Qazaqstandyq genetık qazaq halqynyń tarıhyn zertteýdiń jańa baǵytyn usyndy
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstandyq genetık Maqsat Jabaǵın qazaq jáne Ortalyq Azııa halyqtarynyń genetıkalyq tarıhyn zerttep, ata-babalarymyzdyń kóshi-qony men ózge halyqtarmen týystyq baılanysyn DNQ arqyly anyqtap júr. Ǵalymnyń osy baǵyttaǵy eńbegi bıyl halyqaralyq USERN Prize 2026 syılyǵymen baǵalandy.
Maqsat Jabaǵın bıologııalyq ǵylymdar salasy boıynsha atalǵan marapatty ıelengen alǵashqy qazaqstandyq atandy. Ǵalymnyń aıtýynsha, bul jetistik jeke basynyń tabysy ǵana emes, otandyq ǵylymnyń halyqaralyq deńgeıdegi áleýetin kórsetetin mańyzdy nátıje.
— Bul marapatty alǵan kezde qýanysh pen maqtanysh sezimin bastan ótkerdim. Biraq ol maqtanysh ózim úshin emes, Qazaqstan úshin boldy. Elimizdiń ǵylymı áleýetiniń halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti ekenin kórsetkenime qýandym, — dedi ol Jibek Joly telearnasyndaǵy Búgin.LIVE baǵdarlamasynada.
Ǵalymnyń aıtýynsha, onyń zertteý jumystarynyń bastalǵanyna on jyldan asqan. 2018 jyly Qazaqstanǵa oralǵannan keıin otandyq ǵylymı mekemelermen birlesip, osy baǵyttaǵy zertteýlerdi jalǵastyrǵan. Jas ǵalymdarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar men ǵylymı granttar, sondaı-aq qajetti zerthanalyq jabdyqtardyń alynýy jumysty jańa deńgeıge kóterýge múmkindik bergen.
Máselen Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵyna DNQ tizbegin oqýǵa arnalǵan sekvenator satyp alýǵa memleket tarapynan qarajat bólingen. Sonymen qatar zertteý tobynyń jas mamandary halyqaralyq taǵylymdamalardan ótip, sheteldik ǵylymı ortalyqtarmen baılanys ornatqan.
DNQ qazaq tarıhynyń qandaı qupııasyn ashady?
Maqsat Jabaǵınniń zertteýleriniń negizgi baǵyty — Qazaqstan men Ortalyq Azııa halyqtarynyń genetıkalyq ártúrliligi jáne qalyptasý tarıhy. Ǵalym bastapqyda áke jaǵynan ulǵa beriletin Y-hromosomany zerttese, keıin ana arqyly tuqym qýalaıtyn mıtohondrııalyq DNQ-ǵa kóshken. Keıingi jyldary zertteý aýqymy tolyq genomdardy taldaýǵa deıin keńeıgen.
— 2000 jyldary adamnyń genomy tolyq zertteldi. Biraq sol kezeńnen keıin Ortalyq Azııa ókilderiniń genetıkalyq derekteri halyqaralyq zertteýlerde jetkilikti qamtylmady. Biz osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa kiristik, — deıdi ǵalym.
Onyń sózinshe, zertteý barysynda arheologtar tapqan kóne súıekterden DNQ bólip alyp, ony qazirgi halyqtardyń genetıkalyq derekterimen salystyrýǵa múmkindik týǵan. Tarıhı jazbalarda saqtalmaǵan kóshi-qon úderisteri men halyqtar arasyndaǵy týystyq baılanystardy anyqtaýǵa jol ashyldy.
Ǵalym genetıkalyq derekterdi qazaqtyń aýyzsha shejiresimen de salystyrady. Óıtkeni shejirede saqtalǵan rý-taıpalardyń taralý tarıhy men DNQ arqyly anyqtalǵan genetıkalyq baılanystar birin-biri tolyqtyra alady.
