Óz tilin ógeısitken halyqtyń túbi óksikpen ótpesine kim kepil

Jýyrda jol túsip, Belarýs Respýblıkasyna baryp qaıttyq. Belorýssııada jergilikti halyqtyń úlesi 80 paıyzdan artyq, demek, óz tilderinde saqyldatyp-aq júretin jurt. Biraq ondaı bolmaı qapty... Óz qaǵynan jerigen qulansha bular da óziniń ana tilinen jerip ketipti. Bular da barlyq jerde: kóshede, úıde, qyzmette bir-birimen tek orys tilinde sóılesedi eken.  Oý, belarýs tili - ana tilderiń qaıda desek, ol aýyldy jerlerde, onda da batys jaqtaǵy mekenderde qalǵan desedi ózderi. Osyǵan namystanyp jatqan jandardy jáne kórmedik. Árıne, barlyq kórset­kish­ter, sonyń ishinde kóshe ataýlary belarýssha jazylǵan. Teledıdardan da orys ti­li­niń ara-arasynda belarýs tili shyǵyp qa­lady, ásirese, aýa raıyn aıtqanda belarýs tili estiledi. Al basqa ýaqyttaǵy  dúnıe­niń bári oryssha. 1995 jyly Prezıdent A.Lýkashenko referendým ótkizip, orys tiline ekinshi memlekettik til mártebesin alyp beripti. Referendýmda da kerek ná­tıjege qol jetkizý ońaı bolyp ketti ǵoı, bıliktiń ózi osyny qalap turǵan soń halyq solaı daýys bergen sekildi. Ózderińdeı Ýkraına qazir taza óz tilderinde sóıleıdi, óz jerlerińizde otyryp sizder nege solaı etpegensizder dep tań qalsaq, bizden eshkim talap etken joq, qalaı qalyptassa, solaı ketip bara jatyr dep nemquraıdylyq bildirgen adamdar kóp boldy. Demek, bılik, joǵarydaǵylar ulttyq tildi kerek qylmaǵan soń qara halyq ta sol betpen ketip bara jatqan syńaıly.

«SB»,  ıaǵnı «Sovetskaıa Belorýssııa» degen kúnine 300 myń danamen taraıtyn resmı gazetteri bar eken, ondaǵy til de negizinen oryssha, ara-arasynda belarýs tilinde qysqa ǵana materıaldar salynatyn kórinedi. Oppozıtsııanyń gazet-jýrnaldaryn dúńgirshikterden tabý qıyn. Bári tártipti, taza qalypta bolsa da adam quqy, aqparattardy kedergisiz alý bostandyǵy shekteýli me dep qaldyq. Táýelsizdikke qol jetkizgen jyldarda KSRO-nyń qolas­tyn­da júrip joǵaltqan ulttyq qundylyq­ta­ryn qaıtarýǵa da asyqpaǵany kórinip tur. Ortalyq kóshelerdiń bári sol baıaǵy kom­mýnıstik rejim kósemderiniń atynda.

Bul ózi ne qylǵan halyq? Órkenıettiń óri atanǵan Eýropanyń ortasynda otyrsa da ózin-ózi nege qundamaıdy? Biz bolsaq, «mádenıet bizge uly orys halqyna qo­syl­ǵanymyzdyń arqasynda ǵana batystan keldi» degen ıdeologııaǵa basymyz shyrmalyp qaldy, al bular tipti orystyń ózine qaraǵanda da eýropalyq órkenıetke jaqy­nyraq otyrǵan halyq qoı. Ózderindeı polıak, cheh, slovak, ýkraın, bolgar sııaqty sla­vıan  halyqtary ımperııanyń tikeleı jáne janama qol astynda bolǵanda jo­ǵaltqandaryn jantalasa izdep, tilin de, dilin de tiriltip jatqanda bulardiki ne qyl­ǵan samarqaýlyq degen oı maza ber­medi. Árıne, eldegi mundaı ahýal ulttyq ıntellıgentsııany, zııaly qaýym ókilderin qanaǵattandyrmasy haq. 1989 jyly KSRO halyq depýtattarynyń alǵashqy sezi kezinde belarýstiń tamasha jazýshysy, pro­fessor Ales Adamovıch bizge jan­ashyrlyq bildirip sóılegen, al Jeltoqsan oqıǵasy týraly pikirin aıtqanda, shirkin-aı, sender tym bolmasa kimmen tóbelesýdi bilesińder ǵoı, biz eshkimdi túrinen de aıyra almaı qor bolyp qalǵan joqpyz ba dep kúıine aıtqan sózi este qalypty. Demek, ulttyq ıntellıgentsııa KSRO-ny sol kezden-aq jek kórgen. Óıtkeni, olar qaryn qamyn ǵana oılamaı, rýhanı baılyqty da joqtaıdy ǵoı. Endeshe, zııaly qaýymnyń tyń zertteýleri, buryn belgisiz bolyp, keıin tabylǵan dúnıeler bar shyǵar degen úmitpen kitap dúkenderin kóp araladyq. Sóıtip, bir sóreden Vadım Derýjınskıı degen tarıhshynyń «Taıny belarýskoı ıstorıı» degen kitabyn taptyq. Ǵylymı redaktsııasyn belarýstyń belgili qaı­rat­keri A.E.Taras basqarǵan bul kitapqa qarap belarýs halqy týraly biligimiz, tipti az ekenin kórdik.

