Óteıboıdaq qaıta oraldy: jasandy ıntellekt bes ǵasyrlyq murany qalaı jańǵyrtyp jatyr

Bes ǵasyr buryn ómir súrgen tulǵany búgingi tsıfrlyq urpaqqa jasandy ıntellekt arqyly tanystyrý ıdeıasy shynymen qyzyǵýshylyq týdyrady. Bir jaǵynan – ulttyq tarıh pen medıtsınalyq mura, ekinshi jaǵynan – zamanaýı tehnologııa men áleýmettik jeliniń múmkindigi.

Osy oraıda qazaq dalasyndaǵy dástúrli shıpagerlik ónerdiń tarıhyna, Óteıboıdaq Tileýqabylulynyń murasyna toqtalǵandy jón kórdik.

Qazaq dalasyndaǵy shıpagerlik óner qalaı qalyptasty?

Qazaq dalasy – ulan-ǵaıyr keńistik qana emes, myńdaǵan jyl boıy qalyptasqan ómir tájirıbesiniń, tabıǵatpen etene tirshiliktiń jáne halyqtyq bilimniń úlken mektebi.

Kóshpeli ómir saltyn ustanǵan halqymyz tabıǵatpen bite qaınasyp ómir súrdi. Aýa raıyn boljaý, tórt túliktiń syryn bilý, ósimdikterdiń qasıetin taný, jaraqatty tańý, otashylyq, bosandyrý, túrli aýrýdyń belgilerin ajyratý – munyń barlyǵy dala tirshiliginiń kúndelikti tájirıbesinen týyndaǵan bilimder edi.

Dástúrli emshilik uzaq ýaqyt boıy jınaqtalǵan baqylaýlarǵa, tájirıbege jáne halyqtyń tabıǵat týraly túsinigine súıendi. Emdeý tásilderi kóbine aýyzsha taralyp, ákeden balaǵa, ustazdan shákirtke berilip otyrdy. Keıbir bilimder jazba eńbekterge túsirilip, júıelendi.
Osy turǵydan alǵanda XV ǵasyrda ómir súrgen Óteıboıdaq Tileýqabylulynyń orny erekshe. Ol halyq arasynda qalyptasqan emshilik tájirıbesin júıelep, óz dáýiriniń medıtsınalyq túsinikterin kólemdi jazba eńbekke túsirýge talpynǵan tulǵa.

Qazaq shıpagerliginiń negizgi baǵyttary

Qazaqtyń dástúrli emshiligi bir ǵana ádispen shektelmegen. Halyq arasynda shóppen emdeıtin shıpagerler, súıek pen býyn jaraqattaryn túzeıtin synyqshylar, jaraqatqa ota jasaıtyn otashylar, sondaı-aq rýhanı emdeý tásilderin qoldanǵan baqsy-balgerler bolǵan.

Shóppen emdeý. Dala emshiliginde ósimdikterdiń tamyry, japyraǵy, sabaǵy, gúli men dáni ártúrli maqsatta paıdalanylǵan. Jýsan, jalbyz, myńjapyraq jáne basqa da ósimdikterden qaınatpa, tunba men jaqpa daıyndaý tájirıbesi bolǵan. Qandaı ósimdiktiń qaı kezde jáne qalaı qoldanylatyny týraly bilim kóbine kúndelikti tájirıbe arqyly jınaqtalǵan.

Alaıda ósimdiktiń halyq medıtsınasynda qoldanylýy onyń barlyq jaǵdaıda qaýipsiz nemese tıimdi ekenin bildirmeıdi. Keıbir ósimdikterdiń quramynda ýly zattar bolýy múmkin, al olardyń emdik áseri qazirgi ǵylymı zertteýlermen jeke-jeke tekserilýge tıis.

Synyqshylyq pen jaraqat emdeý. Kóshpeli tirshilikte attan qulaý, mal sharýashylyǵy, ańshylyq jáne basqa da jaǵdaılar saldarynan súıek synýy men býyn shyǵýy jıi kezdesken.