— Bizdiń shejiremiz aýyzsha, mádenı turǵydan berilip kelgen. Onyń astarynda genetıkalyq derekter de bar ekenin anyqtadyq. Keıbir rýlar qazaq arasynda ǵana emes, Ortalyq Azııanyń basqa halyqtarynda da kezdesedi. Bul olardyń tarıhy buryn ortaq ómir súrgen taıpalarmen baılanysty bolýy múmkin ekenin kórsetedi. Mundaı baǵyttardy áli de tereńirek zertteý qajet, — dedi Maqsat Jabaǵın.
Zertteýdiń taǵy bir mańyzdy nátıjesi — kóne DNQ úlgilerinen buryn belgisiz bolǵan genetıkalyq erekshelikterdi anyqtaý. Ǵalymnyń aıtýynsha, halyqaralyq derekter bazasymen salystyrý nátıjesinde adam genomynda kezdesetin jańa nusqalar men kóne genetıkalyq fragmentter tabylǵan.
Genetıkalyq zertteýler medıtsınaǵa da qajet
Maqsat Jabaǵınniń zertteýleri tek halyqtardyń shyǵý tegi men tarıhı baılanystaryn anyqtaýmen shektelmeıdi. Genomdaǵy erekshelikter adamnyń densaýlyǵyna da áser etýi múmkin. Sondyqtan búgingi zertteýler bolashaqta derbestendirilgen medıtsınany damytýǵa negiz bola alady.
Ǵalymnyń aıtýynsha, qytaılyq áriptesterimen birlesip Ortalyq Azııa halyqtarynyń genomdyq ártúrliligin zertteıtin konsortsıým qurylǵan. Onyń aıasynda alǵashqy 166 adamnyń tolyq genomy jarııalanǵan.
Zertteý barysynda halyqaralyq myń genom jobasynyń derekterimen salystyrý júrgizilip, Ortalyq Azııa turǵyndarynyń genomynda buryn sıpattalmaǵan shamamen 2,5 mıllıon genetıkalyq erekshelik anyqtalǵan. Sonymen qatar neandertaldyqtarmen qatar ómir súrgen ejelgi adamdardan muraǵa qalǵan 104 genetıkalyq fragment tabylǵan.
Bul fragmentterdiń keıbiri ımmýndyq jáne júıke júıeleriniń qyzmetimen baılanysty bolýy múmkin. Degenmen olardyń naqty qyzmetin anyqtaý úshin qosymsha zertteýler qajet.
— Genomnan tabylǵan árbir erekshelik bizdiń densaýlyǵymyzǵa áser etýi múmkin. Sondyqtan mundaı derekter bolashaqta derbestendirilgen medıtsınany damytý úshin qajet bolady. Bul baǵytta áli de aýqymdy zertteýler júrgizý kerek, — dedi ǵalym.
Ǵylymǵa qoldaý qajet
Maqsat Jabaǵın aldaǵy ýaqytta arheologııalyq qazbalardan tabylatyn kóne súıekterdi júıeli túrde genetıkalyq turǵydan zertteýdi josparlap otyr. Sondaı-aq qazaq shejiresindegi rý-taıpalardyń jekelegen tarmaqtaryn tereńirek zerdelep, genomdyq derekterdiń medıtsınadaǵy qoldanylý múmkindikterin zertteýdi jalǵastyrmaq.
Ǵalymnyń pikirinshe, mundaı zertteýlerge tek memlekettik qoldaý ǵana emes, jeke sektor men metsenattardyń da úlesi qajet. Óıtkeni irgeli ǵylymnyń nátıjesi birden kórinbeýi múmkin, alaıda onyń bolashaqtaǵy ǵylymı jáne praktıkalyq mańyzy zor.
Jas zertteýshilerge de óz múmkindikterin paıdalanýǵa keńes bergen ǵalym qazirgi ǵylymdy bir adamnyń nemese bir zerthananyń kúshimen damytý qıyn ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, halyqaralyq ǵylymı áriptestik jańa nátıjelerge qol jetkizýdiń mańyzdy sharty.
Aıta keteıik, buǵan deıin, qazaq rýlarynyń tarıhy qalaı zerttelgeni jaıly jazǵan edik.