Aldymen... 1840 jylǵa deıin «belarýs» dep atalatyn halyq jer betinde bolmaǵan da eken. Tek osy jyly úlken de irgeli el bolyp, polıaktarmen birigip Rech Pospolıta atty konfederatsııalyq odaq qurǵan lıtvın degen halyqty orys patshasy óziniń qaı kúndegi ozbyr ádetimen arnaıy jarlyq shyǵaryp, «belarýs» atandyryp jiberipti.

Ýkraınany «maloros» ataǵanyn, al Manchjýrııadan tartyp alǵan jerlerdi «jeltoros» atamaq bolǵanyn estigen edik. Biraq tarıhta zor isteri qalǵan Uly lıtvın knıazdigin «beloros» atap, artynan onyń halqyn belarýske aınaldyrǵanyn osy joly bildik.

Reseı avtorlary toltyrǵan Vıkıpedııa entsıklopedııasyndaǵy anyqtamada Uly lıtva knıazdigi (ULK) HІІІ ǵasyrda qury­lyp, HVІІІ ǵasyrdyń aıaǵyna (1795 j) deıin 5 ǵasyr boıy ómir súrgenin aıtady. Onyń terrıtorııasy qazirgi Belorýssııa men Lıtva jerin tolyǵymen, Ýkraına, Reseı, Latvııa, Polsha jáne Estonııa jer­le­riniń birshama aýmaqtaryn qamtyǵan.

Mine, osy knıazdiktiń negizgi halqy lıtvınder, ıaǵnı qazirgi belarýstar bolǵan eken. ULK Máskeý knıazdiginiń Shyǵys Eýropany jaýlap almaq bolǵan nıetine myqty toıtarys bergen irgeli memleket retinde tarıhta aty qalǵan. 1569 jyldan bastap ol óziniń Máskeý bıligine qarsy odaqtasy Polshamen birigip, Rech Pospolıtany qurǵan. Bul odaq ta 2 ǵasyrdan artyq ómir súrip, tek 1795 jyly Reseı, Prýssııa jáne Avstrııanyń birlesken soqqysyna shydaı almaı, taraýǵa májbúr bolǵan. Sodan keıin, 1815 jyldan bastap ULK aýmaǵy tolyǵymen Reseı ımpe­rııa­synyń qaramaǵyna ótken. Alǵashqy 70 jyl­da lıtvın (belorýs) halqy orys patshasyna qarsy úsh ret úlken kóterilisterge shyqqan. Olar qandy qyrǵynmen taratyl­ǵan. Biraq bul qasaptar únemi jalǵasyp otyryp, «tsarızm ýnıchtojıl natsıonalnýıý belorýskýıý shlıahtý, a zatem Stalın - natsıonalnýıý belorýskýıý ıntellıgentsııý», deıdi avtor.  «Shlıahta» degeni Polsha koroldigi men ULK-degi aqsúıekter soslovıesi.

