Parsy derekkózderindegi Qazaq dalasy týraly málimetter
ASTANA. KAZINFORM – Qazaq halqynyń ótkenin zerdeleýde parsy tilindegi jazba muralardyń orny erekshe. Iran, Horasan jáne Máýrennahr óńirlerinde dúnıege kelgen tarıhı eńbekter men saparnamalar tek jergilikti bıleýshiler ǵana emes, Deshti Qypshaq, Joshy ulysy jáne keıingi Qazaq handyǵy týraly qundy málimetter beredi.
Ortalyq Azııa men Qazaqstan tarıhyna qatysty parsy tildi derekterdi zerttep, «Tarıh-ı Gerat» jáne «Tarıhı Oljaıtý» kitaptaryn qazaq tiline aýdarǵan tarıhshy, shyǵystanýshy-ırantanýshy, Sh. Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Jomart Jeńis Kazinform agenttiginiń tilshisine bergen suhbatynda parsy tilindegi eńbekterdegi qazaq dalasy týraly baıandap berdi.
— Bul kitaptarda qazaq taıpalarynyń Shyńǵys han ımperııasynyń quramynda bolǵan kezeńi sıpattalady. Sol kezde Iran «besinshi ulys» dep atalyp, Hýlagý memleketiniń qol astynda boldy. Osy kezde Deshti-Qypshaq (Joshy ulysy) men Iran arasyndaǵy baılanystar óte kúshti boldy, — deıdi tarıhshy.
Jomart Jeńistiń aıtýynsha, ınstıtýtta oryndalyp jatqan «XVI ǵasyrdyń sońy men XVIII ǵasyrdaǵy Qazaqstannyń syrtqy saıasaty tarıhynyń beımálim betteri» atty ǵylymı joba aıasynda parsy derekteri keńinen paıdalanylady.
Erte kezeńdegi málimetter jáne Shyńǵys han dáýiri
H–HІ ǵasyrlarǵa jatatyn Istahrı men Masýdıdiń («Tarıhı Masýdı») eńbekterinde túrki taıpalarynyń Iranmen qarym-qatynasy týraly alǵashqy derekter kezdesedi. Ol kezeńde «qazaq» etnonımi áli tolyq qalyptasa qoımaǵanymen, parsy derekkózderi kóshpeli taıpalardyń ómiri men turmysyn muqııat sıpattaǵan.
— Istahrıdiń jazbasynda túrkilik haladj taıpasynyń Sıstan aımaǵyna deıin kóship baratyny, kıiz úılerde turyp, mal ónimderimen kún kóretini jáne ata-babalaryna arnap mazarlar salatyny jazylǵan, — deıdi Jomart Jeńis.
Kelesi bir ortaǵasyrlyq derekterde qypshaqtardyń shekaraǵa jaqyn kelip qonystanǵany, olardyń halqynyń sany men malynyń óte kóp bolǵany aıtylady. Parsylar osy kóshpeli taıpalardy baqylap otyrý úshin eki eldiń ortasyna (qazirgi Túrikmenstan aýmaǵynda) arnaıy áskerı bekinister turǵyzǵany týraly da derekter bar.
Jomart Jeńistiń aıtýynsha, Irandy myń jyl boıy ártúrli túrki áýletteri bıledi. Olar qazaqtarmen dástúri uqsas, mádenıettes boldy. HVІ ǵasyrdan bastap Iranda Sefevıler áýleti bılikke kelip, shıızmdi memlekettik ıdeologııa retip bekitkennen keıin, eki ortada qaqtyǵystar jıileıdi.
— Qazaq aýyz ádebıetiniń jaýharlary «Qambar batyr» men «Qobylandy batyr» jyrlarynda sıpattalatyn «qyzylbastarmen soǵys» — dál osy Sefevıler áýletimen bolǵan. Ámýdarııa boıyndaǵy úlken qaqtyǵystardyń birinde tutqynǵa túsken qazaq sarbazdaryn Irannyń soltústigine, qazirgi Ázerbaıjan aýmaǵyna aparyp qonystandyrǵan. Olar bes ǵasyr boıy jergilikti halyqpen sińisip ketkenimen, búginge deıin Ázerbaıjanda «Qazaq» aýdany degen ataýdyń saqtalyp qalýy osy tarıhı tamyrlastyqty dáleldeıdi, — deıdi tarıhshy.
