Ozempic, Mounjaro: Aryqtatatyn dárilerdiń áseri bar ma

Qazaqstanda ár ekinshi eresek adamnyń artyq salmaǵy bar

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyldyń birinshi toqsanynda Qazaqstanda semizdiktiń alǵash anyqtalǵan jaǵdaılary 100 myń adamǵa shaqqanda 32,6 boldy. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 26,7%-ǵa tómen. Eń joǵary kórsetkish Mańǵystaý oblysynda tirkelse, eń tómen deńgeı Túrkistan, Aqmola jáne Abaı oblystarynda baıqaldy.

Alaıda bul san semizdiktiń eldegi naqty taralýyn tolyq kórsete almaıdy. Sebebi resmı statıstıka tek alǵash qoıylǵan dıagnozdardy qamtıdy. Profılaktıkalyq tekserýden ótpeıtin nemese dárigerge kesh júginetin adamdar esepten tys qalýy múmkin.

Artyq salmaqtyń aýqymyn halyqaralyq derekter de kórsetedi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń baǵalaýy negizinde Our World in Data jarııalaǵan zertteýge sáıkes, 2024 jyly Qazaqstandaǵy eresekterdiń 56%-ynda artyq salmaq nemese semizdik bolǵan. Bul álemdik ortasha kórsetkishten 45%-ǵa joǵary.

199 el men aýmaqty qamtyǵan zertteýde Qazaqstan 96-orynda tur. Ortalyq Azııada bul kórsetkish Qazaqstan men Qyrǵyzstanda 56%, Ózbekstanda 64%, Tájikstan men Túrikmenstanda 58%-dy quraǵan.

Artyq salmaqtyń qaýpi onyń taralýynda ǵana emes, densaýlyqqa áserinde. Vedomstvonyń málimetinshe, ótken jyly qant dıabeti alǵash anyqtalǵandar sany 100 myń adamǵa shaqqanda 331,6 jaǵdaıǵa jetken. Ásirese 14 jasqa deıingi balalar arasynda kórsetkish 10,6%-ǵa ósken.

Sondyqtan semizdiktiń aldyn alýda kúndelikti ádet pen tamaqtaný mádenıetiniń mańyzy zor. Mysaly, Japonııada eresekterdiń semizdikke shaldyǵý úlesi 24%-dy quraıdy. Sarapshylar muny durys tamaqtaný men belsendi ómir saltymen baılanystyrady. Japon mádenıetindegi «Hara hachı bý» qaǵıdasy – shamamen 80% toıǵan kezde tamaqtanýdy toqtatý osy ádetterdiń bir mysaly.

Balalar arasynda vıstseraldi semizdik jıilegen

Artyq salmaq máselesi balalyq shaqtan bastalýy múmkin. Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń basqarma tóraǵasy Erik Baıjúnisovtiń aıtýynsha, Qazaqstanda 6–9 jastaǵy ár besinshi balanyń artyq salmaǵy bar. Al osy jastaǵy balalardyń 6,6%-y semizdikke shaldyqqan.

Onyń sózinshe, balalardyń salmaǵyna qoǵamnyń kózqarasy da áser etedi.

– Halyqtyń 77,6%-y balalardaǵy artyq salmaqty qalypty jaǵdaı retinde qabyldaıdy. Bul aldyn alý sharalarynyń tıimdiligin tómendetedi, – dedi Erik Baıjúnisov.

Sondyqtan máseleni sheshý úshin jeke ádettermen qatar, tamaqtaný ortasyna nazar aýdarý qajet. Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵy Úkimetke qant qosylǵan sýsyndarǵa aktsız engizýdi usynǵan. Mamandardyń esebinshe, bul ónimderdiń baǵasyn shamamen 100 teńgege ósirip, úsh jyl ishinde bıýdjetke 420 mlrd teńgege jýyq qarjy túsirýi múmkin.

– Biz Úkimetke jáne Densaýlyq saqtaý mınıstrligine naqty sharalar usynyp otyrmyz. Sonyń ishinde qant qosylǵan sýsyndarǵa aktsız engizý bar. Bul ónimderdiń baǵasyna shamamen 100 teńge qosylady. Úsh jyl ishinde osydan shamamen 420 mlrd teńge qarjy túsýi múmkin, – dedi spıker.