Sondyqtan súıekti ornyna salatyn, otashylardyń qoǵamdaǵy orny erekshe boldy. Dástúrli tájirıbede jarany tazalaý, irińdi ashý, bógde zattardy alyp tastaý jáne keıbir jaraqattarǵa qarapaıym hırýrgııalyq áreketter jasaý tásilderi qoldanylǵan. Mundaı jumystar arnaıy tájirıbe men eptilikti qajet etken.

Tamyr ustaý jáne naýqastyń jaǵdaıyn baqylaý. Emshiler adamnyń tamyr soǵysyn, dene qyzýyn, terisiniń túsin, tynysyn jáne jalpy jaǵdaıyn baqylap, syrqattyń sıpatyn boljaýǵa tyrysqan. 

Tabıǵı ónimder men turmystyq emdeý tásilderi. Qymyz, shubat, sút, mal maıy sııaqty ónimder halyqtyq tájirıbede taǵam retinde de, keı jaǵdaıda emdik maqsatta da paıdalanylǵan.

Deneni sylaý, ýqalaý, jylytý jáne býyndardy tańý sııaqty tásilder de belgili bolǵan.

Rýhanı emdeý. Qazaqtyń dástúrli dúnıetanymynda duǵa oqý, dem salý jáne basqa da rýhanı amaldar adamnyń saýyǵýyna yqpal etedi degen túsinik qalyptasqan.

Osy ádisterdiń barlyǵy birdeı barlyq aımaqta nemese ár kezeńde birkelki qoldanyldy deýge bolmaıdy. Degenmen olar qazaq qoǵamynda densaýlyqty saqtaý men aýrýdy emdeýge qatysty alýan túrli tájirıbe bolǵanyn kórsetedi.

Óteıboıdaq kim edi?

Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasynda Óteıboıdaq Tileýqabyluly (1388–1478) qazaqtyń áıgili shıpager ǵalymy, eldiń áleýmettik-saıası ómirin jaqsy bilgen tarıhshy retinde sıpattalady. Ol – «Shıpagerlik baıan» atty kólemdi emshilik-etnografııalyq eńbektiń avtory.

Derekterde onyń Jánibek han, Jırenshe sheshen sııaqty tarıhı tulǵalarmen zamandas bolǵany aıtylady.

Óteıboıdaqtyń ómiri týraly málimetter negizinen «Shıpagerlik baıan» kitabynda keltirilgen derekterge súıenedi. Avtor eńbegin Jánibek hannyń tapsyrýymen 70 jasynda jaza bastaǵanyn, al han dúnıe salǵan 1473 jyly 85 jasynda aıaqtaǵanyn baıandaǵany týraly málimet bar. Osy derekterge súıenip, zertteýshiler onyń ómir súrgen jyldaryn shamamen 1388–1478 jyldar dep kórsetedi.

Óteıboıdaq eńbeginde óziniń shyqqan tegi men mekeni týraly da málimet qaldyrǵan. Ol ózin Uly júzdiń Alban rýynan ekenin aıtyp, Jetisýdy mekeni retinde kórsetedi. Jánibek han men Jırenshe sheshenniń esimderin de ataıdy.

Shıpagerlik óner Óteıboıdaqqa ata-babasynan daryǵany týraly derekter kezdesedi. Ol burynnan jınaqtalǵan emshilik tájirıbesin meńgerip qana qoımaı, sol bilimdi jazba túrde júıeleýge umtylǵan. Sondyqtan onyń esimi halyqtyq medıtsınanyń tarıhymen qatar, qazaq tilindegi ǵylymı oı men medıtsınalyq termınologııanyń qalyptasý tarıhynda da atalady.
Bul jolda ol ataq-dańq, dúnıe-múlik, bas qurap, úıli-barandy bolý degendeı, pendege tán qasıetterdiń bárin tárik etip, bútkil ómirin shıpagerliktiń qyr-syryn ıgerýge sarp etken tulǵa.