Jalpy qazaqtar týraly Rashıd ad-Dınniń «Jamı at-taýarıh», Ata Málik Jýveınıdiń «Tarıhı jahangýshaı», Nádir shah týraly, Abbas shahtyń kezindegi «Alam Ara-ı Abbası», «Alam Ara-ı Nadırı», «Nadır-name» degen eńbekterde aıtylady.
Shyńǵys han ımperııasy zamanynda Iran aýmaǵynda elhan Hýlagý memleketi («besinshi ulys») qurylyp, Deshti Qypshaqpen (Joshy ulysy) tyǵyz baılanys ornatty. Osy dáýirde jazylǵan Rashıd ad-Dınniń «Jamı at-taýarıh» jáne Ata Málik Jýveınıdiń «Tarıhı jahangýshaı» eńbekterinde qańly, qońyrat, naıman, kereı, jalaıyr jáne taǵy basqa qazaq taıpalary týraly keńinen baıandalady.
Kadjarlar áýleti tusynda Irannan shyǵyp, Qazaqstan men Ortalyq Azııa arqyly ózge elderge saıahat jasaǵan elshiler ózderiniń «Safar-name» atty eńbekterinde qazaq jeri týraly mańyzdy tarıhı málimetter qaldyrdy.
Parsy tarıhshylary men saıahatshylary qazaq taıpalaryn kóshpendiler, musylmandar dep atap, «áskerı jaǵynan óte jetilgen, jaýynger halyq» dep baǵa beredi. Sondaı-aq olardyń syrtqy naryqqa shyǵaratyn negizgi taýarlary mal ónimderi men jylqylar ekenin aıtyp, qundy derekter qaldyrǵan.
Qazaq handarynyń dıplomatııasy
Parsy derekkózderinde Qazaq handyǵynyń aýmaǵy «Túrkistan», «Qazaq handyǵy», «qazaqtar» nemese «Deshti Qypshaq» degen ataýlarmen kezdesedi.
Irandaǵy Nádir shahtyń (Afsharlar dınastııasy) tusynda Mańǵystaý túbegi men Batys Qazaqstan óńiri Iranmen óte tyǵyz qarym-qatynasta boldy. Bul aımaqta Hıýa handyǵy ornalasqan edi jáne Nádir shah osy óńirdegi qazaq handarymen tikeleı baılanys ornatty.
Ásirese Qasym han men Táýke hannyń tusynda dıplomatııalyq qatynas erekshe kúsheıdi. Qasym han bılegen tusta Qazaq handyǵynyń shekarasy keńeıip, halqy men áskeriniń sany artyp, aımaqtyq ımperııa dárejesine jetti. Osy sátten bastap qazaq memleketine tek Irannyń ǵana emes, alys-jaqyn kórshi elderdiń túgeldeı nazary aýa bastady.
Jomart Jeńistiń málimetinshe, keıinirek Abylaı hannyń tusynda jońǵar shapqynshylyǵy men Qytaı tarapynan tóngen qaýip-qaterge baılanysty musylman elderiniń odaǵyn qurýǵa talpynys jasaldy. Qazaq bıleýshileri tek Iranmen ǵana emes, aýǵan shahtarymen de baılanys ornatyp, resmı hattar jazysty. Osyndaı dıplomatııalyq qadamdardyń nátıjesinde elshilikter ashylyp, eki el arasynda elshiler júrdi.
Baılanystyń úzilýi
Tarıhshynyń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy memlekettik deńgeıdegi bul baılanystar Qazaq dalasy Reseı ımperııasynyń quramyna ótkennen keıin toqtady. Handyq júıe tolyǵymen taratylyp, derbes syrtqy saıasat júrgizý quqyǵy joıyldy.
Qazaq dalasy úshin syrtqy saıasat pen dıplomatııalyq qatynastardy Reseı ımperııasynyń Syrtqy ister kollegııasy óz qolyna alǵandyqtan, Qazaq handyǵy men Iran arasyndaǵy memlekettik deńgeıdegi tikeleı baılanystar tolyǵymen toqtady. Tek halyqtar arasyndaǵy beıresmı, turmystyq qatynastar ǵana saqtalyp qaldy.
Aıta ketelik, 2024 jyly Qazaqstan Reseıden XVII ǵasyrda jazylǵan biregeı parsy qoljazbasyn aldy. Kitap alǵash ret 1913 jyly Tashkentte Baqı-Janbaıdyń jeke qoljazba qorynan tabylǵan.
