Pandemııa kezinde alaıaqtarǵa aldanǵandar kóbeıdi - Serik Shalqarov

- Serik Hasenuly, kún saıyn alaıaqtarǵa aldanǵandar týraly aqparat tarap jatyr. Munyń sebebi nede?

- Oblysta ǵana emes, respýblıkada alaıaqtyq dereginiń kóbeıýi baıqalady. Tsıfrlandyrylǵan qoǵamda onyń baǵyty da ózgerdi. Kózbe-kóz emes, onlaın san soqtyryp ketedi. Ásirese pandemııa kezinde adamdar quryqqa túsip qaldy.

- Pandemııanyń kezinde ınternet alaıaqtary kóbeıdi desek bola ma?

- Iıa, pandemııa kezinde ósti. Adamdar úıde otyrdy, azyq-túlik, dári-dármekke tapsyrys berdi. Olx.kz, kolesa.kz saıttary arqyly taýar satyp almaq bolyp,

aldyn ala tólem júrgizdi. Senimge kirý úshin satýshy óz kýáligin de jibergen. Keıin aqshasy da, zaty da joq. Bizge aryz jazyp, izdeý bastalady. Telefon nómiri arqyly izdeımiz. Basqa oblystaǵy adam jeke kýáligin joǵaltqanyn, alaıaqtarǵa esh qatysy joq ekenin aıtady. Bul qıyn emes. Telefon nómirin alǵan kezde bar bolǵany JSN suraıdy. Sóıtip tirkeledi. Qazirgi kezde bizde eki top ustaldy. Bir adam ustalsa, 10-20 epızodqa qatysy bar ekeni anyqtalady. Bank menedjerimen dep habarlasatyndar da kóp.

- Aldaıtyndar kimder?

-Buryn isti bolǵan adamdar dep aıta almaımyn. Olardyń jasy 15 jastan bastalýy da múmkin. Qazir uıaly telefon bárinde bar, ınternetti qoldanady.

- Kimder jıi aldanady?

- Kóbine adamdarǵa senimmen qaraıtyn jandar aldanady. Adam aldymen ózin-ózi saqtaýy kerek. Aqkóńil adamdar da ańǵal keledi. Qansha jerden eskertý aıtsaq ta toqtam bolmaı tur.

- Al onlaın túrde nesıe rásimdeıtinderdi qalaı tyıýǵa bolady?

- Biz áleýmettik jeli arqyly jeke kýálikti jiberemiz. Bul da durys emes. Kóbi solaı aldanady. Jeke kýálikti qaltańyzda tursa da kóshirmesi, eletrondy nusqasy alaıaqtardyń qolyna túsýi múmkin. Negizi onlaın nesıege aldanǵandar az, kóbi taýar satyp alý kezinde san soǵyp qalady.

- Óz sózińizde urlyqqa baratyndar men zatyn urlatyp alatyndar arasyndaǵy jumys jaıyn aıttyńyz...

- Bizde qalta urlyǵy kóp. Tirkelgen derektiń 70 paıyzǵa jýyǵy telefon urlyǵy. Buryn aqsha, ámııan joǵalsa, qazir telefon. Bıyl 220 derek tirkelse, sonyń 70-75 paıyzy smartfon. Telefonnyń kólemi úlken. Sómkege salyp júrý qıyn. Avtobýsqa mingen kezde shalbardyń artqy qaltasyna nemese janqaltaǵa salamyz. Adam kóp jerde ony baqylaý qıyn. Suǵanaq qoldar muny sátti paıdalanady. Al izdep tabý qıyn. Telefondy birden óshirip, imei kodyn joıady. Baılanys operatorlary arqyly blokqa qoıýdy da qolǵa aldyq. ıAǵnı, telefon esh qosylmaıdy, ózgeniń qolynda jaramsyz kúıge túsedi.

- Qalty urylarynyń fotosy avtobýs ishine ilindi. Paıdasy bar ma?

- Bul qylmysty boldyrmaýdyń bir joly. Urlyqshy óziniń fotosyn kórse, jolaýshylar sol adamdy kórse saq otyrady. Bul qylmystyń ózi ortasha aýyr sanatqa jatady. Ustalǵan adam qamalmaıdy. Jábirlenýshi keshirim berse, bári tez aıaqtalady. Bir aıdan soń qaıta ustalsa, aldyńǵy isi ótelgen bolyp esepteledi. Bári úırenip alǵan. Qazir ekiniń biri ákki. Negizi olar qymbat, arzanyna qaramaıdy. Qolǵa túskenin alady. Keıde adamdar qaltasynan túsirip alady, tastap ketedi. Ony bireý alsa, urlyqqa jatady.