Keıbir eńbekter men maqalalarda Óteıboıdaq sheshekke qarsy egý tásilin sıpattaǵany jáne bul tájirıbe aǵylshyn dárigeri Edvard Djennerdiń vaktsına jasaýynan buryn bolǵany aıtylady. Alaıda bul máseleni ǵylymı turǵydan saqtyqpen qarastyrý qajet.

«Shıpagerlik baıan» kitaby arqyly Óteıboıdaq Tileýqabylulynyń tek qana ǵulama shıpager emes, sonymen birge halyqtyń ómir saltyna, dúnıetanymyna, rýhanı mádenıetine meıilinshe qanyq bolǵany, óz zamanynyń tereń oıly, ultjandy tulǵasy bolǵany aıqyn ańǵarylady. 2002 jyly Qazaqstan halyq emshiler qaýymdastyǵy Óteıboıdaqtyń jerlengen jeri Almaty oblysy Raıymbek aýdanynyń Shálkóde jaılaýyndaǵy Aıqaıtas bókterine arnaıy qulpytas ornatty. Almaty qalasyndaǵy bir kóshege aty berildi.

«Shıpagerlik baıan» – dala medıtsınasynyń shejiresi

Óteıboıdaqtyń esimin ǵasyrlardan búginge jetkizgen basty mura – «Shıpagerlik baıan».

Bul shyǵarma jaı ǵana emdeý tásilderiniń jınaǵy emes. Onyń mazmunynda medıtsına, anatomııa, dárilik zattar, til, etnografııa, fılosofııa jáne halyqtyń dúnıetanymy toǵysady.

Eńbekte adamnyń túrli músheleri, aýrý belgileri, emdeý joldary jáne dárilik zattar týraly málimetter kezdesedi. Óteıboıdaq adam aǵzasyn ózara baılanysqan tutas júıe retinde qarastyryp, júrek, mı, qan, sól jáne basqa da aǵza bólikteriniń qyzmeti jóninde óz dáýiriniń túsinigine saı pikirler bildiredi. Kúıik, úsik, teri aýrýlary, jaraqat jáne basqa da syrqattarǵa baılanysty emdeý tásilderin sıpattaıdy.

«Shıpagerlik baıan» búgingi kúnge Óteıboıdaqtyń aǵaıyn urpaqtary arqyly jetken. Kitap ýaqyttyń alýan túrli zobalańynan ótip, meıilinshe kólemdi muranyń tórtten bóligi ǵana búgingi urpaqtyń qolyna tıdi. Qalǵan bóligi Qytaıdaǵy atyshýly «mádenı tóńkeris» kezinde órteldi. Nusqanyń 1968 jyly órtengennen keıin qalǵan bóligin jetinshi ret Nurtaı Túsenbaıuly kóshirgen. Budan keıin 1994 jyly arab árpimen Úrimshide, 1996 jyly Almatyda «Jalyn» baspasynda qazaq tilinde basylyp shyqty. Qytaı úkimeti kitaptyń qundylyǵyn baǵalap, 1997 jyly qytaıdaǵy az ulttar arasyndaǵy «Memlekettik birinshi kitap» degen syılyqpen marapattaǵan. Qytaıda qazaq emshilgin zertteıtin ortalyqtary quryldy.

Óteıboıdaqtyń «Shıpagerlik baıan» kitaby qazaqtyń dástúrli medıtsınalyq tájirıbesi týraly meıilinshe mol maǵulmat beredi. Bul rette avtordyń myńnan astam dári túrlerin toǵystyrý arqyly 4 myńnan astam shıpalyq sharalardyń qoldanymyn (retsept berý) usynýy, onyń bilikti shıpager, ǵulama ǵalym bolǵanyn paıymdatady. 

«Shıpagerlik baıan» kitabynda ósimdikten alynatyn 728 túrli, jan-janýarlardan alynatyn 318 túrli, metall-metalloıdtardan túziletin 318 túrli shıpalyq qasıeti bar dárilerdiń atalýy, 500-ge tarta anatomııalyq ataýlardyń keltirilýi, bul eńbektiń tarıhı-etnografııalyq mán-mańyzynyń erekshe ekenin bildiredi.

