Otandyq kıim nege qymbat

Álemde kıimge degen suranys artýda

Tipti, búgingi kıim naryǵynyń sharyqtaý shegine jetkeni sondaı, «brendtik», «lıýkstik kıim­der» dep ekshelenip, quny altyn­nan da baǵaly bola bastady. Bul úderisten qazaq dızaıner­leri de qalys qalǵan joq. Otan­dyq ónimniń jarnamasy jer jaryp turmasa da, baǵasy shet­eldik kıim­dermen birdeı.

Qazir qajetti materıaldardyń syrttan ákelinýi ekonomıkadaǵy qalypty úderiske aınalyp otyr. Álbette, bul jalpy satylymdaǵy baǵanyń aspandap ketýine negizgi sebep bolmaq. Al shıkizatty syrttan alyp, odan daıyn materıal jasap, ony eselep qaıta syrtqa shyǵarý arqyly paıdaǵa shash etekten kenelgen damyǵan memleketter az emes. 

Álemdik kıim naryǵynyń qalyptasý dáýiri damyǵan elderde sharyqtaý shegine jetti desek, artyq aıtpaǵan bolar edik. Oǵan dálel Forbes keltirgen myna bir aqparat. Búginde Gucci, Louis Vuitton, Burberry, Chanel, Versace, Prada, Dior, Alexander McQween, Giorgio Armani, Ralph Lauren, Hermes, Dolce & Gabbana, Salvatore Ferragamo, Dunhill, Calvin Klein syndy brendter shartarapty jaýlap úlgerdi. Onyń bir kórinisi mynada. Sońǵy eki jylda sánge saýattylyǵy artqan qaýymnyń qarasy qalyńdap, kıim alýshylar sany 3,5-ten 4,5 protsentke artyp otyr. Eger buǵan deıin kıim naryǵy Eýropa men Soltústik Afrıkada qarqyndy damysa, bul úderistiń sońǵy eki jylda geografııalyq orny ózgerip, Azııa men Ońtústik Amerıka elderine qaraı aýysqan.

Sheteldik materıaldardan jasalǵan «otandyq ónim»

Sońǵy ýaqytta Qazaqstanda otandyq ónimderdiń úlesi artyp, jeńil ónerkásipti damytýda seń qozǵala bastaǵandaı. Kıim, toqyma óndirisi ótken jyl­men salystyrǵanda 15,5 pro­tsentke artqan. Onyń ishinde res­pýblıkalyq kórsetkishtiń 51 protsenti Almaty oblysyna tıesili. Bul óńirde elge tanylyp úlgergen «GLASMAN», «Ar­lan 777», «TF Ajar», «Me­dıateks-N», «Texti Market» syndy brendter bar. Kıim óndirisi boıynsha ekinshi orynda Qaraǵandy oblysy tur. Atalǵan óńirdegi kıim ónerkásibi jalpy kórsetkishtiń 16,1 protsentin quraıdy. Onda syrtqy kıim shyǵaratyn «Temirtau assoclates and ancillarles» kompanııasy jáne arnaýly kıimder shyǵaratyn «ıÝtarııa LTD» JShS jumys isteıdi. Al úzdik úshtiktiń qa­taryna kiretin Almaty qalasyna jalpy kórsetkishtiń 14,6 protsenti tıesili. Degenmen, eldegi jeńil ónerkásip, onyń ishinde kıim óndirisi endi qarqyn ala bastaǵan salalardyń qatarynda. Sebebi, elimizde syrttan keletin daıyn ónimderdiń úlesi basym. Mysaly, toqylǵan jempirler men keýdeshelerdiń 98,9 pro­tsenti syrttan ákelinse, bar bol­ǵany 1,1 protsenti otandyq ónim. Syrtqy kıimderdiń 97,9 pro­tsenti shetelden kelse, 2,1 pro­tsenti qazaqstandyq ónim, al sporttyq kıimderdiń 83,1 pro­tsenti ımporttyq taýarlar bolsa, 16,9 protsent otandyq ónimniń úlesi. Shulyq syndy toqyma ónimderdiń 80,7 protsenti syrttan keletin taýarlar, al 19,3 protsenti ózimizdiń ónimder. 

