Ótken kúnde belgi bar: Qýǵyn-súrgin qurbandary qalaı aqtaldy
ASTANA. KAZINFORM – Búgin Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni. Bul data qoǵamda solaqaı saıasattyń saldarynan kóz jumǵan mıllıondaǵan adamǵa degen taǵzym belgisi sanalady. Ár jyl saıyn tarıhtyń aqtańdaq betterine baıyppen baǵa berilip, qýǵynǵa ushyraǵandardy tolyq aqtaý máselesi júıeli júrgizilip keledi.
Tarıh pen tanym
Tarıhshylar qazaq jerindegi alǵashqy aýqymdy repressııa bastalǵan ýaqytty 1928 jyl dep kórsetedi. Sebebi 1925 jyly Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń 1-hatshysy qyzmetine F. I. Goloşekın taǵaıyndalyp, zulmat kezeńniń birin bastaǵan bolatyn. «Kishi Qazan» revolıýtsııasyn jasaý degen jeleýmen halyqtyń turmystyq ahýalyn álsiretip, zııalylarǵa aýyz salǵany málim. Osylaısha, 1930 jyldary 103 myń adam qýǵyn-súrginge ushyrap, 25 myń adam atý jazasyna kesildi. Basym deni saıasat, ǵylym, óner salasynyń ókili edi.
Qanquıly zamanda Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Turar Rysqulov, Beıimbet Maılın, Іlııas Jansúgirov, Sáken Seıfýllın, Sanjar Asfendııarov, Halel Dosmuhanbetov sekildi qaıratkerler oqqa ushty.
Degenmen, bul úrdis tek bizde oryn alǵan qasiret deýge kelmes. 1930-1953 jyldary, ıaǵnı shırek ǵasyrda 40 mıllıonnan astam keńes azamaty repressııaǵa ushyraǵan. Ár ulttyń oıy ozyq, rýhy erkin ıntellegentsııasy nysanaǵa ilikti. Keıbiri Qazaqstandaǵy arnaıy lagerge qamaldy. Olardyń qatarynda Otan satqyndary áıelderiniń Aqmola lageri (ALJIR), Qaraǵandy eńbekpen túzetý lageri (KarLag), Dalnıı, Stepnoı, Peschanyı, Kamyshlag, Aqtóbe, Jezqazǵan lageri, Petropavl lageri, Keńgir jáne Óskemen lageri bar-tyn. Qýǵyn-súrgin jyldary atalǵan lagerlerge 5 mıllıonnan astam adam jer aýdarylǵan.
Oǵan qosa qazaq jerine kúshtep kóshirilgen Edil nemisteri, Qyrym tatarlary, Kavkaz halyqtary qanshama. 1930-1940 jyldary mıllıondaǵan adam Qazaqstanǵa deportatsııalandy. Tek 1937 jyldyń ózinde myńdaǵan túrik, ázerbaıjan, káris, kúrdter elge qonys tepkeni belgili. Bul qýdalaý tásili soǵys jyldarynda da jalǵasyp, 1 mıllıonnan astam adam sharasyz el kezdi. Qazir Qazaqstanda ómir súretin nemis, grek, sheshen, ıngýsh, qarashaı, balqar etnosynyń kóbi — osy taǵdyr jolymen kelgen qaýymnyń urpaǵy.
311 myń adam aqtaldy
Dese de ádiletsiz japa shekken adamdardy aqtaý, jabylǵan jala, jaǵylǵan kúıeden aryltý kóp kúttirmedi. Zulmat bastaýyndaǵy Stalın dúnıe salysymen-aq N.Hrýşev saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý protsesin bastady. Osylaısha, qýdalaýǵa túsken arystar keńestik júıe kúıregenshe birinen soń biri ádil baǵasyn alyp jatty.
Táýelsizdik jyldary mundaı qarqyny jumys tolastaǵan emes. 1993 jylǵy 14 sáýirde arnaıy qujat – «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldanyp, 2020 jylǵa deıin 340 myń adam aqtaldy. Al 1997 jyly Prezıdent jarlyǵymen 31 mamyr Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni bolyp jarııalanǵany este.
Aqtaý sharasynyń eń mańyzdy qadamy keıingi jyldary oryn alǵanyn aıta ketken jón. 2020 jyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi Memlekettik komıssııa týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Sonyń nátıjesinde 2020-2023 jyldary jumys istegen Memlekettik komıssııa 311 myń adamdy aqtaýǵa sep bolǵan edi. Osylaısha, Táýelsizdik jyldary aralyǵynda aqtalǵan azamattardyń sany 650 myńnan asty.
Aıta keterligi, sol kezdegi Memlekettik komıssııanyń jumysyna 425 ǵalym men sarapshy atsalysty, olardyń 260-tan astamy óńirlerde izdestirý júrgizgen edi. Ólkelerdegi 60-tan astam memlekettik jáne vedomstvolyq arhıv qorlary qaralyp, nátıjesinde 2,6 mıllıonnan astam qujat pen materıal qupııa sıpatyn joıdy.
Osy aýqymdy istiń arqasynda jazyqsyz qýdalanǵan 311 myńnan astam azamattyń tolyq aqtalýy – eń basty jeńis edi. Keıin Memlekettik komıssııanyń qoly jetken málimetter 72 tomdyq kitap bolyp jaryq kórip, HH ǵasyrdyń 20-50 jyldaryndaǵy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń biryńǵaı memlekettik qory da jasaqtaldy. Mundaı jazba derekterden qurbandardyń aty-jóni arqyly barlyq tıisti qujatty tabýǵa bolady.
«Jalpy jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań alǵash ret 1993 jyldyń 14 sáýirinde qabyldandy dedik. Sodan bergi 30 jyldyń ishinde qujat 7 ret jańartylypty. Sońǵy jańartý 2023 jyldyń 19 sáýirinde engizilgen. Zańdaǵy aqtalýǵa jatatyn tulǵalar men aqtalýǵa jatpaıtyn tulǵalardyń sanaty 30 jyl burynǵy redaktsııasyndaǵydaı ózgerissiz qalǵan.
Árıne, tarıhqa ótkenniń ólshemimen qaraýǵa bolmaıdy, ótken kúnderdiń qasireti elimizdiń damýyna kedergi bolmaýǵa tıis. Alaıda Prezıdent aıtqandaı, «mıllıondaǵan adamnyń totalıtarızm qurbany bolǵanyn jadymyzda saqtaý – qasterli paryzymyz».