- Taǵy qandaı is jıi tirkeledi?

- Mal urlyǵy. Aýyldaǵy aǵaıyn maldy óriske jiberedi, baqtashysy joq. Sóıtip ári-beri ótken adam baıqap, kórip, qaraýsyz qalǵanda aıdap áketedi. Taıaýda bir top ustaldy. Áıteke bı men Oıyl aýdandarynda mal urlaǵan. Bir qıyny jábirlenýshiler der kezinde habarlaspaıdy. Alǵashqy 10-15 kúnde ózderi izdep, balgerlerge barady. Keıin aryz jazyp, polıtsııa qyzmetkeri, ákimshilik, jábirlenýshi birigip, joq izdeımiz. Aýyldardy aralaımyz. Keıde sıyr joǵalyp, tappaıdy. Bir apta ótken soń sıyr buzaýymen ózi kelip turady.

- Polıtsııa qyzmetkeri nege mal izdep júrýi kerek?

- Talap sondaı. Bálkim ony bázbireýler ádeıi urlap ketken shyǵar. Sol kezde biz jumylyp, dereý izdeýge kirisemiz. Qazir biz joǵalǵan maldyń 55 paıyzyn taýyp, ıesine qaıtaryp otyrmyz.

- Aqtóbe oblysynyń krımınogendik ahýaly qalaı?

- Krımınogendik ahýal turaqty. Asa aýyr, aýyr, orta dárejedegi qylmysty ashý kórsetkishi jaqsy. Byltyr 61,9% bolsa, bıyl 66,5 % bolyp tur. Kisi óltirý deregi de azaıdy. Kóbi – urlyq.

- Jyldar boıy ashylmaı turǵan qylmystyq ister týraly aıtyp berseńiz...

- Asa aýyr qylmystar únemi baqylaýda bolady. Aqpan aıynda Aqtóbege aýysyp keldim. Sodan beri qaraqshylyq jasaǵandardyń isi ashyldy. Oqıǵa 2017 jyly bolǵan. Kúdikti ustaldy, is maýsymda sotqa jiberildi. Bul bir ǵana mysal. Urlyq deregi de ashylyp jatyr. Mınıstrlik pen oblystyq polıtsııa departamenti bastyǵynyń qoıǵan talaby osy. Buryn jasalǵan isti ashýǵa kúsh jumyldyrý. Qaıta qarap, zerdeleý jumysy júrgizilip jatyr.

- Sizdiń qabyldaýyńyzǵa qarapaıym turǵyn qalaı kire alady?

- Qabyldaımyn. Qylmys ashylmasa, jábirlenýshiler kezdesýge keledi. Aýdandarǵa barǵanda da kezdesemiz. Belgili bir ýaqyt emes, kez kelgen kezde kelip, shaǵym aıtsa, tyńdaımyn. Sońǵy jyly onlaın boldy. Keıin qaıta ashyldy.

- Qazir sizdiń baqylaýyńyzda qansha is bar?

- Qazir 32 isti baqylap otyrmyn. Tańnan keshke deıin saralap shyǵamyn. Tergeýshilerdiń jumysyn qadaǵalap, qajet kómekti beremiz.

- Keńesińiz...

- Adam óz-ózine saq bolýy kerek. Múlikti senip tapsyrý da qate. Aǵasy inisin, qyzy anasyn tonap ketip jatyr. Sondyqtan eshkimge senbe deımiz. Qymbat buıymdardy seıfte saqtaǵan durys. Qoǵam bolyp kúrespesek, polıtsııanyń kúshi jetpeıdi. Qazirgi kezde eriktiler, shtattan tys kómekshiler de bar. Kúzet, kamera bolýy kerek. Adam kamerany kórse seskenedi, ımenedi. Bul da aıǵaqtyń bir túri.

- Áleýmettik jelide «polıtsııaǵa habar bermeımin, ruqsatsyz alǵan zatty qaıtar» dep beınematerıal júktep qoıady. Olar da jazasyn ala ma?

- Áleýmettik jelidegi kez kelgen aqparat baqylaýda. Іs boldy ma, mindetti túrde tirkeledi. Abaısyzda bolsa da qylmys belgisi bar. Jarııaly túrde bolsa, aryz jazdyramyz.

- Іsińizge sáttilik tileımiz.