Balalardyń tańdaýyna aqparattyq orta da yqpal etedi. Mamannyń aıtýynsha, buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy jarnamanyń 22%-y qantty sýsyndarǵa, 17%-y fastfýd ónimderine tıesili.

Elimizdegi ahýal álemdik úrdistiń bir bóligi. Dúnıejúzilik semizdik federatsııasynyń boljamynsha, 2040 jylǵa qaraı álemde 227 mln bala semizdikke, al 500 mln-nan astamy artyq salmaqqa shaldyǵýy múmkin.

Sonymen qatar salmaqqa áser etetin faktorlar tamaqpen shektelmeıdi. Endokrınolog Merýert Nálibaevanyń aıtýynsha, genetıkalyq erekshelik, qozǵalystyń azdyǵy, stress, uıqynyń buzylýy men ınsýlınge tózimdilik semizdikke ákelýi múmkin.

– Semizdik tamaqtanýdyń buzylýy ǵana emes, genetıkalyq tuqym qýalaýshylyqpen baılanysty. Genetıka – kod bolsa, epıgenetıka ony ózgertýge múmkindik beredi. Ol stresske beıimdelý, tamaqtanýdy durystaýmen keledi. Muny retteýge bolady, – dedi dáriger.

Maman sońǵy jyldary balalar arasynda vıstseraldi semizdiktiń jıilegenin aıtady.

– Bul – ishki organdardyń arasynda maıdyń jınalýy. Uıqy beziniń, baýyrdyń, júrek aınalasynyń maı basýy. Sonyń ishinde baýyrdy maı basý asa qaýipti. Sebebi ol aǵzadaǵy negizgi súzgi qyzmetin atqarady, – dedi dáriger.

Eresekterdiń salmaǵyna da ómir salty áser etedi. Maman bosanǵannan keıingi kezeńdegi uıqynyń buzylýy men turaqty stress áıelderdiń salmaq qosýyna yqpal etýi múmkin ekenin atap ótti.

Osy faktorlardyń jıyntyǵy artyq salmaqty tek jeke adamnyń ádeti emes, kúrdeli medıtsınalyq ári áleýmettik másele ekenin kórsetedi. Al salmaqty ózgertý ómir saltyn túzetýmen shektelmegen jaǵdaıda, medıtsınalyq emge júginý qajettiligi týyndaıdy.

Aryqtatatyn dáriler qalaı áser etedi?

Elimizde semizdikti emdeýge arnalǵan orlıstat, lıraglýtıd jáne semaglýtıd preparattary tirkelgen. Áser etý mehanızmi ártúrli bolǵanymen, olardyń barlyǵy salmaqty tómendetýge baǵyttalǵan.

Orlıstat – 1998 jyly tirkelgen zamanaýı aryqtatatyn alǵashqy preparattardyń biri. Qazaqstanda Lıstora ataýymen satylady. Ol maıdy ydyratatyn fermentterdiń jumysyn tejep, taǵamdaǵy maıdyń shamamen 30%-ynyń aǵzaǵa sińýine jol bermeıdi. Kalorııasy shekteýli dıetamen birge qoldanǵanda alty aıda orta eseppen 5–6 kg salmaq tastaýǵa múmkindik beredi.

Al lıraglýtıd Saksenda ataýymen tirkelgen. Teri astyna engiziletin preparat GLP-1 retseptorlaryn belsendirý arqyly ınsýlınniń bólinýin kúsheıtip, qandaǵy qantty tómendetedi jáne tábetti báseńdetedi. Klınıkalyq zertteýlerde salmaq joǵaltý nátıjesi ártúrli bolǵan. Janama áserlerine júrek aıný, álsizdik jáne ishtiń aýyrýy jatady.

Semaglýtıd te GLP-1 retseptorlaryna áser etedi. Qazaqstanda Ozempic ataýymen tirkelgen. Ol tábetti tómendetedi jáne toqtyq sezimin uzartady. Biraq júrek aıný, qusý, qyshqyl reflıýks, ishtiń kebýi jáne álsizdik sekildi janama áserleri bolýy múmkin.

Elimizde tirkelmegen semizdikke qarsy preparattardyń qatarynda tırzepatıd (Mounjaro, Zepbaýnd), býpropıon men naltrekson (Kontrav), fentermın men topıramat Ksımııa) bar. Al jańa býyn dárileri zerttelip jatqanyn bildik.

