Parsy shyǵanaǵyndaǵy qaqtyǵys álemdik azyq-túlik naryǵyn shaıqaltýy múmkin

Tyńaıtqyshtar – jahandyq azyq-túliktiń ózegi

Aımaqtaǵy qaqtyǵys aldymen munaı naryǵyna áser etkenin bilemiz. «Qara altynnyń» baǵasy kúrt ósti, shıkizatqa suranys artty, taýardyń ózindik quny qymbattady. Munyń bári aınalasy bir aıǵa jetpeı bolǵan ózgeris.

Tyńaıtqysh jetkizilimi qıyndasa, azyq-túlik óndirisin osy kúı kútip tur. Aýyl sharýashylyǵy munaı naryǵyna qaraǵanda baıaý júretin protsess ári óndiris tsıkli tym uzaq. Sondyqtan saladaǵy alǵashqy ózgeristi birneshe aıdan keıin ǵana kórýimiz múmkin.

Taǵy bir kúrdeli másele – Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıka, Taıaý Shyǵys aımaǵyndaǵy azyq-túlik jaıy. Mysaly, Aýǵanstan men Sırııa sekildi memleketter azyq-túlik ónimin shyǵarý úshin Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab memleketterinen qarjy alady. Qazir Parsy shyǵanaǵyndaǵy jurttyń Aýǵanstan men Sırııaǵa qaraılasýǵa qaýqary joq. Demek, halyq tyǵyz ornalasqan aımaqtarda azyq-túlik baǵasy ósetini anyq. Aýǵanstan nemese kórshiles Pákistanda kedeılik deńgeıi joǵary ekenin eskersek, jaǵdaı qarapaıym halyq úshin de, tutas memleketter úshin aýyr soqqy bolmaq.

Nelikten tyńaıtqysh óndirisi Parsy shyǵanaǵynda shoǵyrlanǵan?

Álemdegi tyńaıtqyshtyń, ásirese nesepnárdiń (karbamıd) negizgi óndirýshi elderi Parsy shyǵanaǵynda. Bul, eń aldymen, atalǵan óńirdegi tabıǵı gazdyń aýqymymen tikeleı baılanysty. Tabıǵı gaz tyńaıtqysh óndirisindegi basty shıkizattyń biri sanalady. ıAǵnı gaz arzan bolsa, nesepnár óndirý ekonomıkalyq turǵydan tıimdi degen sóz. Sondyqtan tyńaıtqysh kásibi gaz baǵasy arzan aımaqtarda damyp keledi.

Parsy shyǵanaǵyndaǵy tabıǵı gaz óndirýshileri – Qatar, Saýd Arabııasy jáne Iran. Qazirgi bulardyń barlyǵy áýe soqqysyna ushyraýda. Munyń tabıǵı gaz óndirisine de, odan alynatyn ónim – nesepnár óndirisine de keri áser etetini túsinikti. Máselen, BAQ-taǵy málimetke súıensek, Qatarda suıytylǵan gaz óndirý kólemi shamamen 17%-ǵa azaıǵan.

Degenmen, tyńaıtqysh naryǵyndaǵy basty olqylyq – teńiz arqyly saýda qatynasynyń jabylýy. Ormýz buǵazynan tek munaı ǵana tasymaldanbaıdy, aýyl sharýashylyǵy ónimderi de jóneltiletinin umytpaýymyz kerek. Búginde buǵaz buǵattalǵandyqtan Parsy shyǵanaǵynan tyńaıtqysh tasymaldaý toqtap tur.

Aýyl sharýashylyǵyna paıdalanylatyn tyńaıtqyshtardyń quny álden ósti. 2026 jylǵy aqpanda karbamıdtyń tonnasy 440-500 dollar edi, naýryzda 600–700 dollarǵa deıin kóterildi. Al Ońtústik-Shyǵys Azııada baǵa tipti tonnasyna 750 dollarǵa deıin jetti.

Árıne, ázirge álemdik naryqta aıtarlyqtaı tyńaıtqysh tapshylyǵy baıqala qoımaǵan shyǵar: soǵystyń bastalǵanyna nebári bir aı ǵana. Biraq naryqtaǵy dúmpý alda desek artyq emes. Qazir kóktemgi egis aldyndaǵy tyńaıtqysh engizý kezeńi bastaldy. Eshbir el strategııalyq deńgeıde iri tyńaıtqysh qory jınap úlgergen joq. Soǵysqa deıin karbamıd pen ammıak tapshylyǵy baıqalmaǵandyqtan, ónim aýyl sharýashylyǵyndaǵy naqty suranysyna qaraı rettelip kelgen.

