Oıanbaı qalýyńyz múmkin: Jylytý maýsymynda qandaı qaýipsizdik erejelerin qaperden shyǵarmaý qajet
ÓSKEMEN. KAZINFORM — Jylytý maýsymynda peshti durys paıdalanbaý, murjany tazalamaý jáne qaýipsizdik talaptaryn saqtamaý qaıǵyly jaǵdaılarǵa ákelýi múmkin. Osyǵan baılanysty Kazinform tilshisi ShQO TJD aǵa ınjeneri, azamattyq qorǵaý kapıtany Tilek Manarulymen jylytý maýsymyndaǵy qaýipsizdik týraly suhbattasty.
— Jer úılerde jylytý maýsymynda qandaı tótenshe jaǵdaılar jıi tirkeledi?
— Kóbine ıis tııý jaǵdaılary bolyp jatady. Murjasy tazalanbaı, pesh bitelip qalǵanda kómirtegi totyǵy taraıdy. Odan soń pesh jaqqandaǵy qaýipsizdik erejeleriniń saqtalmaýy saldarynan órtter jıi shyǵady.
— Peshti paıdalaný kezinde turǵyndar kóbine qandaı qatelikter jiberedi?
— Apatty jaǵdaıda turǵan peshterdi paıdalanatyndar kezdesedi. Odan soń halyq syzat túsken, tazalanbaǵan peshterdi jaǵyp jatady. Peshti jaǵyp, qaraýsyz qaldyryp ketken de qaýipti. Ásirese úıde balalar bolsa.
Eń bastysy, pesh jylytý maýsymyna daıyn bolýy tıis, ıaǵnı, qaýipti syzattar bolsa ony jóndep, murjasyn tazalap qoıý kerek. Sondaı-aq tez janatyn suıyqtyqtardy paıdalanatyndar da bolady. Buǵan qatań tyıym salynǵan. Peshtiń mańaıyna, ústine kıim jaıyp, aıaq kıim keptirýge, jıhazdy peshke jaqyn qoıýǵa bolmaıdy. Peshti únemi tekserip, sańylaýy bolsa bitep tastaǵan abzal.
— «Peshti bir ret teksertip aldym, endi birneshe jyl ýaıymdamaımyn» degen túsinik qanshalyqty durys? Pesh pen murjany qanshalyqty jıi tekserý qajet?
— Biz jer úılerge reıdterge shyqqanda únemi turǵyndarǵa peshti kem degende aıyna bir ret tazalap otyrý qajettigin túsindiremiz. Sebebi murja tez bitelip qalady. Al tekserý jıiligine kelsek, únemi qarap otyryńyzdar. Ásirese jylytý maýsymy bastalmaı turǵanda muqııat tekserip, peshti saqadaı saı daıyndap qoıǵan jón.
— Murjanyń bitelýi qanshalyqty qaýipti?
— Bul óte qaýipti. Adam pesh jaǵyp qoıyp, uıyqtap qalýy múmkin. Aýaǵa kómirtegi totyǵy tarap ol múlde oıanbaı qalý qaýpi bar. Sondyqtan barynsha abaı bolý kerek.
— Kómirtegi totyǵyn «únsiz jaý» dep ataıdy. Adam onyń taraǵanyn qandaı da bir belgi arqyly seze ala ma?
— Kómirtegi totyǵynyń aýaǵa taraǵanyn anyqtaıtyn arnaıy datchıkter bolady. Ony satyp alý op-ońaı. Internet dúkender arqyly da tapsyrys bere alasyz. Datchık qaýipti birden baıqap, belgi beredi.
Sondyqtan biz áleýmettik turǵyda osal sanattaǵy azamattardyń úılerine osyndaı qurylǵylardy tegin ornatamyz. Sońǵy alty jylda oblys boıynsha 17 myńnan astam datchık ornatyldy. Olardyń ýaqtyly jumys isteýiniń arqasynda 45 adam qutqaryldy.
