Ózbekstanǵa barýǵa nıetti qazaqstandyqtar neni bilýi kerek — keden organynyń ókilimen suhbat
TAShKENT. KAZINFORM — Jyl saıyn Ózbekstanǵa saıahattap baratyn qazaqstandyqtardyń qatary orta eseppen 70%-ǵa artyp keledi. Týrıster sany kóbeıgen saıyn kórshiles el zańnamasymen tanyspaǵan azamattarǵa baılanysty shekaradaǵy ótkizý beketterinde máseleler jıi týyndap jatady. Osy oraıda, Qazaqstan elshiliginiń bastamashy bolýymen Ózbekstan Memlekettik keden komıtetiniń Strategııalyq josparlaý jáne kedendik rásimderin ońaılatý basqarmasynyń bastyǵy Farhod Olımjonov Kazinform agenttigine suhbat berip, saıahatshylar qaperde ustaýy tıis erejelerdi eske saldy.
— Farhod Olımjonovıch, Kazinform aqparat agenttigine suhbat berýge kelisim bergenińizge rahmet! Tıisinshe, alǵashqy saýalymyzdy qoısaq. Ózbekstan shekarasyna kirer ýaqytta qansha somadaǵy qarajatty mindetti túrde deklaratsııalaý qajet?
— Ózbekstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes, sheteldik jáne ulttyq qolma-qol valıýtany kez kelgen mólsherde ákelýge bolady, degenmen ol soma 100 mln sýmnan assa, onda qarajatty mindetti túrde deklaratsııalaý qajet. Jolaýshylar ony elektrondy túrde nemese qaǵaz kúıinde toltyryp, rásimdeı alady. Atap aıtqanda, biz «Jolaýshylardyń kedendik deklaratsııasy» mobıldi qosymshasyn iske qostyq. Ony «App Store» nemese «Play Market» júıeleri arqyly júktep alýǵa bolady. Tıisinshe, siz baǵdarlamanyń kómegimen ushaq bortynda nemese shetelde júrip, deklaratsııany toltyra alasyz.
Bul rette statıstıka derekterine toqtala keteıin: búginde shekaradan ótip jatqan azamattardyń shamamen 3%-y ǵana atalǵan qujatty rásimdeıdi. Ol ony toltyrý mindetti emes degendi bildirmeıdi. Eger jolaýshylarda joǵaryda kórsetilgen somadan asatyn valıýta, materıaldyq qundylyqtar bolmasa, tıisinshe ol mundaı qyzmetke júginbeıdi.
Mobıldi qosymsha arqyly deklaratsııa toltyrǵan kezde sizge QR-kod usynylady. Ony shekarada nemese áýejaılarda ınspektor skanerlep, siz rásimdegen derekterdi kóredi. Ózbekstanǵa ushyp kelgen kezde jolýshylarda ınternet bolmasa, onda olar respýblıkanyń áýjaılaryndaǵy Wi-Fi-dy paıdalana alady. Sondaı-aq, biz kedendik ótkizý beketterinde elektrondy deklaratsııany toltyrýǵa jáne usynýǵa bolatyn arnaıy aqparattyq dúńgirshekter ornattyq.
— Azamattar Ózbekstannan keter ýaqytta qansha somadaǵy qarajatty ózimen alyp shyǵa alady?
— Zańǵa saı, Ózbekstan Respýblıkasynyń rezıdentterine qolma-qol sheteldik jáne ulttyq valıýtany 100 mln sýmnan aspaıtyn mólsherde áketýge ruqsat etiledi. Al rezıdent bolyp sanalmaıtyn azamattar Ózbekstanǵa kirgen kezde ákelgen jáne deklaratsııalaǵan somadan aspaıtyn aqshany shyǵara alady. Bul rette zańnamada erekshe eki talap qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, eger siz arnaıy delegatsııa quramynda ushyp bara jatsańyz, sondaı-aq siz qandaı da bir saıystyń júldegeri atanyp, aqshalaı syıaqy jeńip alsańyz, onda 100 mln sýmnan astam qarajatty shyǵarýǵa ruqsat etiledi. Degenmen jolaýshy tıisti qujattardy usynýǵa mindetti.
— Azamattar elge kirgende, shyqqanda jáne tranzıtpen ótken kezde keden qyzmetkerleri nemese qaýipsizdik mamandary olardyń jeke qoldanystaǵy zattaryn tárkilep jatady. Máselen, zergerlik buıymdar, saǵat, qymbat baǵaly áshekeılerdi alyp qoıady. Mundaı jaǵdaıǵa tap bolmas úshin jolaýshylar ne isteýi kerek?
