Ózge tildiń sózin aýdaramyz dep ózegimiz taldy - professor Abasılov
QYZYLORDA. QazAqparat-Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «2025 jylǵa qaraı is qaǵazdaryn, merzimdi baspasózdi, oqýlyqtardy, bárin de latyn álipbıimen basyp shyǵara bastaýǵa tıispiz. Ol kezeń de taıap qaldy, sondyqtan biz ýaqyt uttyrmaı, bul jumysty osy bastan qolǵa alýymyz kerek», - dep atap kórsetti.
Qaı qoǵamda, qaı elde bolmasyn álipbı jasaý nemese ony aýystyrý - bul jalpyhalyqtyq, ulttyq másele. Sondyqtan ol - saıası, mádenı, lıngvıstıkalyq, áleýmettik-lıngvıstıkalyq, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne taǵy basqa tustardan oılanyp, tolǵanyp sheshiletin mańyzdy ári kúrdeli problema. Bul pikirin Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń professory Aman Abasılov bildirdi.
«Birinshiden, memlekettiń til saıasatynyń baǵytyn tanytsa, ekinshiden, tól álipbı, tól jazý qandaı da bir ulttyń mádenı qundylyǵyn, bet-beınesin kórsetedi. Úshinshiden, tildiń tabıǵatyna, damý zańdaryna, fonetıkalyq júıesi men grammatıkalyq qurylysyna laıyqtalyp tańdalǵan, soǵan sáıkes orfografııalyq, orfoepııalyq erejelerin jasaýǵa ıkemdi álipbı jasaý lıngvıstıkalyq biliktilikti kórsetedi. Tórtinshiden, tańdalyp alynǵan álipbıdi qoǵam sanasy durys qabyldap, tildiń qoǵamdaǵy qyzmet etýin tolyqqandy óteı alýy, til tutynýshylardyń sol tildi erkin meńgerýine yqpal etýi, tildik bógetti jeńe alýy máseleniń áleýmettik-lıngvıstıkalyq qyryn tanytady. Besinshiden, álipbı aýystyrý - bul ári tildik reforma júrgizý degen sóz. Al tildik reformanyń basqa reformalardan aıyrmashylyǵy - sol tildi tutynýshy halyqtyń árbir múshesine deıin qamtıtyndyǵynda. Sondyqtan álipbı aýystyrý áleýmettik másele bolyp tabylady. Bul úshin aldymen, halyq arasynda máseleniń mánin ashyp túsindirý, uǵyndyrý, nasıhattaý t.b. jumystar júrgizilýi kerek. Altynshydan, álipbı aýystyrý kóp qarajatty qajet etedi. Demek, ol ekonomıkalyq jaqtan naqtyly ári tıimdi sheshilýi kerek. Olaı bolsa, osyndaı jáne budan da basqa máselelerdi jınaqtap qorytyndylaıtyn, baǵyt-baǵdar kórsetetin úkimet tarapynan arnaıy tujyrymdama qabyldanýy tıis.
Bizge nege álipbı aýystyrý qajet degenge kelsek, onyń kóptegen sebepteri bar. Birinshiden, tilimizdiń tabıǵı zańdylyqtary buzylyp barady. Ózge tildiń dybysy, ózge tildiń sózi, ózge tildiń erejesi óz tilimizdi ógeısitip, aıtqanymyz jazǵanymyzǵa sáıkes kelmeı, óz sózimiz ózimizdiki bolmaı otyr. Bul ásirese tilimizdiń fonetıkalyq júıesine qatty áser etti. Úndestik zańy tunshyqty. Tilimiz áýezdiliginen aıyryldy. Ekinshiden, tilimiz osy zamanǵy ǵylymı-tehnıkalyq progeske ıkemdi bolmady, termınologııamyz jetispeıdi deýmen ózge tildiń sózin aýdaramyz dep ózegimiz taldy. Úshinshiden, ózge tilden sóz aýysý toqtady. Kirme sózder qazaqtyń aıtylýyna negizdelmeı, sol tildiń nusqasynda endi. Tilimiz «ımporttalǵan» sózderge toldy. Ózge tilden sóz alǵanda ony basyp, janshyp ulttyq dástúrde alý kerek degen prıntsıp dalada qaldy. Mine, osyndaı jáne taǵy basqa da foktorlar tilimizdi damytýǵa kedergi keltirip otyr.
Jalpy álipbı adamdar aqyldasa otyryp jasaıtyn, til damytýdaǵy sanaly áreketterdiń biri. Qazirgi tańda elimizde álipbı tańdaý, onyń ishinde latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq jazýyn jasaý máselesi kún tártibine qoıyldy. Muny men qoldaımyn. Óıtkeni orys jazýyna negizdelgen qazirgi qazaq jazýy ulttyq sıpatynan aýytqyp, basqa jaqqa bet alyp barady. Muny kúndelikti gazet, jýrnal, ǵylymı kitap, oqýlyqtardyń kez kelgenin alyp, ondaǵy mátinderdegi sózderdi orfografııasyna qaraı toptastyryp, saralap kórsek, tarazynyń bir basynda qazaq tiliniń zańdylyǵymen jazylǵan, ekinshi basynda bóten tildiń tártibine túsken alabóten sóz úıirin baıqaımyz. Jyl ótken saıyn mundaı «ımporttalǵan» sózderdiń sany eselep kóbeıip barady. Munyń ózi qazaq tiliniń ejelden kele jatqan dástúrli normasynyń buzylý qaýpin kúsheıte túsedi, al dástúrli normasynan aıyrylǵan til qanatynan aıyrylǵan qustaı dármensiz bolyp, qoǵamdyq qyzmetin oıdaǵydaı atqara almaıdy.
Sondyqtan tilimizdiń tól tabıǵatyn buzbaı saqtap qalý úshin qazirgi qazaq orfografııasyn qalaı bolǵanda da ózgertpeı, reformalamasqa bolmaıdy. Al ol úshin qazaq tiliniń fonetıkalyq júıesin dál beıneleý turǵysynan kelgende bizge orys grafıkasynan góri latyn alfavıti qolaıly.
Latyn grafıkasyna kóshý arqyly biz tilimizdiń tabıǵatyn saqtaımyz, damý zańdylyǵynyń buzylýyna jol bermeımiz, fonetıkalyq júıesin qalpyna keltiremiz, orfografııamyzdy túzep alamyz, qysqasy óz sózimiz ózimizdiki bolady», - deıdi professor A. Abasılov.