Adam boıynda álsizdik paıda bolyp, qaıta-qaıta uıqy qysa bastasa bul úı ishine kómirtegi totyǵy tarap ketkeniniń belgisi bolýy ábden yqtımal. Sol úshin osyndaı sımptomdar baıqalsa qapersiz qalmańyz. Ásirese úıde balalar nemese qarttar ǵana qalatyn bolsa óte qaýipti.
— Eger adam pesh jaǵylǵan úıde basy aýyryp, júregi aınyp, álsizdik sezinse, eń birinshi ne isteýi kerek?
— Lezde dalaǵa shyǵyp ketý kerek. Áıtpese esinen tanyp qalýy múmkin. Sosyn úı ishin jeldetip, peshti jóndeý qajet.
— Adam peshten órt shyqqanyn baıqady delik. Alǵashqy birneshe mınýtta qandaı áreket jasaý kerek?
— Ondaı kezde de birden syrtqa shyǵyńyz. Qarttar jáne basqa da adamdarǵa shyǵýǵa kómektesýge tyrysyńyz. Aýyz-muryndy dymqyl shúberekpen jaýyp alyńyz. Meılinshe tez órt sóndirýshilerge qońyraý shalyp, jaǵdaıdy aıtyńyz.
— Ótken jylytý maýsymynda kómirtegi totyǵynan qansha adam zardap shekti?
— Byltyrǵy jylytý maýsymy kezinde Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha 21 adamǵa ıis tıdi. Ýlanyp qalǵan 6 adam kóz jumdy.
— Órt qaýipsizdigi talaptaryn buzǵan úı ıesine qandaı jaýapkershilik qarastyrylǵan?
— Órt qaýipsizdigi talaptaryn buzǵany nemese oryndamaǵany úshin jeke tulǵalarǵa eskertý jasalýy nemese 5 AEK (21 625 teńge) mólsherinde aıyppul salynýy múmkin. Al laýazymdy tulǵalarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine nemese kommertsııalyq emes uıymdarǵa 15 AEK (64 875 teńge), orta kásipkerlik sýbektilerine — 50 AEK (216 250 teńge), al iri kásipkerlik sýbektilerine 150 AEK (648 750 teńge) mólsherinde aıyppul qarastyrylǵan. Eger zańbuzýshylyq bir jyl ishinde qaıtalansa jaýapkershilik kúsheıtiledi. Bul jaǵdaıda jeke tulǵalarǵa 10 AEK (43 250 teńge), laýazymdy tulǵalarǵa, shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine nemese kommertsııalyq emes uıymdarǵa 20 AEK (86 500 teńge), orta kásipkerlik sýbektilerine 100 AEK (432 500 teńge), al iri kásipkerlik sýbektilerine 250 AEK (1 081 250 teńge) mólsherinde aıyppul salynady. Órt shyǵyp, adamǵa nemese múlikke zııan kelse jaýapkershilik odan ári kúsheıe túsedi.
Órt qaýipsizdigi talaptaryn saqtaý — tek aıyppuldan saqtaný úshin emes, eń aldymen adam ómirin qorǵaý úshin qajet. Qarapaıym qaýipsizdik talaptaryn oryndamaý órttiń shyǵýyna, materıaldyq shyǵynǵa, adamnyń densaýlyǵyna zııan kelýine, tipti adam ólimine alyp kelýi múmkin.
— Qutqarýshylar jeke úılerdi aralap, qaýipsizdik talaptaryn túsindiredi. Turǵyndardyń bul eskertýlerge kózqarasy qandaı?
— Ár adam ár túrli ǵoı. Keıbireýler durys túsinip, olqylyqtardyń ornyn birden toltyrady. Al keı jandar qulaq aspaı, peshtegi aqaýdy jóndeýdi sozyp júre beredi. Sonyń saldarynan da qaıǵyly oqıǵalar bolyp jatady. Sol úshin halyqty eskertýlerge nemquraıly qaramaýǵa shaqyramyz.
Eske salsaq, buǵan deıin ShQO-ǵa jylytý maýsymyna 3 mln tonnadan astam kómir qajettigin jazǵanbyz.
