Pavlodarda júrip ótken alapat quıynǵa jasandy jańbyr jaýdyrý tehnologııasy sebepker me

Saýaldarymyzǵa «Qazgıdromet» RMK Ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, klımattyń ózgerýi men gıdrologııalyq protsesterdi zertteý salasyndaǵy jetekshi maman Tursyn Tillákárim jaýap berdi.

- Tursyn Adambekqyzy, Ertis boıyn jaıpap ótken alapat quıynǵa bıyl elimizdiń ońtústik óńirlerinde jasandy jańbyr jaýdyratyn tehnologııalardyń qoldanylýy sebep bolýy múmkin be?

- Elimizdiń aýmaǵynda bolyp jatqan kez kelgen meteorologııalyq qubylystardy atmosferaǵa áser etý tehnologııalarymen, ásirese onyń ishinde jasandy jańbyr jaýdyrýmen baılanystyrý negizsiz der edim. Qazirgi ǵylymı derekterge sáıkes, Pavlodar oblysynda baıqalǵan quıynnyń elimizdiń ońtústik óńirlerinde qoldanylǵan jasandy jaýyn-shashyn jaýdyrý (bulttardy sebý) tehnologııalarymen baılanysy joq. Bulttardy sebý tehnologııasy tek qolaıly meteorologııalyq jaǵdaı qalyptasqan kezde ǵana qoldanylady jáne onyń áseri jergilikti aýmaqpen ári qysqa ýaqyt kezeńimen shekteledi. Bul tehnologııa jańa bulttardy qalyptastyrmaıdy, atmosferadaǵy aýa aǵyndarynyń jalpy tsırkýlıatsııasyn ózgertpeıdi, qaýipti atmosferalyq qubylystardy, sonyń ishinde quıyndardy qalyptastyra almaıdy. Onyń maqsaty – tabıǵı túrde qalyptasqan bulttardaǵy jaýyn-shashyn túsý úderisin belgili bir dárejede kúsheıtý ǵana.

- Endeshe kenetten paıda bolǵan quıynǵa qandaı faktorlar áser etti?

- Negizgi quıyn júrip ótken Pavlodar oblysy Ýspen aýdanynyń Qońyrózek aýylynda meteorologııalyq baqylaý beketi joq. Ýspen kentinde ornalasqan eń jaqyn meteorologııalyq stantsııanyń derekteri boıynsha qaýipti gıdrometeorologııalyq qubylys – quıyn tirkelgen joq. Bizdiń zertteýimizshe jurtshylyq kýá bolǵan quıyn atmosferanyń joǵary turaqsyzdyǵy, aýanyń joǵary ylǵaldylyǵy, qýatty býdaq-jańbyrly bulttardyń damýy jáne qarqyndy naızaǵaı áreketi sııaqty tabıǵı sınoptıkalyq jaǵdaılardyń úılesýinen qalyptasqan. Mundaı jaǵdaılarda quıyndardyń paıda bolýy álemdik meteorologııalyq tájirıbede jaqsy belgili tabıǵı protsess bolyp tabylady. Pavlodar oblysyndaǵy qaýipti atmosferalyq qubylystyń tabıǵı sınoptıkalyq protsesterdiń damýy nátıjesinde qalyptasqanyn kórsetti.

Ekinshi jaǵynan qolaısyz atmosferalyq qubylystardyń qalyptasýyna uzaq ýaqyt boıy aıtarlyqtaı jaýyn-shashynsyz saqtalǵan ystyq ári qurǵaq aýa raıy da qosymsha áser etken. Bul atmosferada edáýir turaqsyzdyqtyń jınalýyna sebep boldy. Jyly aýa massasynyń salqyndaý aýa massasyna aýysýy atmosferalyq protsesterdiń kúsheıýine, fronttyq belsendiliktiń artýyna, qýatty konvektıvtik protsesterdiń qalyptasýyna alyp keldi. Mundaı sınoptıkalyq jaǵdaı qýatty konvektıvtik bulttardyń damýyna qolaıly bolyp, nóser sıpatyndaǵy jaýyn-shashynnyń, burshaqtyń jáne ekpindi jeldiń qalyptasýyna jaǵdaı jasaıdy.

Osylaısha, búgingi tańda qolda bar baqylaý materıaldary men ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri Pavlodar oblysyndaǵy quıynnyń elimizdiń ońtústiginde júrgizilgen jasandy jaýyn-shashyn jaýdyrý jumystarynyń saldary bolǵanyn rastamaıdy.

- Quıyn neden paıda bolady ári ol el aýmaǵy úshin sırek sınoptıkalyq qubylys pa?