— Ózbekstan zańnamasy aıasynda jeke paıdalanýǵa arnalǵan taýarlardy kedendik bajsyz ákelý talaptary belgilengen. Olar búkil álemde bar jáne «De minimis» normalary dep atalady. Iá, keıde keden organdary osyndaı sanattaǵy zattardy tárkileıdi, biraq bul qandaı jaǵdaılarda bolady?
Jolaýshy shekaradan ótken kezde azamattarǵa kedenshiler kontrabandalyq nemese zańsyz buıymdardy alyp ótýge bolmaıtynyn eskertedi. Sondaı-aq, olarǵa deklaratsııa toltyrý qajettigi aıtylady. Eger atalǵan talaptardy eskermeı, ol adam «jasyl dáliz» arqyly ótse, taýarlar tárkilenedi. Óıtkeni, azamat «jasyl dálizben» júrse, onda jolaýshy sol áreketi arqyly ózimen birge zańsyz zattardy ákelmegenin rastaıdy. Keıin tekseris barysynda odan baǵaly taýarlar anyqtalsa, ol mindetti túrde tárkilenedi. Degenmen keden qyzmetkeri áýel basta oǵan barlyǵyn eskertedi.
— Shetel azamattarynyń Ózbekstanǵa qandaı taýarlardy ákelýine jáne áketýine tyıym salynady?
— Ózbekstanǵa birinshi kezekte tıisti organdardyń saraptamasynan ótpegen dinı sıpattaǵy zattardy, qujattardy nemese kitaptardy ákelýge tyıym salynǵan. Sondaı-aq, pornografııalyq materıaldardy kirgizýge ruqsat joq. Budan basqa, drondardy ákelýge bolmaıdy. Mundaı qurylǵylardy Ózbekstan Respýblıkasynyń tıisti organdary beretin arnaıy ruqsatpen ǵana paıdalýǵa bolady. Sonymen qatar, etıl spırtin, aqshalaı paıda tabýǵa arnalǵan oıyn avtomattaryn ótkizýge bolmaıdy. Munymen birge, ozon qabatyna zalal tıigizetin zattardy, psıhotroptyq preparattardy jáne esirtki buıymdaryn alyp ótýge tyıym salynǵan.
— Ózbekstanǵa jeke dári-dármek ákelýge qatysty qandaı shekteýler bar?
— Mınıstrler Kabınetiniń № 191 qaýlysyna sáıkes, Ózbekstanǵa 10 túrli jeke paıdalanýǵa arnalǵan dárilik zattardy alyp kelýge ruqsat etiledi. Degenmen olardyń mólsheri 5 qaptamadan aspaýy tıis.
— Qandaı dári-dármekter mindetti túrde retsept nemese deklaratsııalaýdy talap etedi?
— Qaýlyda kórsetilgendeı, jeke qoldanýǵa arnalǵan preparattardy dárigerdiń retseptileri negizinde belgilengen normadan kóp, biraq aqylǵa qonymdy shekte ákelýge bolady. Sondaı-aq, retsepti boıynsha azamattyń Ózbekstanda bolǵan ýaqytynda paıdalanýǵa qajetti psıhotroptyq zattardy shekteýli mólsherde alyp kelýine ruqsat etiledi. Bul retseptilerdi bizdiń elimizde de, shet memleketterde de rásimdeýge bolady. Keden organdary ózge respýblıkalarda berilgen dárigerlerdiń retseptilerin moıyndaıdy. ıAǵnı, ol qujattar Ózbekstanda da jaramdy sanalady.
— Eger retsept Qazaqstanda berilse, al munda ol preparatqa tyıym salynsa, bul jaǵdaıda ne isteý kerek?
— Zańnamada naqty talaptar bar. Atalǵan erejeler kez kelgen eldiń azamattaryna birdeı qoldanylady. Arnaıy adamdar tobyna erekshe jaǵdaı jasalmaıdy, olarǵa jeńildik joq. Ol dárige tyıym salynǵan bolsa, ony ákelý múmkin emes.
— Osy rette ruqsat etilgen nemese tyıym salynǵan dári-dármekterdiń tizimimen qaı jerden tanysýǵa bolady?
Tolyq aqparatty Ózbekstan Memlekettik keden komıtetiniń «www.customs.uz» resmı saıtynan jáne «lex.uz» normatıvtik-quqyqtyq aktiler bazasynan taba alasyz.