Táýekel aımaǵy: Azııa, Afrıka jáne Taıaý Shyǵys

Parsy shyǵanaǵynda óndiriletin tyńaıtqyshtardy kimder tutynatynyn qaraıyq. Tutynýshy memleketterdiń geografııalyq ornalasýyna kóz salsaq, qıyndyq Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa, sondaı-aq Afrıka elderinde týyndaýy yqtımal, óıtkeni olar úshin Parsy shyǵanaǵynan keletin tyńaıtqyshtar asa mańyzdy. Bul aımaqtarda tyńaıtqysh baǵasynyń 40-50%-ǵa deıin ósýi azyq-túlik óndirisine aıtarlyqtaı soqqy bolmaq. Sarapshylardyń pikirinshe, baǵanyń 40%-ǵa qymbattaýy atalǵan aımaqtardaǵy azyq-túlik qunyn keminde 12–13%-ǵa qymbattatady.

Bul óńirler azyq-túlik baǵasyna erekshe sezimtal keledi, sebebi munda aýyl sharýashylyǵy salasynyń saıası mańyzy zor. Ádette Azııa elderiniń baǵany retteýge tyrysyp baǵatyn ádeti bar. Alaıda ónimniń ondaǵan paıyzǵa qymbattaýynyń ózi saıası-áleýmettik turaqsyzdyqqa ákeletini shúbásiz.

Aldaǵy ýaqytta Azııa, Afrıka jáne Taıaý Shyǵys elderi baǵany saqtaý úshin únemdeýge kóshetin sekildi. Aldymen topyraqqa sebiletin tyńaıtqysh kólemin qysqartýy yqtımal, al bul óz kezeginde ónimdiliktiń tómendeýine ákeledi. Nátıjesinde, azyq-túlik tapshylyǵy týyndap, kóbirek ımportqa arqa súıeı bastaıdy degen belgi. Onsyz da Ońtústik Azııa elderi azyq-túliktiń kóp bóligin syrttan ákeledi. Import kólemi odan ári ósse, jan sany kóp elderdiń keleshegin elestete berińiz.

Álemdegi azyq-túlik tapshylyǵy qarjylaı qıyndyqpen de baılanysty. Parsy shyǵanaǵy elderi Azııadaǵy musylman memleketterine, mysaly Aýǵanstan, Pákistan men Bangladeshke qoldaý kórsetip keledi. Sońǵy jyldary bul eldderdiń memlekettik shyǵyndarynyń edáýir bóligi Parsy shyǵanaǵy, naqtyraq aıtsaq, Qatar, Saýd Arabııasy jáne BAÁ-niń esebinen jabylyp kelgen. Shamamen jylyna 2,5 mlrd dollar bólip otyrdy.

Mysaly, osy qarjylandyrýdyń arqasynda Aýǵanstan azyq-túlik ımportyn qamtamasyz etken bolatyn. BUU derekterine sáıkes, búginde 23 mıllıonǵa jýyq aýǵan halqy azyq-túlikke qol jetkizýde eleýli qıyndyqqa tap bolyp otyr. Kómek retinde beriletin qarajat toqtasa, másele tym ýshyǵýy múmkin.

Soǵys saldary

Másele tyńaıtqyshqa ǵana tirelip turǵan joq, soǵystyń janama saldary bar. Áskerı qımyldardan zardap shekken Parsy shyǵanaǵy elderi bolashaqta ekonomıkasyn qalpyna keltirýge májbúr bolady. Demek, bıýdjet aýqymy qysqaratynyn umytpaǵan jón. Bıýdjet tapshylyǵy Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa, Afrıkany aınalyp ótpeıdi.

Parsy shyǵanaǵyndaǵy soǵys jahandyq ınflıatsııaǵa ákeledi delik. Onyń áseri birinshi azyq-túlik sektorynda baıqalatynyn bilemiz. Sol sebepti memleketter azyq-túlik baǵasynyń ósýin tejeýge tyrysady. Soǵys erteń aıaqtalǵan kúnniń ózinde baǵalar tómendegenimen, soǵysqa deıingi deńgeıge qaıta oralýy ekitalaı. Al tyńaıtqysh naryǵy munaı naryǵyndaı jyldam ózgere qoımaıdy, munda qor naryqtarynyń yqpaly áldeqaıda tómen.

Qazaqstan daǵdarysqa daıyn ba?

Bizdiń óńirde tyńaıtqyshtarǵa qatysty jaǵdaı salystyrmaly túrde jeńil. Kórshiles Reseı álemdik ammıak eksportynyń 23%-yn jáne karbamıd eksportynyń 14%-yn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar Reseı Belarýspen birge álemdik kalıı tyńaıtqyshtaryna degen suranystyń shamamen 40%-yn jaýyp otyr. Reseı álemdik naryqqa jóneltiletin karbamıd eksportyna kvota engizgenimen, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa mundaı shekteý joq.

Budan bólek Reseıdegi iri karbamıd óndirýshilerdiń biri – «Evrohım» kompanııasynyń Qarataý óńirinde (Jambyl oblysyndaǵy) jobasy bar. Munda negizinen fosfor tyńaıtqyshyn óndirý josparlanǵanymen, qajet bolǵan jaǵdaıda azot tyńaıtqyshtary boıynsha yntymaqtastyq múmkindikterin paıdalanýǵa bolady. Sonymen qatar ótken jyly Aqtóbe oblysynda jylyna 800 myń tonna karbamıd óndiretin Qazaqstan men Qytaıdyń birlesken kásipornynyń qurylysy bastaldy.