Onyń qundylyǵy – óz dáýiriniń múmkindigi sheginde adam aǵzasyn túsinýge, aýrýdyń sebepterin ajyratýǵa jáne emdeý tásilderin júıeleýge jasaǵan talpynysynda. Osy turǵydan alǵanda «Shıpagerlik baıan» – qazaq dalasyndaǵy medıtsınalyq oıdyń damý tarıhyn zertteýge múmkindik beretin mańyzdy jazba derek.

Óteıboıdaq murasynyń taǵy bir úlken qyry – til.

«Shıpagerlik baıanda» kóptegen aýrý ataýlary, medıtsınalyq uǵymdar men emdeý tásilderi qazaq tilinde sıpattalǵan. Bul eńbekti medıtsına tarıhynyń deregi retinde ǵana emes, qazaq tilindegi medıtsınalyq termınologııanyń qalyptasýyn zertteıtin qundy tildik mura retinde de qarastyrýǵa bolady.

Búginde qazaq tilindegi medıtsınalyq termınologııany damytý máselesinde, birneshe ǵasyr buryn qoldanylǵan medıtsınalyq ataýlarǵa nazar aýdarýdyń máni zor. Olardy jınaqtaý, maǵynasyn salystyrý jáne qazirgi termındermen sabaqtastyǵyn zertteý qazaq tiliniń tarıhyn tereńirek tanýǵa kómektesedi.

Óteıboıdaq TikTok-ta qaıta «tirildi»

Óteıboıdaq týraly tarıhı derekterdi qazirgi urpaqqa jetkizýdiń jańa tásilin serıal avtory Talas Orazbaıuly qolǵa alǵan.

Ol jasandy ıntellekt quraldarynyń kómegimen bes ǵasyr burynǵy qazaq dalasyn, shıpagerdiń ómirin, halyq arasyndaǵy qyzmetin jáne sol kezeńdegi túrli oqıǵalardy kórkem týyndyǵa aınaldyryp jatyr.

- Men bul serıal týraly erteden oılastyryp júrgenmin. Alǵashynda anımatsııalyq fılm retinde qarastyrǵanmyn. Keıin jasandy ıntellekttiń múmkindikterin ıgergennen keıin osy baǵytta jasap kórý nıetimen jumysqa shuǵyl kirisip kettim. Birinshi serııasyn jasap jarıalaǵan soń halyqtyń jaqsy qabyldaǵanyn kórip, ári qaraı jalǵastyra berdim.

Qazir serıaldyń stsenarııi áli jazylyp jatyr. Jalǵasy jasalýda. Kún saıyn izdenip, jańa oılar qosyp, fılmniń sapasyn jetildirý baǵytynda jumys istep kelemin.

Ózim «Shıpagerlik baıandy» buryn tolyq oqyp shyqqanmyn. Ondaǵy ózgeshe tilge, erekshe sózderge qatty tańǵalǵan edim. Sol kezeńdegi babalarymyzdyń ǵulamalyq deńgeıi, oı-órisiniń qanshalyqty bıik bolǵanyn kórsetetin jazba ekeni meni qatty qyzyqtyrdy. Sondyqtan bul kitaptyń ózi osy týyndyny jasaýǵa úlken negiz boldy, – deıdi Talas Orazbaıuly.

Avtordyń aıtýynsha, serıaldyń negizgi maqsaty – Óteıboıdaqtyń eńbegin qazirgi urpaqqa áleýmettik jeli arqyly tanystyrý.

- Bes ǵasyr buryn Qazaq dalasynda halyq úshin aıanbaı eńbek etip, artyna úlken mura qaldyrǵan babalarymyzdyń eńbegin jasandy ıntellekt quraldaryn paıdalana otyryp, áleýmettik jeli arqyly búgingi urpaqqa nasıhattaǵym keledi.