— Ózbekstanda satyp alynǵan taýarlardy shekaradan alyp ótýge qatysty qandaı erejeler qoldanylady? Máselen, qazir týrıster bazardan kádesyı, toqyma buıymdary, ydys-aıaq jáne ózge de zattardy alyp jatady.
— Ózbekstan tarapy bizdiń elimizden satyp alynǵan taýarlardy áketýge tyıym salmaıdy, kerisinshe oǵan qoldaý kórsetedi. Atap aıtqanda, memleketten quny 5 000 dollarǵa deıingi taýarlardy alyp shyǵýǵa ruqsat etiledi. Atalǵan somaǵa jetpeıtin zattardy keden organdarynda deklaratsııalamaı ákete alasyz. Alaıda, kúrish, qant, un ónimderi, et, jemis-jıdek pen kókónisterge qatysty shekteý bar. Mysaly, et, jemis jáne kókónisterdiń salmaǵy 40 keliden aspaýy tıis. Eger odan kóp bolsa, onda mindetti túrde deklaratsııalaý qajet.
— Kóne jádigerlerdi, atap aıtqanda, kartınalardy, farfor jáne keramıkalyq buıymdardy áketý úshin qandaı qujat qajet? Sondaı-aq, oǵan ruqsatty qaı organnan alýǵa bolady?
— Merzimi 50 jyldan asqan taýarlar mádenı mura bolyp sanalady. Bul jaǵdaıda atalǵan zatty shekaradan alyp ótý úshin siz tıisti organǵa, ıaǵnı Mádenı mura agenttigine habarlasyp, ruqsat qaǵazyn alýyńyz kerek. Qujat bolsa, onda keden organdary taýardy kedergisiz ótkizedi. Alaıda, bul ruqsat qaǵazyn alý úshin «singlewindow.uz» saıty arqyly elektrondy ótinish berý qajet. Eger sarapshyǵa kóne jádigerdi zertteý kerek bolsa, siz ony kórsetip, keıin qujatty alasyz.
— Shetel azamattary Ózbekstanǵa jeke kóligin qansha merzimge ýaqytsha ákele alady?
— Ózge memeleketterdiń azamattaryna jeke paıdalaný úshin shetelde tirkelgen kóligin 1 jyl ishinde 90 kúnnen aspaıtyn merzimge ákelýge ruqsat etiledi. Alaıda, bul kezeńdi kedendik tólem jasaı otyryp, uzartýǵa bolady. Atap aıtqanda, ár táýlik úshin 1 bazalyq eseptik shama (412 myń sým) mólsherinde qarajat alynady. Qazirgi ýaqytta bul merzimdi uzartý máselesi pysyqtalyp jatyr. Biz qazaqstandyq áriptesterimizben birneshe kezdesý ótkizdik. Tıisinshe, búginde bizdiń basqarma atalǵan merzimdi 90 kúnnen 180 kúnge deıin uzartý týraly zań jobasyn ázirleýde.
— Qazaqstanda tirkelgen kólikti Ózbekstanǵa ákelip, 3 aı paıdalanyp, keıin ony basqa azamatqa satsa, temir tulpardyń jańa ıesi taǵy 3 aı kedendik tólem jasamaı júrgize alady ma?
— Shet ederde tirkelgen kólikterdi Ózbekstannyń zańdy jáne jeke tulǵalaryna ýaqytsha ákelýge tyıym salynady. Eger Qazaqstan azamaty temir tulpardy basqa adamǵa satqysy kelse, satyp alýshy tulǵa ony mindetti túrde kedendik rásimdeýden ótkizýi tıis. Deklaratsııa tapsyra otyryp, tolyq kedendik tólemderdi jasaý mindetti shart sanalady.
— Shekaradaǵy ótkizý pýnktterinde azamattarǵa jáne kólikterge qatysty túrli másele týyndap jatady. Osyndaı jaǵdaıda qaıda habarlasý kerek, jedel jeli bar ma?
— Árıne, iri ótkizý beketterinde SOS bólimderi bar. Sondaı-aq, 1108 nómirine habarlasyp, koll-ortalyqpen baılanysa alasyz. Onda segizden astam qyzmetker jumys isteıdi. Qazirgi ýaqytta táýligine 600-1000 ótinish túsedi. Mamandar suraqtarǵa lezde jaýap beredi. Eger qyzmetkerdiń quzyreti jetkiliksiz bolsa, onda ol birden tıisti basqarmamen baılanysyp, máseleni sheshýge járdemdesedi.