- Quıyn (tornado) – tik aınalý osi bar, qýatty býdaq-jańbyrly bulttardyń damýymen baılanysty qalyptasatyn atmosferalyq quıyn. Ǵalymdar G.Ivýs jáne A.Semergeı-Chýmachenkonyń (2005 jylǵy) málimetteri boıynsha, quıyndar polıarlyq jáne ekvatorlyq endikterdi qospaǵanda, jer sharynyń barlyq derlik óńirlerinde tirkeledi. TMD elderiniń aýmaǵynda olar sırek kezdesetin atmosferalyq qubylystar qataryna jatady jáne atmosferanyń joǵary turaqsyzdyǵy, qarqyndy konvektsııa men naızaǵaı belsendiligi jaǵdaıynda qalyptasady. Máselen 1987 jyly zertteýshi A.Snıtkovskıı KSRO aýmaǵynda 248 quıyndy tirkegen. Avtordyń kórsetýinshe, quıyndardyń basym kópshiligi burynǵy KSRO-nyń eýropalyq bóliginde jáne Oral óńirinde baıqalǵan. Al Batys Sibirdiń ońtústigi men Orta Azııada áldeqaıda sırek kezdesken. Mundaı keńistiktik taralý atmosferalyq tsırkýlıatsııanyń erekshelikterimen jáne Qazaqstan, Mońǵolııa, Qytaı aýmaqtary arqyly keletin aýa massalaryndaǵy ylǵal mólsheriniń jetkiliksizdigimen túsindiriledi.

Quıyndar jańa atmosferalyq qubylys bolyp sanalmaıtynyn aıtýymyz kerek. Al elimizde, onyń ishinde Pavlodar oblysynda asa sırek kezdesetin atmosferalyq qubylys. Jahandyq klımattyń ózgerýimen baılanystyrsaq, qazirgi ǵylymı zertteýler «klımattyń jylynýy quıyndar sanynyń artýyna tikeleı sebep bolady» degen birmándi qorytyndy jasaýǵa múmkindik bermeıdi. Deıturǵanmen, aýa temperatýrasynyń kóterilýi jáne atmosferadaǵy ylǵal mólsheriniń artýy nóser jaýyn-shashynmen, naızaǵaımen, iri burshaqpen jáne jekelegen jaǵdaılarda quıyndardyń paıda bolýymen qatar júretin kúshti konvektsııanyń damýyna qolaıly jaǵdaı qalyptastyrýy múmkin.

- Quıyndar Pavlodar oblysynda taǵy qaıtalanýy múmkin be?

- Teorııalyq turǵydan alǵanda, Pavlodar oblysynda quıynnyń qaıta qalyptasý yqtımaldyǵyn tolyq joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Alaıda quıyndar Qazaqstan aýmaǵynda, onyń ishinde Pavlodar oblysynda óte sırek kezdesetin qaýipti atmosferalyq qubylys ekenin joǵaryda aıttym. «Qazgıdromet» mamandary turaqty túrde sınoptıkalyq jaǵdaılardy, atmosferanyń turaqsyzdyq kórsetkishterin, spýtnıktik jáne radıolokatsııalyq derekterdi, sondaı-aq sandyq aýa raıy boljamdary nátıjelerin taldap otyrady. Eger qaýipti konvektıvti qubylystardyń, onyń ishinde kúshti naızaǵaıdyń, burshaqtyń, shkvaldyń nemese jekelegen jaǵdaılarda quıynnyń qalyptasýyna qolaıly jaǵdaılar boljansa, turǵyndarǵa daýyldy eskertý jarııalanady.

Qazirgi ǵylymnyń damý deńgeıinde quıynnyń naqty qaı jerde jáne qaı ýaqytta paıda bolatynyn birneshe kún buryn dál boljaý múmkin emes. Sondyqtan mundaı qubylystar boıynsha boljamdar yqtımaldyq sıpatta ǵana beriledi.

- Jalpy jasandy jańbyr jaýdyrý jergilikti qorshaǵan ortaǵa, klımatqa qandaı zardaptar ákelip, problemalar týyndatýy yqtımal? Halyqaralyq tájirıbede qandaı mysaldar bar?

- Jasandy jańbyr jaýdyrýdyń jergilikti qorshaǵan ortaǵa, klımatqa áserin zertteý bizdiń uıymnyń quzyretine jatpaıdy. Biraq bulttardy sebý (jasandy jaýyn-shashyn jaýdyrý) tehnologııasy ǵylymı negizdelgen talaptar saqtalǵan jaǵdaıda óńirlik nemese jahandyq klımatqa eleýli ózgeris engizetin faktor retinde qarastyrylmaıtyndyǵyn aıtqymyz keledi. Onyń ústine sońǵy ǵylymı zertteýler bul tehnologııanyń áseri jergilikti aýmaqpen jáne qysqa ýaqyt aralyǵymen shekteletinin, al qosymsha túsetin jaýyn-shashyn mólsheri bult júıesiniń tabıǵı ylǵal qorymen shekteletinin kórsetip otyr.

Eske sala keteıik, 2026 jylǵy 21 shildede Pavlodar oblysynyń Ýspen aýdanynda qatty jeldiń saldarynan ınfraqurylym nysandary zaqymdandy.

Al onyń aldyndaǵy daýyldan 49 turǵyn úı búlingen. 

Tótenshe jaǵdaılar qyzmeti Pavlodar óńirinde joıqyn quıyn qaıtalanýy múmkin ekenin eskertti.