50 paıyzǵa deıin azaıǵany dáleldengen. Bul shara sot sheshimi boıynsha medıtsınalyq mekemede jasalady. Jáne birneshe aı ǵana áser etedi. Ýrolog dárigerler bul ádistiń júz paıyz jumys istemeıtinin, dári-dármektiń belgili bir merzimnen keıin kúshi qaıtatynyn, tipti pedofılderdiń onyń ýytyn qaıtarý úshin túrli preparat iship, emdelý múmkindigi bar ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Qylmyskerler tipti budan keıin órshelenip ketýi de ábden múmkin.
Osy zań elimizde kúshine engennen keıin Bas Prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń portalynda (infopublic.pravstst.kz) «Geoaqparattyq júıeler» bóliminde pedofılder týraly málimetti qamtıtyn elektrondyq baza iske qosyldy. Mundaǵy málimetter elektrondy karta túrinde berilgen jáne barshaǵa qoljetimdi. Munda qylmyskerlerdiń aty-jóni, sýreti, týǵan jyly, mekenjaıy, sottylyǵy jónindegi aqparat kórsetiledi.
AQSh pen Ulybrıtanııada osyndaı elektrondy kartalardan bólek jaza merzimin ótep shyqqandar týraly olarǵa jaqyn turatyn halyqty habardar etý sharasy engizilgen. Sondaı-aq qylmyskerlerdiń qaıda júrgenin baqylap otyrý úshin elektrondy bilezikter kıgiziledi.
Al musylman elderinde, sosyn Ońtústik Koreıa men Qytaıda pedofılderge ólim jazasy qoldanylady.
Qazaqstanda qazir mundaı qylmyskerlerge qoldanylyp júrgen eń aýyr jaza ondaǵan jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý ǵana. Budan azaıyp ketken pedofılder qylmysy jáne joq. Osyndaıda at quıryǵyna baılap jiberýden ońaı ári azapty jaza bolmas edi-aý deısiz. Óıtkeni ondaı azǵyndardyń qunyn da eshkim suramas edi...
Túıindi usynys
Jazany qansha jerden kúsheıtkenmen pedofılderden qoǵamǵa tónetin qaýip seıilmeıdi. Kerisinshe olar órshelengen saıyn qylmys údeı túspek. Bul talas týdyrmaıtyn fakt. Krımınologtardyń aıtýynsha, mundaı qylmystardyń qaıtalanýy (retsıdıv) 80 paıyzǵa jetedi. Bul degenińiz jazasyn ótep shyqqandardyń qylmysty qaıtara jasaıtyndaryn, tipti odan saıyn órshelenetinin aıǵaqtaıdy. Sondyqtan birqatar elderde qoldanylatyn qoǵamnan oqshaýlaý nemese «kózin qurtý» sharalaryn qoldaný qajet-aq.
Árıne ólimge kesý, atý jazasy gýmanızmge bet alǵan biz sekildi memleketke jat bolyp barady. Sondyqtan elimizde ólim jazasyna moratorıı engizilgenin eskersek, basqalaı jazalaý joldaryn qarastyrý kerek. Biraq bul jaza belgili bir merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn qarastyrmaýy kerek. Sebebi buǵan deıin aıtylǵanyndaı mundaı qylmysker bostandyqqa shyqqannan soń álgindeı qadamǵa qaıta barmasyna esh kepil joq. Jáne osy zaýaldan zábir kórip otyrǵan halyqtyń qaltasynan tólengen salyǵyna qylmyskerlerdi asyraýdyń, memleket bıýdjetine masyl qylýdyń qajeti qansha?!
Hımııalyq jolmen pishtirýdiń jaıyn joǵaryda aıttyq. Atý, zań júzinde ólimge qııa salý da qolymyzdan kelińkiremeıdi eken. Endeshe bir ǵana jol bar - haıýannan beter aıaýsyzdyq jasaǵan jaýyzdardy ómir boıy bas bostandyǵynan aıyryp, abaqty ataýlyda óndiris oryndaryn ashyp, tegin, arzan eńbek kúshi retinde qara jumysqa paıdalaný. Qytaıda para alǵany úshin sottalǵan sheneýnikterdi túrmelerde hımııalyq aýyr jumystarǵa, adam densaýlyǵyna asa qaterli sharýalarǵa jegetinin estigen edik. Endeshe para alý bala zorlaýdyń qasynda túk te emes qoı?!
Budan ne utamyz? Birinshiden, pedofılderdiń emi joq. Resmı málimetterde osy qylmysty jasaǵandardyń kóbi psıhıkalyq aýytqýǵa shaldyqqandar ekeni aıtylyp júr. Demek, emi joq pedofılderdiń qoǵamǵa tóndirer qaýpiniń aldyn alamyz. Ómir boıy qoǵamnan oqshaýlanady. Osylaısha qoǵamdaǵy qylmys sany azaıady. Ekinshiden, memleketke masyl bolmaıdy. Abaqtydaǵy óndiriste jumys isteý arqyly óz-ózin asyraıdy, ishken-jegen tamaǵyn aqtaıdy. Іship-jep aıaq bosatatyn mal ekesh maldyń óziniń paıdasy, eti men súti bar emes pe? Úshinshiden, eńbekke aralasady. Daıyn asqa tik qasyq bolyp jatpaıdy. Abaqtynyń ózinde eńbek ortasy, shaǵyn qoǵam qurylady. Eńbek arqyly aýytqyǵan psıhıkany emdeý basqa emnen anaǵurlym tıimdirek. Ári tam-tumdap bolsa da memleketke paıda túsedi. Bul tam-tumdap túsken paıda eldegi abaqty ataýlyny qamtamasyz etýge jaratylar edi. Osyndaı júıe, osyndaı paıda bolmasa qoǵamdy sorlatyp, bıýdjetti búıirinen soryp otyrǵan jazalaý mekemesi ne úshin kerek?
Jalpy adam retinde eńbegin paıdalaný tájirıbesi pedofılderge ǵana emes, asa aýyr qylmys jasaǵandarǵa, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵandarǵa da qoldanylýy kerek degen pikirdemiz. Sondaı-aq aıyqpaıtyn, ábden salynyp ketken maskúnemder men nashaqorlarǵa da osyndaı balamaly belgili bir rejımdegi eńbek, óndiris ortasyn qurý qajet-aq. Bul endi janama bolsa da basqa áńgime.