Qazir telefon men áleýmettik jelini kórmeıtin adam joq deýge bolady. Sondyqtan tarıhı tulǵalarymyzdy tek kitap arqyly ǵana emes, qazirgi zamannyń quraldary arqyly da tanystyrý qajet dep oılaımyn.

Óteıboıdaq babamyzdyń el arasyndaǵy eńbegin, ásirese halyq úlken náýbet retinde bastan ótkergen oba kezindegi jankeshti qyzmetin kórsetýge tyrysyp jatyrmyz. Aýrý adamdardyń arasynan sanaq júrgizip, syrqattyń barysyn baqylap, emin izdegen sátteri de týyndyda sýretteledi, – deıdi serıal avtory.

«Jeti ata» qaǵıdasy men Óteıboıdaq murasy

Talas Orazbaıuly serıal barysynda Óteıboıdaqqa qatysty tarıhı jáne mádenı derekterdi keńirek qamtýdy kózdeıtinin aıtady.

Onyń sózinshe, jeti ataǵa deıin qyz alyspaý dástúri de týyndyda qamtylatyn mańyzdy taqyryptardyń biri.

- Jalpy genetıka turǵysynan jeti atadan qyz almaý degen zańnyń erekshe keremet dúnıe ekeni qazir ǵylymda da dáleldenip otyr. Bul uǵymnyń qazaq arasynda Óteıboıdaq babamyzdan bastalǵany týraly derekter bar. Keıinirek osy tyıym Táýke hannyń tusynda «Jeti jarǵy» zańyna endi.

Menińshe, bul – adamzat deńgeıindegi ǵylymı-áleýmettik mańyzy bar tujyrym. Ókinishke qaraı, qazaq dalasynda qalyptasqan osyndaı bilim men tájirıbe áli de óz deńgeıinde tarıhı baǵasyn alǵan joq.

Óteıboıdaq babamyzdy álemdik deńgeıdegi ǵalym retinde baǵalaýǵa bolady dep oılaımyn. Biraq ol áli de tolyq ulyqtalyp, óz baǵasyn alǵan joq. Qazaqtyń ult retinde qalyptasqan mádenıetiniń birneshe ǵasyrlyq tarıhy bar desek, sonyń aıqyn kórinisteriniń biri – osyndaı dástúrler men qoǵamdyq qaǵıdalar.

Óteıboıdaq babamyzdyń vaktsınaǵa qatysty tájirıbesi bolǵany da aıtylady. Bul derek halyqaralyq deńgeıde moıyndalmasa da, ózimizdiń mádenıetimizde qalyptasqan salt-sana, derekter arqyly bul murany kórsetýge bolady.

Aýrýdan qalaı saqtaný, qalaı oqshaýlaný kerek degen sekildi túsinikterdiń bes ǵasyr burynǵy kórinisin keminde osy fılmder arqyly búgingi urpaqqa jetkizýimiz kerek dep oılaımyn, – deıdi ol.

Derek pen kórkem qııal toǵysqan joba

Avtor fılmdi derekti fılm retinde emes, tarıhı derekterge súıengen kórkem shyǵarma retinde qarastyrady. Sondyqtan munda tarıhı ózek pen shyǵarmashylyq qııal qatar júredi.

- Men jasap jatqan fılm – tarıhı derekterge ózek bolǵanymen, kórkem shyǵarma. Sondyqtan shyǵarmashylyq shabytqa, kórkem qııalǵa súıene otyryp, sol kezeńdegi qazaq dalasynyń beınesin, mádenıetin, turmysyn jáne shıpagerlik ónerin kórsetýge tyrysamyz.

Fılm arqyly kórermenge sol zamannyń atmosferasyn sezindirý mańyzdy. Óıtkeni kitaptaǵy tarıhı derekti oqyp shyǵý bir bólek, al sol dáýirdi kózben kórý múlde basqa áser beredi, – deıdi Talas Orazbaıuly.

Avtor serıaldy jasaý barysynda mamandarmen de keńesip júrgenin aıtty.