— Qazir keden salasyn tsıfrlandyrý týraly jıi estımiz. Ózbekstan tarapy bul baǵytta qandaı jańashyldyqtar engizip jatyr?
— Biz barlyq ınnovatsııalyq sheshimderdi «Qaplanbek» (QR) — «Naýaı» (ÓR) ótkizý beketinde synap kóremiz. Máselen, osy pýnktide qazir elektrondy kezek júıesin engizdik, ol kólikterdiń shekaradan ótý protsedýrasyn jeńildetedi, ıaǵnı, júrgizýshi aldyn ala mobıldi qosymsha arqyly belgili bir kúndi tańdap, keden organdaryna ótinish joldaıdy. Bul aqparat táýekelderdi basqarý júıesinde óńdeledi jáne ol keden organdarynda elektrondy deklaratsııalaýǵa negiz bolady.
Budan basqa, biz «Naýaı» ótkizý pýnktinde qyzyl jáne jasyl dáliz tájirıbesin engizdik. Jolaýshynyń deklaratsııalaıtyn taýarlary bolmasa, jasyl dálizben júredi. Kólikter úshin de osyndaı tártip qoldanylady. Alaıda, bul rette júıe qaı temir tulpardy qaı dálizben ótkizý qajet ekenin ózi anyqtaıdy. Bul bazaǵa shekara beketindegi barlyq organnyń aqparaty ıntegratsııalanǵan. Atap aıtqanda, shekara qyzmeti, keden organy, veterınarııalyq jáne sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq vedomstvolar osy júıeni paıdalanady. Eger osy baǵdarlama kólikti jasyl dálizge baǵyttasa, onda tek pasporttyq baqylaý júrgizilip, kólik tirkeýden ótedi.
— Men «Qaplanbek — Naýaı» shekara pýnktinen jıi ótip turamyn. Keı ýaqyttarda shamadan tys kezekti baıqaımyn. Buǵan ne sebep?
— Birinshiden, bul kólik aǵynyna baılanysty. Ózderińiz biletindeı, «Qaplanbek — Naýaı» júk kólikterine arnalǵan. Ol sol maqsatta salynǵan, jabdyqtalǵan. Bastapqyda bul beketten táýligine shamamen 200-300 kólik ótetin. Biraq qazirgi ýaqytta ol 1000-ǵa jýyq kólikti qabyldap jatyr. Búginde «Gıshtkýprık» (ÓR) — «Jibek joly» (QR) pýnktine jóndeý júrgizilip jatyr. Sondyqtan búkil júkteme «Qaplanbek — Naýaı» beketine túsedi. Máselen, «ıAllamadan», «Syrdarııadan» ótseńiz, ol jerlerde kezek joq. Bul tek jóndeý jumystaryna baılanysty.
— Qorytyndylaı kele, Ózbekstanǵa saıahattap nemese jumys babymen barýǵa nıetti Qazaqstan azamattaryna ne aıtar edińiz?
— Keden qyzmeti atynan aıtarym: biz árqashan kórshilerimizdi qýana qarsy alamyz. Bizdiń organ árqashan ashyq ári ádil jumys isteıdi. Qyzmetkerlerimizdiń sheteldik azamattarmen sypaıy sóılesip, júıeli qarym-qatynas jasaýyn qadaǵalaımyz. Sebebi, keıde bizdiń mamandar óz ókilettikterin asyra paıdalanyp jatady. Biz mundaı áreketterdiń aldyn alý úshin qatań sharalar qabyldaımyz.
Qazirgi tańda Ózbekstanda týrızmniń barlyq túri qarqyndy damyp keledi. Tıisinshe, árqashan shetel azamattaryn, onyń ishinde kórshimiz — qazaqstandyqtardy qýana qarsy alamyz. Qandaı da bir másele týyndasa, túıtkildi dereý sheshýge járdemdesemiz.
Qazaqstan men Ózbekstannyń keden zańnamasy óte uqsas. Biz Kıot konventsııasyn negizge alamyz jáne barlyq álem elinde qoldanylatyn erejege saı jumys isteımiz. Osy oraıda, tek Qazaqstan azamattaryn ǵana emes, jalpy sheteldik qonaqtardy Ózbekstannyń zańnamasyna qurmetpen qarap, talaptardy qatań saqtaýǵa shaqyramyn!
— Qurmetti Farhod Olımjonovıch, ýaqyt bólip, tuşymdy suhbat bergenińizge alǵys bildiremiz! Qyzmetterińizge tabys tileımiz!