Qalaı bolsa da, belarýs halqyn Reseı tek HІH ǵasyrdyń basynda ǵana baǵyn­dyr­ǵan eken-aý. Bular ımperııanyń quramy­na bizden de keıin enipti. Osy ýaqytqa deıin bizge bulardy «Kıev Rýsi» atanyp, orys, ýkraındarmen barynsha týys­qan halyq dep oqytyp keldi emes pe?  Muny V.Derýjınskıı HVІІІ ǵasyrda Ekaterına patshaıymnyń buıryǵymen N.Karamzınniń oıdan shyǵarǵan dúnıeleri, «Istorııa Gosýdarstva Rossııskogo» degen 12 tomdyq sol eńbek «pronızan velıkoderjavnoı ıdeologıeı, ızlagaet ıstorııý Moskovıı, ıakoby berýşeı nachalo ot Kıeva ı Novgoroda, hotıa onı nıkogda «rıadom ne lejalı», deıdi. Búgingi kúni orys tarıhshylary «osy ertegini» mýltfılmder arqy­ly jas urpaqtyń sanasyna sińirýde. Son­daǵy jymysqy saıasat - Kıevti Máskeýdiń qolastyna qaıtarý. Al «oıdan shyǵa­ryl­ǵan tarıhtyń» ózi Kıevtiń Máskeýden mańyzdyraq ekenin, sonymen birge: «pokazyvaet vtorostepennoe ıstorıcheskoe znachenıe nyneshnoı Rossıı v sravnenıı s Materıý-Ýkraınoı. Chego, razýmeetsıa, nıkto v Moskve ne jelaet prıznavat» dep qorytady ol óz sarabyn. Ǵalym ýkraındar men orystardyń geografııalyq, etnı­ka­lyq turǵydan ǵana emes, antropolo­gııa­lyq turǵydan ártúrli halyqtar ekeni anyqtalǵan deıdi. V.Mazets degen tarıhshyny eńbeginen de: «...sýşestvovanıe v ІH-HІІІ vekah obşeı rodıny belarýskogo, ýkraınskogo ı rýsskogo etnosov - Drevneı Rýsı prıntsıpıalno nevernoe sýjdenıe. Mıf etot davno ýje oprovergnýt naýkoı (arheologıeı, genetıkoı, antropologıeı, lıngvıstıkoı, ıstorıeı)» degen qory­tyn­dy keltiredi.

Óz eńbeginde V.Derýjınskıı: «Ograjdenıe nas ot nasledııa strany predkov - Velıkogo knıajestva Lıtovskogo - prodıktovano vpolne realnym strahom. Eto strah ochışenııa mentalıteta belarýsov ot nelepyh mıfov, navıazannyh tsarızmom, sohranennyh ı razvıtyh ıdeologamı SSSR» deı kelip, belarýs halqynyń tilin qursaýlap, dilin tunshyqtyrǵan ańyzdardy sanamalap beredi. Sonyń ishinde belarýs­tardy «ýkraın jáne orys halyqtarynyń týysy» dep aıtylatyn tujyrymdy múlde joqqa shyǵarady. «Na samom dele lıtvıny-belarýsy rodstvenny tolko s mazýramı Polshı ı lýjıtskımı serbamı» deıdi ol. Sonymen birge belarýs, ýkraın jáne orystardyń «shyǵys slavıandar» dep atalýy da saıasat úshin patsha ıdeologtarynyń oıdan shyǵarǵan ańyzy ekenin aıtady. Óıtkeni: «zapadnye balty (belarýsy) ne moglı proızoıtı ot slavıanızırovannyh fınnov (rýsskıe) - t.e. ot drýgoı rasy, ne ındoevropeıtsev» deıdi avtor. Bela­rýs­tar­dyń tili, mádenıeti jáne tarıhy orys­tardikine qatty uqsaıdy degenge: «Eto prosto absýrd. Belarýskıı ıazyk absolıýtno ne pohoj (burynǵy, búlinbegen kezinde degen maǵynada - J.S.) na rýsskıı, gorazdo bolshe on pohoj na polskıı. Nasha narodnaıa kýltýra ne ımeet nıchego obşego s rýsskoı, a «obşaıa ıstorııa» - eto postoıannye voıny s Moskovıeı» depti. Eki halyqtyń dili bir degenge: «ý rýsskıh velıkoderjavnyı ordynskıı mentalıtet, vklıýchaıýşıı obojestvlenıe svoıh pravıteleı, a ý belarýsov antıımperskıı tolerantnyı ı lıberalnyı mentalıtet evropeıskogo tıpa» dep jaýap qaıyrylǵan. Ol tipti belarýstar men orystardyń dini bir degendi de joqqa shyǵarady. «Dobraıa tret belarýsov byla katolıkamı ı po seı den ostaıýtsıa ımı, a ostalnye bylı grecheskoı pravoslavnoı very Kıeva - no ne Moskvy. S 1596 goda lıtvıny - belarýsy stalı ýnıatamı, ı lısh v 1839 godý (cherez 243 goda) ýkazom tsarıa ıh nasılno «perevelı» v tserkov Moskvy».

