Otyrar qalashyǵynan XIII-XVIII ǵasyrlarǵa tıesili qundy jádigerler tabyldy
TÚRKІSTAN. KAZINFORM – Túrkistan oblysyndaǵy Otyrar qalashyǵynda arheologııalyq qazba jumystary barysynda XIII-XVIII ǵasyrlarǵa jatatyn tarıhı nysandar men qundy jádigerler anyqtaldy.
Otyrar qalashyǵynda Q.A. ıAsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Arheologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Muhtar Qoja bastaǵan top arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizdi.
Qazba jumystary Túrkistandaǵy Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıtetiniń qoldaýymen júzege asty.
Ǵalymnyń aıtýynsha, zertteý jumystary bıyl maýsym aıynyń basynda bastalǵan. Nátıjesinde bes qurylys qabatyna jatatyn arheologııalyq keshender anyqtaldy. Joǵarǵy qabattardan turǵyn jáne sharýashylyq bólmeleri, qysh kúıdiretin peshter men qysh tóselgen kósheler arshylsa, tórtinshi qurylys qabatynan Otyrar tarıhynda alǵash ret dahma úlgisindegi ujymdyq jerleý orny tabyldy.
Al eń tómengi, besinshi qabattan Altyn Orda kezeńine jatatyn meshittiń qabyrǵalary men oǵan jalǵasqan taý tastarynan tóselgen kóshe arshyldy.
– Bıylǵy dalalyq zertteý barysynda Otyrardaǵy kóne meshit qabyrǵalary tabyldy. Keramıkalyq materıaldarǵa qaraǵanda bul nysan XIII-XIV ǵasyrlarǵa jatady. Ǵımarat aldyna iri taý tastarynan tóselgen kóshe salynǵan. Onyń bir bóligi kúıdirilgen kirpishten qalanǵan tekpishekke ulasqan. Mundaı kólemdegi taspen kómkerilgen kóshe Otyrarda alǵash kezdesip otyr, – dedi Muhtar Qoja.
Onyń aıtýynsha, qazba barysynda ǵımarat terezesine arnalǵan syrly pandjara, sııasaýyt bóligi, esik nemese qaqpa topsalary sııaqty birqatar qundy jádiger tabylǵan.
Arheologtardyń málimetinshe, meshit mańynan 50-ge jýyq adamnyń súıegi anyqtalǵan. Antropologııalyq saraptamadan keıin súıekter qaıta jerlenedi.
Qazirgi tańda meshittiń bir bóligi ǵana ashylǵan. Ǵalymdar qazba jumystary tolyq aıaqtalǵan jaǵdaıda nysannyń tarıhı mańyzy arta túsetinin atap ótti. Sonymen qatar tas kósheni zertteý arqyly onyń baǵyty men aınalasyndaǵy saýda oryndary nemese qoǵamdyq alańdardyń ornalasýy anyqtalýy múmkin.
HQTÝ Arheologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD, qaýymdastyrylǵan professor Baǵdáýlet Syzdyqovtyń aıtýynsha, qazba barysynda Otyrardyń halyqaralyq saýda baılanystaryn kórsetetin qytaı órnegi bar qysh ydystardyń synyqtary, qytaı teńgesi jáne Altyn Orda handary atynan soǵylǵan teńgeler tabylǵan.
– Erekshe oljalardyń biri – jazýy bar júzik. Orta ǵasyrlarda mundaı júzikter mór qyzmetin atqarǵan. Bul – Otyrar qazbalarynda alǵash anyqtalǵan jádigerlerdiń biri. Jazý «Ál-Maǵdı» nemese «Ál-Múlik» dep oqylyp otyr, – dedi ǵalym.
Baǵdáýlet Syzdyqovtyń aıtýynsha, bul aýmaqta 2025 jyly júrgizilgen qazba jumystary barysynda Otyrar qalasynyń rabad bóliginen birneshe turǵyn bólme arshylyp, olardyń ekeýinen mıhrab anyqtalǵan.
Sondaı-aq turǵyn úılerden sypalar, tandyr oshaqtar, qoımalar men dinı-ǵuryptyq elementter, al sanıtarlyq bólmelerden badrab shuńqyrlary men sanıtarlyq keramıka tabylǵan. Bul ortaǵasyrlyq Otyrarda turmys mádenıeti men sanıtarlyq júıeniń joǵary deńgeıde damyǵanyn ańǵartady.
– Eskertkishtiń merzimin naqtylaý úshin tandyrdan alynǵan aǵash kúli Túrkııadaǵy zerthanada radıokómirtektik ádispen zerttelip, turǵyn úıdiń VIII ǵasyrdyń ortasyna jatatyny anyqtaldy, – dedi Baǵdáýlet Syzdyqov.
Arheologtardyń aıtýynsha, qazba barysynda tabylǵan zoomorfty tutqaly ydystar, oımysh órnekti qaqpaqtar, shyraǵdandar, hýmdar men qumyra synyqtary Soǵdy, Tashkent, Ferǵana jáne Jetisý eskertkishterinde kezdesetin arheologııalyq materıaldarmen uqsas keledi.
Zertteýshiler anyqtalǵan arheologııalyq keshenniń týrıstik áleýeti joǵary ekenin jetkizdi. Tas tóselgen kóshe men baspaldaqty jol ortaǵasyrlyq qalanyń sáýlettik kelbetin kórsetýge múmkindik beredi. Qazirgi ýaqytta nysandy saqtaý maqsatynda konservatsııalaý jáne qorǵaý jumystary qolǵa alynǵan.
Jobaǵa qazaqstandyq mamandarmen qatar sheteldik ǵalymdar da atsalysty.
Atap aıtqanda, Ulybrıtanııadaǵy Kembrıdj ýnıversıteti Korol kolledjiniń arheology, PhD doktor Ketı Kempbell ǵylymı zertteýlerge qatysty. Sonymen qatar joba oryndaýshysy, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dosaı Kenjetaı jetekshilik etetin ǵylymı top otandyq jáne sheteldik arhıv materıaldaryn jınaqtap, keshendi tarıhı-arheologııalyq taldaý júrgizip jatyr.
Ǵalymdar bul qazba jumystarynyń qorytyndysy boıynsha qyrkúıek aıynda Ulybrıtanııanyń Kembrıdj qalasynda ótetin halyqaralyq ǵylymı konferentsııada tanystyrýdy josparlap otyr.
Buǵan deıin Túrkistan oblysyndaǵy Úshbastóbe qalashyǵynda Qańly dáýiriniń qundy jádigerleri tabylǵanyn jazǵan edik.
