Pavlodar óńirinde alǵashqy aýrýhana turǵyzǵan qazaq feldsheri týraly ne bilemiz

Qazirgi Abaı kóshesinde ornalasqan tarıhı nysannyń qyzyqty tarıhy bar. Aýrýhana salynyp jatqan kezde kóshe áli resmı ataýǵa ıe bolmaǵandyqtan, jergilikti turǵyndar ony uzaq ýaqyt boıy «Aýrýhana kóshesi» dep ataǵan. Kúıdirilgen kirpishten qalanǵan, eki qabatty alǵashqy ýezdik aýrýhananyń ǵımaraty jeke turǵyn úılerdiń arasynda kózge kóp túse bermeıdi. Aǵashtar men alasa qorshaýdyń tasasynda ornalasqanymen, ashyq kógildir túske boıalǵan tarıhı ǵımarat ótip bara jatqan jurttyń nazaryn eriksiz aýdaratyny ras.

Arhıvtik derekterge súıensek, Ertis-Baıan óńirindegi alǵashqy qazaq feldsheri Aryn Súleımenov atalǵan aýrýhana salynyp jatqanda qurylysyn basqarǵan. Ǵımarat úsh jylda salynyp bitedi. Odan soń aýrýhana ashylǵanda basshylyqty óz qolyna alady. Tóńkeriske deıin Pavlodarda densaýlyq saqtaý mekemeleri sanaýly ǵana edi. Qalada túrme janyndaǵy emdeý orny men áskerı komıssarıattaǵy áskerı medıtsınalyq pýnkt qana jumys istegen. Sondyqtan 1907 jyly 20 tósek-oryndyq statsıonary bar aýrýhananyń ashylýy jergilikti halyq úshin úshin eleýli oqıǵa bolǵany daýsyz.

Aryn Súleımenuly 1877 jyly týǵan. Ákesi Súleımen mal qarap júrgende mertigip, dúnıeden erte qaıtady. Arynnan keıin Ámir, Omar degen eki balasy bolady. Ámir baltashy bolyp jumys istepti. Al esepshi qyzmetin atqarǵan Omar 1935 jyly qaıtys bolady. Patshaly Reseı úkimetiniń kezinde bir balany Ombyǵa oqýǵa jibersin dep habar kelgende, baı men bolystar balalaryn «shoqynyp» ketedi dep qorqyp, alys jerge jibergileri kelmeıdi. Sóıtip, sol aýyldan shyqqan orta sharýanyń balasy, orys tilin birshama biletin Aryn Súleımenovtiń «baǵy» janady. Buǵan deıin (1897 jyly) halyq sanaǵy júrgende tálmashtyq qyzmet atqarǵany da bar edi. Feldsherlik mektepti Omby qalasynda 1901 jyly támamdaǵan. Elge kelgen soń qazirgi Abaı oblysyndaǵy Jetijar (ol kezde Semııarko) aýylyna, Tereńkól, Sadyqaşy eldi mekenderine baryp, feldsherlik qyzmet atqarady. Sóıtip Ertis boıynda qazaqtan shyqqan alǵashqy feldsher dáriger atanady.

Bir jyldary onyń otbasy Kereký (Pavlodar) qalasyna jaqyn «jetinshi» aýylǵa kóshedi. Sol aýylda 10 kisilik kerýettik aýrýhananyń basshysy bolǵan. Bul qyzmet qalaǵa jaqyndaý ornalasqandyqtan «qyrǵa» qaraǵanda, dári-dármekpen qamtamasyz etý de, emdeý turǵysynan alǵanda da qazirgi aýrýhanalardyń jumysyna bir taban jaqynyraq bolǵan edi. 1904 jyly Pavlodar qalasynda eki qabatty alǵashqy ýezdik aýrýhananyń qurylysy bastalǵanda ǵımarattyń aıaqtalǵanyn kútpesten álgi jerdiń aýlasyna kıiz úı tigip, naýqastardy qaraı bastaıdy. Keıde óz atyn jegip, «tarantas» at-arbasyna dári-dármegin salyp alyp, sheshek aýrýyna qarsy balalardy egip, el aralap ketetin.

1918 jyly shaharda keńes ókimeti ornap, aýmaly-tókpeli zaman bastalǵanda qaıtadan qyrdaǵy elderge baryp qyzmetin jalǵastyrady. Ol dáriger retinde sol zamandaǵy ozyq medıtsınalyq em-domnyń barlyǵyn qoldanýǵa tyrysqan.