Osy arada basqa da tarıhı derek kózderinen 1596 jyly Belarýs jerinde ýnıat shirkeýiniń qurylǵanyna kóz jetkiz­genimizdi aıta ketelik. «V HVІІ-HVІІІ vekah eta byla samaıa mnogochıslennaıa konfessııa» delingen onda.

Odan ári, Reseıdiń «orystar Belarýsti polıaktardyń ezgisinen qutqardy» degeni de aqylǵa syımaıtyn ańyz dep aıtylady. «V realnostı nıkogda ne bylo nıkakıh etnıcheskıh trenıı mejdý belarýsamı ı polıakamı. Eto dva rodstvennyh naroda, jıvshıh vekamı v obşeı strane, bez kakıh-lıbo voorýjennyh konflıktov» deıdi V.Derýjınskıı. Al kerisinshe, orys patshasy Ivan Groznyıdyń 1563 jyly Polotsk qalasyn alǵanda barlyq dinbasy­la­ryn qyryp tastaǵanyn, Alekseı Mıhaılovıch patsha 1654-1667 jyldary Máskeýdiń dinin qabyldamaǵan ýnıattardy jas balalarymen birge hramdarǵa qamap, órtep ji­bergenin, І Petr patsha dindarlardy Sofııa soboryna qamap, hrammen birge jarǵanyn, t.b aıtady. Al І Nıkolaı tilderine qursaý salǵanyn, tipti qudaıǵa qulshylyq qylǵanda da belarýs tilinde tilek tileýge tyıym salǵanyn, belarýs tilindegi Іnjildi jaǵyp jibergenin keltiripti.

Óziniń eńbeginde V.Derýjınskıı ULK qazirgi Lıtvanyń emes, belarýstardyń mem­leketi bolǵanyna júzdegen qujatty de­rekter keltiredi. Máselen, frantsýz­dar­dyń 1700 jylǵy feldegerlik poshtaǵa arnalǵan kartasynda ULK terrıtorııasy anyq kórsetilip, sonyń ishindegi qazirgi Lıtva aýmaǵyn (o kezde Samogıtııa dep atalǵan) «ULK-nyń kolonııasy» dep kór­set­ken deıdi.

Qazirgi belarýs etnosy,  V.Derýjın­skıı­diń aıtýynsha, Batys jáne Ortalyq Belarýssııany meken etken ıatvaga men daınovo taıpalarynyń birtindep kirigýinen týǵan lıtvınder men Shyǵys Belarýssııada turǵan krıvıchterdiń aralasýynan qalyp­tasqan. Biraq keıbir ǵalymdar bolmasa patsha ókimeti men kommýnıster zamanynda bul aýyzǵa alynbaı, buqtyrylyp tas­tal­ǵan aqıqat. Ony qazirgi belarýs halqy bilmeıdi de deıdi ol. Osy lıtvınder men krıvıchter eshqandaı slavıan emes, Baltyq halyqtarynyń týystary sııaqty. Patsha­lyq­tyń osy faktini qatań jasyrý sebebi - belarýsti slavıan dep ózine ıkemdep, qata­ryna qosyp alǵan qupııasyn keıingi ur­paqqa bildirmeý kórinedi.

Osyndaı, tarıhyn burmalaý, jer, sý ataýlaryn ózgertý  arqyly halyqtardy túpki negizinen, ózindik ózeginen adastyrý saıasaty orys patshalyǵynda da, keıingi keńes ıdeologtarynda da molynan kezde­se­tinin bilemiz. Máselen, uzaq jyldar boıy qazaq halqyn mońǵol-tatar ásker­lerine eshqandaı qatysy joqtaı, keri­sin­she, odan japa shekken halyqtardyń biri retinde tanytyp keldi. Al shyn máninde Shyńǵys hannyń jeńimpaz áskerleriniń qatarynda qazaqtyń naıman, kereı, jalaıyr, qońyrat, t.b. rýlarynyń sarbazdary men sardarlary  da bolyp, jeńimpaz jo­ryqtar jasaǵanyn bizge bildirmedi ǵoı, olardy aıtqan adam bolsa aýyzdaryna qum quıdy. Qazaq halqynyń ataýyn da al­ǵashqy kezderi «qazaq» dep durys atasa da, artynan ábden shatastyrý úshin «kırgız» atandyryp jiberdi. Sol sııaqty Qyrymdy da Tavrııa t.b. atandyrǵanyn bilemiz. Al ózderiniń «ov» jurnaqtaryn qosý arqyly qanshama qala men dalany orystardiki qylyp jibergenin kózimiz áli de kórýde. Máselen, Sarytaýdy «Saratov», Ala­taý­dyń Almatysyn da kóptegen jazbalarynda «Almatov» dep kórsetken. Eger Qa­zaqstan táýelsizdigin almasa, taǵy bir 30-40 jylda Kókshetaý da «Kokchetov» (ázirge «kokchetav» kúıinde júrgen edi) degen bir orystyń ıeligi bolyp shyǵa keler edi...