2025 jyly Qazaqstandaǵy azot tyńaıtqyshtarynyń ımporty 497 myń tonnany, eksport 116 myń tonnany qurady. Al ishki naryqtaǵy ótkizý kólemi 26,9%-ǵa ósip, 765 myń tonnany eńserdi. Jalpy paıdalanylǵan tyńaıtqysh kólemi 1,8 mln tonnaǵa jetken, buǵan karbamıdten bólek ammıak selıtrasy men fosfor tyńaıtqyshtary kiredi. Qazaqstanda olardy negizinen «QazAzot» pen «Qazfosfat» kompanııalary óndiredi – memleket tyńaıtqysh baǵasyn sýbsıdııalaýǵa 48 mlrd teńge bólgen.

Іshki naryqta azot jáne basqa da tyńaıtqyshtyń kóp satylýy aýyl sharýashylyǵynyń qarqyndy damyp kele jatqanyn kórsetedi. Bul – óte mańyzdy, óıtkeni Qazaqstan aımaqtaǵy negizgi azyq-túlik jetkizýshilerdiń biri sanalady. Elden Ortalyq Azııa memleketterine jáne Aýǵanstanǵa ónim jetkiziledi.

Qazaqstan tyńaıtqysh eksporty úshin ónim kólemimen qatar baǵa sheshýshi ról atqarady. Anaǵurlym arzan baǵaǵa usynsaq, tutynýshy da tabylady. Mysaly, Aýǵanstan sekildi ekonomıkasy endi aıaqqa turyp kele jatqan memleketter úshin baǵa basty kórsetkish sanatynda. Sondyqtan biz úshin Aqtóbe oblysynda karbamıd óndirisi iske qosylǵanǵa deıin qajetti kólemdi Reseıden ımporttaý tıimdi.

Eger bıyl kóktemde Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa men Afrıka elderinde topyraqqa qajetti mólsherde tyńaıtqysh sebilmese, kúzde ónim kólemi azaıady deı berińiz. Buǵan qosa, munaı baǵasynyń ósýine baılanysty janarmaı qymbattaıdy, gaz eksporty qysqarady. Eń mańyzdysy, azyq-túlik óndirisiniń búkil tizbegi, sonyń ishinde logıstıka qymbattaı túspek.

Jańa kezeń

Taıaý Shyǵystaǵy tartys jańa dáýirge bastaıtyny sózsiz. Iran qaqtyǵysqa deıin-aq gıperınflıatsııadan eleýli qıyndyq kórip kelgen-di. Soǵan qaramastan elde janarmaı men astyq baǵasy sýbsıdııalanyp otyrdy. Soǵysqa deıin iri azyq-túlik ımporttaýshy memleketterdiń biri bolǵanyn da bilemiz. Máselen, 2024 jylǵy maýsym men 2025 jylǵy maýsym aralyǵynda Iran Qazaqstannan astyq ımportyn 17,5 esege arttyryp, 974 myń tonnaǵa jetkizgen edi.

Endi Tegerannyń soǵys jaǵdaıynda da, soǵystan keıin de aýyl sharýashylyǵyn qalypty kúıde ustap turýy kúmándi. Janarmaı tapshylyǵy men soǵys saldarynan egis naýqany ýaqytyly bastalmaýy yqtımal. Mundaı nátıje boldy degenshe, Iran halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin ónimdi syrttan ákelýge májbúr.

Osylaısha, Parsy shyǵanaǵyndaǵy áskerı qımyldar jahandyq azyq-túlik júıesin ózgertedi. Negizgi áser etý arnasy retinde tyńaıtqyshtar naryǵy, bolashaq ónim kólemi men azyq-túlik baǵasynyń dınamıkasyn qarastyrsaq bolady.

Qazir azot tyńaıtqyshtarynyń baǵasy ósip otyr. Alǵashqy keri statıstıkany 2026 jyldyń kúzine qaraı, bir aýyl sharýashylyǵy tsıkli ótken soń aıqyn sezetinimiz anyq. Tyńaıtqysh ımportyna táýeldi elderdegi ónimdilik tómendeıdi: Ońtústik jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa men Afrıka. Atalǵan aımaqtarda azyq-túlik ımporty artyp, qarjylyq qıyndyqtar týyndaıtyn bolady.

Qazaqstan úshin qazirgi jaǵdaı bir jaǵynan qaýip, ekinshi tustan múmkindik esigin ashyp otyr. Qaýip – elimiz áli keı tyńaıtqysh túri boıynsha ımportqa táýeldi. Múmkindik degenimiz, otandyq óndiris arqyly tyńaıtqysh eksportyn arttyryp, óńirlik azyq-túlik tasymaldaýshy retindegi áleýetti kúsheıtýge jol ashylady. Syrtqy naryqta tapshylyq kúsheıgen jaǵdaıda, Qazaqstannyń astyq pen aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýshy retindegi róli aıtarlyqtaı artýy múmkin.