Endokrınologtardyń aıtýynsha, orforglıpron GLP-1 preparaty retinde, al amıkretın GLP-1 jáne amılın retseptorlaryna qatar áser etetin dári retinde zerttelýde.

Bul preparattardyń tanymaldyǵy olardyń medıtsınalyq qoldanylý aıasynan asyp tústi. Ásirese, Ozempic, Mounjaro jáne Wegovy áleýmettik jelilerde qysqa ýaqytta salmaq tastaýǵa kómektesetin qural retinde keńinen nasıhattalyp jatyr.

Dárigersiz qoldaný – basty qaýip

Sońǵy ýaqytta aryqtaý úshin mundaı preparattardy óz betinshe qoldaný qoǵamda alańdaýshylyq týǵyzyp otyr. Dárilerdiń qant dıabetin emdeýdegi tıimdiligi dáleldengenimen, olardy medıtsınalyq kórsetkishsiz qabyldaý durys emes.

Máselen, Qazaqstanda Ozempic preparaty resmı aınalymda. Biraq QR DSM Medıtsınalyq jáne farmatsevtıkalyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Baýyrjan Júsipovtiń aıtýynsha, preparat naqty medıtsınalyq kórsetkishteri bar patsıentterge ǵana taǵaıyndalýy kerek.

– Elimizde Ozempic preparaty resmı tirkelgen. Sondaı-aq Reseıde óndirilgen Semavık preparaty da qoldanysta. Olar eń aldymen qant dıabeti bar naýqastarǵa taǵaıyndalady. Sonymen qatar semizdik dıagnozy qoıylǵanadamdarǵa dárigerdiń sheshimimen qoldanylýy múmkin, – dedi Baýyrjan Júsipov.

Alaıda preparattardyń áleýmettik jelilerde keńinen tanymal bolýy olardy medıtsınalyq maqsattan bólek, tez aryqtaýdyń quraly retinde qabyldaýǵa ákelip otyr. Endokrınolog Merýert Nálibaeva mundaı kózqarastan saq bolýǵa shaqyrady.

– Ozempic, Mounjaro sııaqty preparattar negizi qant dıabetin emdeýge arnalǵan. Biraq qazir olar sıqyrly qural retinde tanymal bolyp ketti. Ol ınsýlındi, tábetti tejeıdi. Alaıda bul ádiste salmaq bulshyq etpen tastalady, teri salbyraıdy. Dárini qabyldaýdy toqtatqannan keıin shamamen tórt aı ishinde salmaq qaıta keledi, – dedi dáriger.

Sondyqtan mundaı emdi preparat tańdaýdan emes, medıtsınalyq tekserýden bastaǵan jón. Maman aldymen qajetti taldaýlar men ÝDZ nátıjesin baǵalap, sodan keıin ǵana em taǵaıyndaıdy. Em barysynda da densaýlyq jaǵdaıyn turaqty baqylaý qajet.

– Aldyma kelgen emdelýshilerge tizim beremin. ıAǵnı analız tapsyrý kerek, ÝDZ-den ótý kerek. Sodan keıin baryp qana emdeýdi bastaımyz. Mundaı tekseristen kemi eki-úsh aı saıyn ótip turý qajet. Sonda ǵana arnaıy preparatpen emdelýdi jalǵastyrýǵa bolady, – dedi Merýert Nálibaeva.

Bul pikirdi «Dıabet jónindegi ata-analar qorynyń» dırektory Rýslan Zákıev te qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, mundaı preparattardyń negizgi maqsaty – qant dıabeti bar adamdardyń asqyný qaýpin azaıtý.

– Preparattar adamnyń salmaǵyna áser etedi. Biraq bul qant dıabetimen aýyratyn adamdardyń janama aýrýlarǵa shaldyǵý qaýpin azaıtýǵa arnalǵan. Osyny eskerý qajet, – dedi ol.

Sarapshylardyń pikirinshe, aryqtatatyn dárilerdi qabyldaý – sport pen durys tamaqtanýdyń ornyn esh ýaqytta almastyrmaıdy. Olar tek ómir saltyn ózgerte otyryp, birge qoldanǵanda ǵana tıimdi.