Qazirgi Lıtvany V.Derýjınskıı ULK negizgi halqy lıtvınniń ataýyn ıemdenip ketken knıazdiktiń Jemoıtııa (nemese samogıtııa, ekeýi bir sóz, bireýi latynsha, bireýi oryssha transkrıptsııasy) atty provıntsııada turǵan shaǵyn turǵyndary ekenin aıta otyryp, biraq olardyń 1920-shy jyldary reseılikterdiń qoldaýymen ULK negizgi halqy biz degen mıfti qalyptastyrǵanyn aıtady. (Vıkıpedııa entsıklopedııasynda da qazirgi lıtva etnosy jemoıtııa men aýkshaıte degen taıpalardyń birigýinen jaralǵan halyq degen sózder bar). Bul pikirdi qostaıtyn dáleldiń birine avtor 1916 jyly ІІ Nıkolaı patshanyń ózin qalaı ataıtynyn keltiredi: «My, Imperator ı Samoderjets Vserossııskıı, Moskovskıı, Kıevskıı, ...Tsar Kazanskıı, Tsar Astrahanskıı, ...Velıkıı Knıaz Smo­lenskıı, Lıtovskıı, Volynskıı, Fınlıandskıı, Knıaz Estlıandskıı, Lıflıandskıı, Samogıtskıı, Belostokskıı, Tverskıı...».

Mine, osynda ІІ Nıkolaıdyń Belorýssııany múldem atamaǵanyna nazar aýdara kelip, ol kezde bizdiń tarıhı ataýymyz Lıtva áli de qoldanylatyn, al qazirgi Lıtva degen ol kezde Samogıtııa knıazdigi bolatyn, deıdi zertteýshi. Sonymen qatar 1919 jyly qazirgi Lıtva óziniń táýel­siz­digin jarııalap, derbes memleket bolǵan­nan keıin RKSFR-dan ULK shejireleri jazylǵan tarıhı qujattardy qaıtarýdy ótingenin aýyzǵa alady. Reseı jaǵy bul talappen kelisip, biraq óz tilderinde ǵana jazylǵan qujattardy qaıtaramyz degen eken. Sóıtse, «jemoıtı ı aýkshaıty, gordo obıavıvshıe sebıa «lıtovtsamı» soglasılıs ı ostalıs nı s chem, tak kak sredı bolee chem 500 tomov Metrıkı (qujattar - J.S.)  VKL takıh tekstov ne bylo  nı odnogo». Demek, qujattar lıtvan, ıaǵnı bu­ryn­ǵy belarýs tilinde ǵana júrgizilgen eken.

Tarıhy osylaı tereńge ketip, kezinde irgeli el bolǵan halyq ekenin búgingi kúngi belarýstar nege joqtamaıdy, bul halyq­tyń rýhyn kóterip, otanshyldyq sezimdi laýlatatyn faktor emes pe degen saýal­darǵa da V.Derýjınskııdiń derekterimen jaýap berip kórelik. «Lıýbye popytkı vernýtsıa k pravde karalıs ı presekalıs» deı kelip avtor, 1910 jyly Vılnoda «Kratkaıa ıstorııa Belarýsı» dep atal­ǵan shynshyl eńbek jazǵan Vatslav Lastov­skııdiń jáne soǵystan keıin de osy taqyrypqa barǵan talaı tarıhshylardyń Stalınniń túrmelerinde shirigenin aıtady. «Ideologı KPSS tseplıalıs za «Rýs» ı «pravoslavıe», otvergaıa prı etom nashý Lıtvý, ýnıatskýıý verý, a takje belarýs­skıı ıazyk ımenno potomý, chto vse eto kazalos ım «separatızmom» ı chem-to «zapadnym». Ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary­nyń basyna deıin belarýs mektepterinde de BKSR tarıhy da oqytylmapty. «V Moskve schıtalı eto nenýjnym», deıdi avtor. Óz halqynyń tarıhynan qýǵyn-súrginmen, qorqytyp-úrkitýmen bezindirý sanalaryna ábden sińgen belarýs halqy áli kúnge sol úreıden aryla almaı, týǵan tiline beıjaı qaraıtynyn búgin de kórip otyrmyz. «...Ne pakidaıtse movy nashaı belarýskaı, kab ne ýmerli» (Ólgenińshe óz belarýsyńnyń tilin umytpa. - J.S.) degen úlken aqyn­dary­nyń biri Matsaı Býrachoktyń (1840-1900) eskertpesin de halqy eskermeıtin sekildi.