Potanın atyndaǵy oblystyq ólketaný mýzeıiniń bólim basshysy Gúljaınat Álıevanyń aıtýynsha, Arǵyn Súleımenov HH ǵasyrdyń ortasyna deıin qoldanysta bolyp kelgen skarıfıkator — qan alýǵa arnalǵan kóne medıtsınalyq quraldy keńinen paıdalanǵan. Segiz buryshty, jezden jasalǵan klassıkalyq eýropalyq qurylǵy tulǵanyń kózindeı áli kúnge atalǵan mýzeıde saqtalyp tur. Onyń tetigin basqanda tabanynan 12 ótkir ustara júzi shyǵady. Sol arqyly adamnyń denesin tilip, shyqqan qandy shyny qutylarmen soryp alǵan.

Aryn — qazaqtan shyqqan tanymal onkolog-hırýrg, Onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor Arǵyn Súleımenovtiń ákesi. Bıyl Arǵyn Arynulynyń týǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵanyn aıta ketken abzal. Ol óz estelikterinde jazǵandaı, medıtsına salasyn tańdaýyna ákesi túrtki bolǵan. Segiz jasynan Kereký qalasyndaǵy orys mektebine oqýǵa beredi. Nemere aǵalary Ahmet, Qaılańmen birge orys kempiriniń úıinde turyp oqıdy. 1932 jyly ákesi Arǵyn men Ahmet ekeýin sol ýaqytta órkenıettiliktiń úlgisindeı bolǵan Omby qalasyna oqýǵa jiberedi. Olar munda jumysshy fakýltetine (rabfak) qabyldanady.

— 1935 jyly Ombyda rafbakty bitirgen soń aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa qabyldandym. Sol jyldyń jazynda parohodpen Semııarkoǵa keldim, úı ishimiz sonda edi. Ákem Aryn: «Sen agronom bolma, meniń dárigerlik jolymdy qý. Almatyda jańadan medıtsınalyq ınstıtýt ashylyp jatyr eken, soǵan baryp tús» dedi. Sonymen sol jyldyń shilde aıynda Almaty baryp, medıtsınalyq ınstıtýtqa emtıhan tapsyrdym. Jolym bolyp, qabyldandym, — dep jazyp qaldyrǵan Arǵyn Súleımenov estelik qoljazbasynda.

Al 1937 jyly jazda elge kelgende ákesi Jetinshi aýylda medpýnktti basqaryp turǵan edi. Tamyzdyń 15-inde «sender jyldam Almatyǵa qaıtyńdar» dep asyqtyrady.

— Oqýǵa áli erte ǵoı degenimizge bolmady. Sóıtip Almatyǵa qaıtadan júrip kettik. Sóıtsek 17 tamyz kúni NKVD adamdary ákemdi ustapty. Ákeme jazyqsyz jala jabylyp, 58-bappen 10 jylǵa sottalyp ketedi. Alaıda túrmege qamalǵan ýaqyttan habarsyz ketken. Tek 1956 jyly Pavlodar soty isin qaıta qarap, «jazyqsyz» dep aqtap shyǵardy. Sońynan ákemizdiń 1945 jyly ómirden ótkenin KGB adamdarynan estip bildim. Biraq marqumnyń denesiniń qaıda jerlengenin eshkim aıta almady, — dep jazady Arǵyn Súleımenov.

Osylaısha, qazaqtan shyqqan alǵashqy dárigerlerdiń biri Aryn Súleımenuly jazyqsyzdan jazyqsyz qýǵyn-súrgin qurbany bolyp kete barady. Derekterde onyń 1938 jyly atylyp ketkeni de aıtylady. Ózi negizin qalaǵan alǵashqy ýezdik aýrýhana keıin okrýgtik jáne aýdandyq aýrýhanaǵa aınalyp, al 1938 jyldan bastap oblystyq aýrýhana mártebesin alady. 1991 jyly onyń esimin ulyqtaý maqsatynda ǵımaratqa memorıaldyq taqta ornatylǵan. Bir ǵasyrdan astam ýaqyt ishinde ǵımarattyń ishki josparlanýy ózgerip, oǵan japsarlas qurylys salynady. 1990 jyldardyń ortasynda «Qazjobaqalpynakeltirý» ınstıtýtynyń jobasyna sáıkes qasbetterdi qalpyna keltirý, shatyrdy jóndeý jáne jeldetý júıesin jańartý jumystary júrgizildi. Búginde ǵımarattyń ishinde oblystyq jedel járdem stansasy oryn tepken.

Eske salaıyq, buǵan deıin Baıanaýylda HІH ǵasyrda aǵylshyndar salǵan munara saqtalyp qalǵanyn jazǵanbyz.