Otandyq óndirýshilerdiń na­ryqty tolyq qamtamasyz etýge áleýeti jetkiliksiz bolýy­na qandaı sebep túrtki ekenin bilý úshin birneshe kıim shyǵa­ratyn fabrıkalar men sheber­ha­na­larǵa habarlasyp kórgen edik. Kazakhstan Brand Incubator-dyń negizin qalaýshy Aıka esimdi dızaınerdiń aıtýynsha, sońǵy jyldary otandyq kıim shyǵaratyn irili-usaqty fabrıkalar men jeke dızaınerler Qazaqstandaǵy kıim ındýstrııasyn ilgeriletip, tyń jańalyqtar ákelýde. Kópshiligi áıelderge arnalǵan kıimder men aksesýarlar jáne erlerge arnalǵan kostıýmder men balalar kıimin óndirýdi qolǵa alǵan. Dese de qazaqstandyq brendterdiń sapasy álemdik deńgeıge jete almaı otyr. Otandyq kıimder syrtqa eksporttalǵan kezde turaqty túrde aýqymdy kólemde taýar jetkizý múmkin emes. Bizge búgingi tańda ishki naryǵyn jaýlaǵan Italııa, Túrkııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı syndy alpaýyt memleketterdiń taýar aına­lymyn qalyptastyrýdaǵy júıesi úlgi bolýy tıis. Atalǵan elderde eksport máselesi mem­le­kettik deńgeıde rettelip otyrǵandyqtan, bul salanyń damýy erekshe baıqalady. Ekin­shiden, álemdik standarttarǵa saı keletin kollektsııalar quryp, sońǵy trendterdiń negizinde kıim úlgilerin jasaı bilýge úıretetin oqý oryndary bar. Onda ónimniń shıkizat kúıindegi daıyn­­da­lýynan bastap, dúken sóre­lerine jaıǵasýyna deıingi ke­zeń­der tolyq qarastyrylady. Dı­zaı­nerdiń oıynsha, kezinde ıtalııa­lyqtar men frantsııalyqtar oılap tapqan kıim úlgileriniń búginde Túrkııa, Polsha, Rý­mynııa, Qytaı, Úndistanda bala­ma nusqalary tigiledi. Aıta ke­terligi, kóshirme kópshilikke qol­jetimdi bolǵanymen de erekshelenip otyr. Al taza ıta­lııalyq, ıá bolmasa frantsııalyq kıimderdiń sapasy joǵary baǵalanyp, quny da qymbat bolady. Álbette «lıýks kıimderdi» kııýdi kez-kelgenniń qaltasy kótere bermeıtini uǵynyqty. Suranys joq bolǵannan keıin elimizde resmı túrde eýropalyq brend kıim satatyn bir ǵana dúken tirkelgen. 

Dızaıner Aıka qazaqstandyq brend qalyptastyrýshylardyń jıi ushyrasatyn máselelerin jipke tizip berdi. Ol máseleniń mánisin bylaı túsindiredi: - Birinshiden, kıim tigýge qajetti materıaldyń barlyǵyn ózge memleketterden aldyramyz. «Bizde nelikten otandyq ónimniń baǵasy qymbat?» degen suraq jıi qoıylady. Aldymen, kıim qunyna jolǵa ketetin shy­ǵyndar men kedendik salyqty qosamyz. Onyń ústine Túrkııa, Qy­taımen salystyrǵanda eli­mizde tiginshi, ıá, bolmasa ózge de qyzmetkerlerge beriletin ja­laqy qymbat jáne jalǵa alatyn oryn quny da aspandap tur. Qajetti zattardy syrttan alatyn bolǵan soń, dollarmen saýda jasaıtynymyz túsinikti. Bul da otandyq ónimderdiń qymbatqa baǵalanýyna tikeleı áser etedi. Mysaly, Italııa, Qytaı, Túr­kııa, Reseıden ıirimjipti de, byl­ǵaryny da, jibekti de aldyramyz. Sonymen qatar ózge elderdegi tigin sheberhanalarynan áldeqaıda únemdi, qarjylyq turǵydan tıimdi ádisterdi kórdim. Ony elimizge engizý qajet dep sanaımyn. Taǵy bir másele, áli kúnge deıin sán ındýstrııasyn sala retinde oqytatyn mamandyq joq. Bul áýesqoı tiginshilerdiń sany basym bolǵanymen kásibı turǵydan kenje ekendigin kórsetedi, - dedi.

Máseleniń mán-jaıyna qanyq bolǵannan keıin aqyry syrttan keletin daıyn ónimge kıim tigetin bolsańyzdar, onyń nesi «otandyq ónim» degen syńaıdaǵy qyńyr oıymyzdy jasyra almadyq. Sóıtsek, qazaqstandyq dızaınerler oıdan shyǵarǵan týyndylaryn, ıaǵnı obrazdaryn jasap, ıdeıa Qazaqstanda týǵandyqtan kıimge «otandyq» degen ataý beredi eken. Kóbine sheberler obrazdaryn qazaqy naqyshtaǵy oıýlarmen órnektep, sándeý arqyly óz brendterin ereksheleıdi. Aı­ka hanymnyń aıtýynsha, tym qa­zaqy, ıaǵnı burynǵynyń kımeshegi men komzoldaryn kúndelikti tur­mysqa eshkim kıe qoımaıdy. «Tek sanamyzǵa sińip ketken eýro­palyq kıim úlgilerine keıbir ulttyq naqyshtaǵy órnekterdiń ushqynyn kórsetý arqyly saýdany júrgizýge bolady» deıdi ol. 

Bizdegi brendtiń jaǵdaıy qandaı?

