Pákistan men Aýǵanstan teketiresi Orta Azııada jańa syn-qater týyndatady — sarapshy

ASTANA. KAZINFORM — 2025 jyldyń sońynan beri Pákistan men Aýǵanstan qarym-qatynasy shıelenisken kúıde qalyp otyr. Olardyń arasyndaǵy dál qazirgideı qarýly qaqtyǵys buryn-sońdy bolmaǵan. Orta Azııa elderi úshin munyń qandaı saldary bolýy múmkin ekeni jóninde tájikstandyq saıasattanýshy Sheralı Rızoenniń pikirin bilgen edik. 

Tájik saıasattanýshysy, halyqaralyq qatynastar jáne Orta Azııadaǵy qaýipsizdik máseleleri boıynsha sarapshy Sheralı Rızoennyń aıtýynsha, búginde Orta Azııa óńirdiń ońtústik shekaralaryndaǵy jaǵdaıǵa baılanysty kúrdeli syn-qaterlerge tap bolyp otyr. 2021-2025 jyldar aralyǵynda Orta Azııa elderi Aýǵanstannyń qazirgi bıligimen syndarly qarym-qatynas ornata bildi. Sonyń arqasynda kólik-tranzıttik jobalardy júzege asyrýda jáne ózara saýda kólemin arttyrýda aýǵan bıliginiń qoldaýyna qol jetkizdi. Talıban qozǵalysynyń Orta Azııamen til tabysýy da, aımaq elderiniń Aýǵanstanmen baılanys ornatýdaǵy jetistigi de — eki taraptyń teńgerimdi ári muqııat júrgizilgen dıplomatııasynyń nátıjesi.

— Aýǵanstandaǵy aldyńǵy onjyldyqtarmen salystyrǵanda anaǵurlym turaqty jaǵdaıdyń arqasynda Orta Azııa úshin aıtarlyqtaı múmkindikter ashyldy. Bul Aýǵanstannyń turaqtylyǵy óńirdegi barlyq el úshin tıimdi ekenin kórsetti. Óıtkeni ol strategııalyq jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beredi, — deıdi sarapshy.

Al Pákistannyń Aýǵanstanǵa qarsy qazirgi áskerı operatsııasyna kelsek, resmı túrde ol «Tehrık-e Talıban Pákistan» (TTP) tobynyń bazalary men basshylyǵyn joıýǵa baǵyttalǵan. Alaıda saıasattanýshynyń aıtýynsha, bul operatsııa tek osy uıymmen kúres sheńberinen shyǵyp ketken. Eldiń negizgi qalalaryna da áýe soqqylary jasalyp jatyr.

Sarapshynyń sózinshe, sońǵy jyldary Pákistan men Talıban qozǵalysy arasynda astyrtyn da, ashyq ta dushpandyq baıqaldy. Qos taraptyń laýazymdy tulǵalary bir-birine qatysty aýyr málimdemeler jasady. Shekaradaǵy áskerı bólimder de jıi-jıi qaqtyǵysyp qalatyn. Eki jaq jaýlyq saıasat júrgizgeni úshin birin-biri udaıy aıyptaýmen boldy.

Sondaı-aq Sheralı Rızoennyń pikirine júginsek, Aýǵanstandaǵy saıası úderisterdi taldaý nátıjesi sońǵy jarty ǵasyrda eldegi kóptegen mańyzdy ózgeriske Pákistannyń yqpaly zor ekenin kórsetedi. Tipti Talıban qozǵalysynyń ózi Pákistan saıasatynyń jemisi ekeni jasyryn emes. Uıym Pákistanda quryldy jáne Islamabadtan qoldaý kórip otyrdy. Osylaısha, Pákistannyń Aýǵanstandaǵy strategııalyq maqsattaryna jetýi úshin quralyna aınaldy.

— Kabýldegi nemese Kandagardaǵy bılik elıtasyn ózgertýge yqpal ete alatyn birden-bir óńirlik derjava Pákistan ekeni sózsiz. Bul máselede ol ekijaqty oıyn júrgizip otyr. Talıbanmen de jáne onyń sońǵy ýaqytta belsendiligi artyp kele jatqan saıası-áskerı oppozıtsııasymen de ózara baılanysta áreket etip jatyr, — deıdi Sheralı Rızoen.

Onyń kózqarasynsha, buryn, ásirese 2021-2022 jyldarda Pákistan Talıbannyń oń ımıdjin qalyptastyrýǵa dıplomatııalyq turǵyda kúsh saldy. Qozǵalystyń kórshi el astanalary men halyqaralyq arenada moıyndalýyna atsalysty. Degenmen, qazir kerisinshe úrdis baıqalady.

— Bul jaǵdaı Aýǵanstandaǵy oqıǵalardyń damý barysyna qatysty boljamdar álsiz ekenin taǵy da dáleldeıdi. Eldegi jaǵdaı kez-kelgen stsenarıımen órbýi múmkin. Tipti, eshkimniń oıyna kelmegen jaıttar bolýy yqtımal, — deıdi sarapshy.