- Osy jumysty qolǵa alǵannan beri qazaqtyń shıpagerlerimen, tarıhshylarmen kezdesip, sóılesip, olardyń keńesterin alyp jatyrmyn. Óteıboıdaq babamyzdyń urpaǵy bolyp keletin adamdar da habarlasyp, ózderi biletin málimettermen bólisip jatyr.

Shetelde turatyn, Óteıboıdaqtyń shıpagerligin zertteıtin ortalyqtar da habarlasty. Olar týyndyǵa rızashylyǵyn bildirip, qajet bolsa óz taraptarynan keńes berýge daıyn ekenderin aıtty.

Bul biz úshin óte mańyzdy. Sebebi mundaı tarıhı týyndyny bir adamnyń kózqarasymen ǵana jasaý jetkiliksiz. Múmkindiginshe ártúrli derekti salystyryp, biletin adamdardyń pikirin tyńdaý qajet, – deıdi ol.

Jobanyń alǵashqy kezeńi, jekelegen adamdardyń qarajty men avtordyń óz eńbegi arqyly júzege asyrylyp otyr.

Onyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta týyndyny birtindep kásibı deńgeıge jetkizip, oǵan demeýshiler men kompanııalardy tartý josparlanǵan.

- Joba jeke qarjy jáne óz eńbegimmen bastaldy. Serııaldy birtindep kórermen azyn-aýlaq aqy tólep kóretindeı jasaý oıymda bar. Túsken qarjy arqyly kórkemdik jáne tehnıkalyq jaǵynan jetildirgim keledi. Shetelde osyndaı jobalardyń qarjylaný joldary qalyptasqan. Qazaqstandyq jas stsenarıster men fılm jasaýshylar úshin de osyndaı múmkindik qalyptassa degen oıym bar.

Qazir jeke adamdardan jáne kompanııalardan bul fılmge qarjylyq qoldaý kórsetý týraly usynystar da túsip jatyr. Bul jobanyń qoǵam tarapynan qyzyǵýshylyq týdyryp otyrǵanyn kórsetedi, – deıdi serıal avtory.

Jasandy ıntellekttiń qazaq tilinde dybystaýǵa ıkemi jetkiliksiz

Joba avtorynyń aıtýynsha, jasandy ıntellekt tarıhı kórinisterdi jasaýǵa múmkindik bergenimen, qazaq tilindegi dybystaý men keıipkerlerdiń emotsııasyn dál jetkizý jaǵynan áli de qıyndyqtar bar.

- Búgingi tańda fılm jasaýdaǵy negizgi qıyndyqtardyń biri – jasandy ıntellekttiń qazaq tilin tolyqqandy meńgermeýi. Qazaq tiliniń dybystyq erekshelikterin durys bere almaıtyn kezderi bar. Keıipkerdiń naqty emotsııasyn da adam sekildi dál jetkizý qıyn.

Ázirge osyndaı kemshilikterge kóz juma qaraýǵa týra keledi. Biraq aldaǵy ýaqytta jasandy ıntellekttiń qýaty men ıkemdiligi arta túsedi dep oılaımyz. Bul baǵytta ózimiz de qazaq tiline qatysty bazanyń damýyna úles qosýǵa tyrysyp jatyrmyz.

Árıne, munyń barlyǵy qarjylyq máselege de tireledi. Biz múmkindiginshe eń tómengi shyǵynmen jasandy ıntellekt quraldaryn paıdalanyp jatyrmyz. Bir buıryqty birneshe ret oryndatý, bir sýretti birneshe ret óńdeý – bári shyǵyndy arttyrady.
Degenmen dástúrli kınodaǵy óndiris shyǵynymen salystyrǵanda, jasandy ıntellekt arqyly fılm jasaý áldeqaıda arzan. Sondyqtan bul tehnologııa shyǵarmashylyq adamdarǵa úlken múmkindik beredi dep oılaımyn, - deıdi Talas Orazbaıuly.