Sanany turmys bılegen qoǵamda aqsha tabýdyń san túrli zamanaýı joly qalyptasyp keledi. Burynǵynyń sal-serileri men jeztańdaı ánshileri óner salasynda júrip ataǵyn mal tabýǵa paıdalanýǵa bolatynyn bilse, búgingi urpaqtary altynǵa malynyp otyrmas pa edi. Qazirgi qoǵamda «ataq» degen ınvestıtsııa salýdyń bir túrine aınalyp barady. Oǵan mysal, el tanyǵan tulǵalar jeke kásip ashyp, júrgen jerinde jarnamalaıtynyn jıi estımyz. Solardyń biri «Men syıǵa tartqan oramal» ánimen elge tanylǵan Roza Álqoja. Ánshiniń 2 dızaıner, 6-7 tiginshiden quralǵan shaǵyn sheberhanasy oramal shyǵarýmen aınalysady. Oramaldaryn Oń­tústik Koreıadan, arasynda Qytaıdan 2-3 mln teńgege aldyryp otyrady eken. Al tigin mashınalaryn Reseıden ákelgen. Bul kásiptiń basy-qasynda júrgen uıymdastyrýshylary ázirge túsetin tabystyń 60 protsenti shıkizat alýǵa jumsalatynyn aıtady. Oramaldan sonshalyqty tabys kirip otyrmasa da, bolashaqta qalyptasqan brend bolý úshin qam jasap otyrǵandaryn jasyrmaıdy. Al «Suerte» dep atalatyn áıelder kıimin shyǵaratyn otandyq brend matalardy BAÁ, Túrkııa, Ońtústik Koreıadan aldyryp, odan tigiletin kıimderge eń azy eki ese baǵa qosatyndaryn aıtady. Satylymdaǵy kıimniń ortasha baǵasyn suraǵanymyzda, 35-40 myń teńge tóńireginde dep jaýap berdi. Qoldan jasalǵan áshekeı buıymdarmen bezendirilse, 75-80 myń teńge kóleminde satylady. Atalǵan brendtiń dızaıneri Ásel Rahatovanyń aıtýynsha, sheberhanada 8 adam eńbek etedi. Іshki naryqqa taýar usynyp otyrǵandaryna 5 jyl. Elimizde aıaqkıim naryǵynda qalyptasyp úlgergen Shoes Republic brendi qajetti materıaldardy Italııa men Túrkııadan alady. Eń tómen baǵa 13 myń teńgeden bastalady. Balalar kıimi men mektep oqýshylaryna kıim tigýmen aınalysyp kele jatqanyna 9 jylǵa jýyq ýaqyt bolǵan saý­da jelisi «BMC Sales» kom­pa­nııa­synyń dırektory Beıbit Kúl­shikbaevanyń aıtýynsha, bas­tapqyda mektep formalaryn daıyn kúıinde Túrkııadan alyp otyrǵan. Mektepke arnal­ǵan kıimderdiń úlgisin qazaq­stan­dyq dızaınerlermen birlese daıyn­dap, Túrkııaǵa jiberedi. Atal­ǵan elde úsh aıdyń ishinde kórse­tilgen úlgi boıynsha kıimder tigilgen. Keıin elimizde tseh, fab­rıka ashyp, búginde Astana qa­lasynyń mektepterin 80 pro­tsentke qamtamasyz etip otyr. Kom­panııada joǵary mamandan­dyrylǵan tiginshiler bar, biraq az. Sondyqtan elde bilikti mamandar daıyndaý qolǵa alynsa, bul salanyń damýy jańa serpin alar edi degen pikirde kompanııa dırektory. 

Kıim naryǵynda qalyptasyp kele jatqan dızaınerlerdiń búgingi jaǵdaıy aıǵa qolymyz jetse, erteń kúnge de qolymyz jetediniń keri. Biz habarlasqan kıim óndirýshiler sóz sońynda «memleket tarapynan qoldaý bol­sa, otandyq ónimderdiń baǵa­sy da qoljetimdi bolar edi» degen pikirlermen aıaqtalyp jatty. Kazakhstan Brand Incubator-dyń negi­zin qalaýshy, dızaıner Aıka suh­batynda 3-4 qazaqstandyq brend óndirýshilerine syrtqy eks­portqa taýar shyǵarýǵa kómek­tesetinin, bul jobanynyń 50 pro­tsentin Eýrazııa qaıta qu­rý jáne damý banki qarjylan­dyryp otyrǵanyn aıtqan-dy. Rasynda, búginde atalǵan bank Qazaqstandaǵy kıim ındýstrııa­syna 1,2 mln eýro ınvestıtsııa quıyp otyr. 70-ke jýyq otandyq kompanııa kıim naryǵyna qyzy­ǵýshylyq tanytqan bankpen qoıan-qoltyq jumys isteý arqyly bıik belesterdi baǵyndyrýdy josparlaýda. Eýrazııa qaıta qurý jáne damý bankiniń Qazaqstandaǵy ókili Agrısa Preımanısa, qazaqstandyq dızaınerlerdiń qarym-qabileti eýropalyqtardan artyq bolmasa, kem emestigin, tek básekege qabilettilikti arttyryp, jańa múmkindikterge jol ashý jetispeı turǵanyn aıtty. Tek tıisti máselelerdiń sheshimi tabylyp, kıim naryǵy tutastaı júıelendirilse, el ekonomıkasyna da zor paıda bolmaq.