Ol Orta Azııa úshin birqatar syn-qaterdi atap ótti.

Birinshiden, sońǵy tórt jylda aımaq elderinde Aýǵanstandaǵy jaǵdaıǵa qatysty ózindik kózqaras qalyptasty. Olar Talıbanǵa áleýetti konstrýktıvti seriktes retinde qaraıtyn boldy. Muny oń ózgeris dep baǵalaýǵa bolady. Sebebi buryn birqatar memleket aýǵan máselesin negizinen syrtqy oıynshylardyń múddeleri turǵysynan qarastyratyn. Degenmen, bul ózgeristiń keri áseri de bar. Keı elderdiń sarapshylary shynaıy ómirdegi jaıttardy elemeıtin boldy. Máseleniń jaqsy jaǵyn ǵana kórip, al syn-qaterlerge mán bermeý úrdisi beleń aldy. Saldarynan, Pákistan men Aýǵanstan arasynda qarýly qaqtyǵys bastalǵanda, sarapshylardyń pikiri ekige bólindi. Bireýler pessımızmge boı aldyryp, «kópvektorly saıasat aıaqtaldy» dese, ózgeler optımızdi saqtap, jaǵymsyz jaǵdaılardy eskermeıdi. Osyndaı tym birjaqty pikirlerdiń ózi Orta Azııaǵa syn-qater bolyp otyr.

Ekinshiden, AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy soǵysy Pákistan men Aýǵanstan teketiresin ekinshi kezekke ysyryp qoıdy. Mundaı jaǵdaıda Islamabad álem nazary basqa jaqqa aýǵanyn paıdalanyp, Aýǵanstandaǵy strategııalyq mindetterin júzege asyrýǵa tyrysady. Kabýl bıligine qysym kórsetý jáne kelissózderdegi pozıtsııasyn kúsheıtý úshin Pákistan tarapy Talıban bıligin aýystyrý múmkin ekenin qatań eskertti. Eger qaqtyǵys qarqyny osylaı jalǵasa berse, qozǵalystyń sońǵy tórt jyldaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jetistikteri kókke ushýy múmkin. Elde gýmanıtarlyq daǵdarys jáne azyq-túlik pen eń qajetti taýarlardyń tapshylyǵy týyndaý qaýpi bar. Al urys is-qımyldary báseń qarqynmen júrse, onda Pákistan Talıbannyń áleýetin, qarý-jaraq qory men jalpy resýrstaryn birtindep sarqý strategııasyn tańdaǵanyn kórsetedi.

Basqasha aıtqanda, Pákistan qozǵalysty óz talaptaryn qabyldaýǵa májbúr etýge tyrysyp jatyr. Talıban da barynsha «tal qarmap» baǵýda. Pákistandy Aýǵanstannyń táýelsizdigine qol suqty dep kórsetýge tyrysyp keledi. Biraq halyq muny áli tolyqqandy qoldap otyrǵan joq.

Qozǵalystyń bıligi túbegeıli aýystyrylýy ekitalaı. Áıtse de, bul stsenarııdi joqqa shyǵarýǵa da bolmaıdy. Shamasy, urys qımyldary qazirgideı jalǵasa beretin shyǵar. Talıbannyń partızandyq soǵys júrgizýde tájirıbesi mol. Jaǵdaıdyń kúrt shıelenisýine syrtqy oıynshylar múddeli emes. Túrkııa nemese Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab elderi 2025 jyldyń qazan aıyndaǵydaı araǵaıyndyq etýi de ábden múmkin.

Úshinshiden, Orta Azııa elderi 30 jyldan astam ýaqyttan beri Aýǵanstan jaqtan tónetin qaterlerge ımmýnıtet qalyptastyryp, Aýǵanstannyń turaqsyzdyǵy jaǵdaıynda da ómir súrýge daǵdylandy. Sondyqtan aımaqtaǵy elder Talıban úshin de, olardyń ornyna basqa bılik ornaǵan jaǵdaıda da jaqsy seriktes bolyp qala beredi. Ary qaraı jaǵdaı qalaı órbise de, Orta Azııanyń strategııalyq jobalary mańyzyn saqtaıdy. Sebebi aýǵan bıligi úshin olar syrtqy legıtımdiliktiń mańyzdy faktory. 2021 jyly tamyzda Talıbannyń bılikke kelgennen keıin Orta Azııa elderimen jaqsy qarym-qatynas ornatýy osy logıkanyń durystyǵyn dáleldeıdi.

Qoryta aıtqanda, tájik saıasattanýshysynyń pikirinshe, aldaǵy ýaqytta Aýǵanstanda ne bolsa da, Orta Azııaǵa qarym-qatynasy qazirgideı qala beredi.

Aıta keteıik buǵan deıin Aýǵanstan men Pákistan Ramazan aıynyń aıaqtalýyna baılanysty ýaqytsha bitim jarııalaǵanyn jazǵanbyz.