Árıne, V.Derýjınskııdiń keıbir pikirleri talas týdyrary anyq. Biraq belarýs halqynyń ulttyq sanaǵa qatysty búgingi samarqaý ahýaly onyń keltirgen tarıhı faktileriniń saldary ekeni daýsyz.

Belarýstardyń óz jerinde óz halqynan ógeılik kórip, yqylym zamannan beri ózderin jeke halyq etip uıytsa da juty­lyp bara jatqan ana tili, ulttyq qalpy basqany bilmeımin, bizdiń janymyzdy aýyrtty. Ǵasyrlar boıy elin, jerin jattan ózegin otqa qaryp qorǵaǵan batyrlar men baǵlandar, kósemder men sheshender, hal­qy­nyń rýhyn kóterip, ana tilinde jyr­laǵan aqyndar men jazýshylar esimderi de áli kúnge kommýnıstik kósemderdiń tasasynda qalyp qoıǵan. Biz joǵaryda aýyzǵa alǵan naǵyz patrıot jazýshy Ales Adamovıchtiń atyna da bir kóshe aty buıyrmapty... Ulttyq múddeni joqtaıtyn zııaly qaýym ókilderiniń únderin de báseńdetip tastaǵan. V.Derýjınskııdiń: «Nasheı strane kraıne neobhodımo vozvraşenıe k svoeı sobstvennoı tysıacheletneı ıstorıı. Bez etogo Belarýs kak sýverennoe gosýdarstvo vrıad lı vozmojno, po kraıneı mere  - v dlıtelnoı perspektıve» degen sózderiniń jany bar. Eger óz tarıhyn qundap, óz erlerin eskermese - belarýs halqy tilinen de, dilinen de tegis aıy­rylatyn sııaqty. Al tilinen aıyrylǵan jurt - ult retinde jer betinen joıylatyny sózsiz. Belarýs túgili órkenıetti óz qolymen qalaǵan soǵda, latyn, t.b. sııaqty ulttardyń da tilderi joıylyp edi, ózderiniń de qaıda qalǵany belgisiz.

Belarýsqa qaraǵanda bizdiń halimiz qudaıǵa shúkir eken. Ózimen ketkir mundaı úlgiler bizdi únemi shoshyndyratyn, táýbe­mizge túsirip, taǵylym salatyn bolýy kerek.

Osyndaı jaılardy óz kózińmen kórip kelgende qazaq tilindegi balabaqshalar da, qazaq tilindegi mektepter de, qazaq tilin­degi joǵary oqý oryndary da, qazaq tilin­d­egi telearnalar da jyldan jylǵa kóbeıip kele jatqan óz elimizde «memlekettik til músirkerlik halde» dep qara aspandy sýǵa aldyratyndardyń artyq baıbalamyna qarnyń ashatyny anyq. Bári de salystyrý arqyly bilinedi desek, bizde negizgi úrdis durys ekenin kóre alamyz.

Óz tilin ógeısitken halyqtyń túbi óksikpen ótpesine kim kepil? Táýelsizdigi qolǵa tıgen tusta da týǵan  tiline orala almaı júrgen belarýs baýyrlarymyzdyń jaı-kúıi bárimizdi de oılantýǵa tıis.

Árıne, óz máselemizdi sheship bitkendeı, aıdaladaǵy belarýstarda nemiz bar dep bizdi jazǵyratyndar da tabylatyny talassyz. Qaıteıik, ózek órter ókinish janymyzdy jaı taptyrmaǵan soń qolǵa qalam aldyq, dep jazady «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi Jaqsybaı Samrat.