Otandyq fermerler sheteldik tuqymǵa táýeldilikten qashan qutylady
ASTANA. KAZINFORM — Aýyl sharýashylyǵy — el ekonomıkasynyń strategııalyq mańyzdy salalarynyń biri. Byltyr Qazaqstanda agroónerkásip kesheniniń ósimi shamamen 6 paıyzǵa jetip, óndirilgen ónim kólemi 15 trıllıon teńge boldy. Al salany jeńildetilgen qarjylandyrý kólemi 1 trıllıonnan 1,5 trıllıon teńgege deıin ulǵaıdy.
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda agrarlyq sektordy damytýǵa basymdyq berip, fermerlerge uzaq merzimdi nesıe usyný, otandyq traktorlar men kombaındar óndirisin arttyrý jáne aýyl sharýashylyǵyna jasandy ıntellekt engizý mindetterin qoıdy. Sondaı-aq sýarmaly eginshiliktiń áleýetin paıdalanyp, ónimdilikti 2–2,5 ese arttyrý múmkindigin atap ótti.
Alaıda bólingen qarjy sharýalarǵa qanshalyqty qoljetimdi? Otandyq tehnıka óndirisi ımportty almastyra ala ma? Jasandy ıntellekt agrarlyq salany qalaı ózgertedi? Bul týraly Jibek Joly telearnasynyń «Búgin.LIVE» baǵdarlamasynda QR quryltaıynyń depýtaty Ábilqaıyr Tamabek aıtyp berdi.
Depýtattyń aıtýynsha, keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵyna kórsetiletin memlekettik qoldaý kólemi edáýir artqan. Máselen, 2022 jyly qarjylandyrýǵa 140 mlrd teńge bólinse, «Keń dala-2» baǵdarlamasy iske qosylǵannan keıin 280 mlrd teńgege jetken. Al keıingi eki-úsh jylda agroónerkásip keshenine kórsetilgen jalpy qoldaý kólemi 1,5 trln teńgege deıin ósip, rekordtyq kórsetkishke jetken.
— 2022 jyly aýyl sharýashylyǵyna 1–1,5 trln teńge bólinedi degenniń ózi arman bolatyn. Qazir bul mejege jettik. Prezıdent Joldaýynda atap ótkendeı, memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde 71 sút-taýarly ferma ashyldy, — dedi Ábilqaıyr Tamabek.
Alaıda spıker sózinshe, aýyl sharýashylyǵynda áli de jetkilikti kóńil bólinbeı kele jatqan mańyzdy baǵyt bar. Ol — agrarlyq ǵylym. 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan bıýdjette bul saladaǵy ǵylymı zertteýlerge nebári 9,8 mlrd teńge qarastyrylǵan.
— Biz agrarlyq ǵylymǵa qaldyq prıntsıpimen qarap kelemiz. Jańa tuqym shyǵaryp, ony óndiriske engizýdiń ózine 10–15 jyl ýaqyt kerek. Keńes Odaǵy kezinde qazaqtyń aqbas sıyry, soltústik merınos qoıy sııaqty jańa tuqymdar shyǵaryldy. Al táýelsizdik jyldarynda bul baǵytta jumys baıaýlady. 2011 jyly Ordabasy aýdanynda bir ǵana jańa mal tuqymy shyǵaryldy. Odan keıin aıtarlyqtaı jańalyq bolǵan joq. Sondyqtan ǵylymǵa basymdyq berýimiz kerek, — dedi depýtat.
Agrarlyq ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemin arttyrý qajet — depýtat
Ábilqaıyr Tamabek, eldegi agararlyq ǵylymǵa bólinetin qarjyny Nıderlandynyń tájirıbesimen salystyrdy. Onyń sózinshe, aýyl sharýashylyǵy jeriniń kólemi Qazaqstannan áldeqaıda az bul el agrarlyq ónim óndirý men eksporttaýda álemdik kóshbasshy. Munyń bir sebebi — ǵylymǵa basymdyq berý.
— Nıderlandta ǵylymǵa jyl saıyn 300 mlrd teńgege jýyq qarjy bólinedi. Al tuqym sharýashylyǵyndaǵy jetekshi kompanııalar óz ónimderin jetildirýge jylyna 150–200 mlrd teńge jumsaıdy. Olar ónimdi ósirýden bastap, tasymaldaý men saqtaýǵa deıingi barlyq kezeńdi zertteıdi. Tipti ónimniń kólemi, túsi men dámin de tutynýshynyń talǵamyna qaraı beıimdeıdi. Mysaly, biz úlken qarbyzdy unatsaq, Eýropa naryǵyna shaǵyn, bir-eki kelilik qarbyz usynady. Munyń bári — ǵylymı zertteýdiń nátıjesi, — dedi Ábilqaıyr Tamabek.
Al Qazaqstanda jemis-jıdek pen kókónis ósirýge qajetti tuqymnyń basym bóligi shetelden jetkiziledi. Depýtat muny otandyq selektsııanyń kenje qalýymen baılanystyrdy. Onyń pikirinshe, agrarlyq ǵylymǵa qarjy bólip qana qoımaı, zertteýshilerge nátıjege jetý úshin jetkilikti ýaqyt berý qajet.
— Ǵylymnyń nátıjesin bir jylda talap etý durys emes. Jańa tuqym shyǵarý úshin birneshe synaq ótkizip, ony qaıta-qaıta jetildirý kerek. Bul — uzaq jumys. Ǵalymdardyń da eńbegi baǵalanýǵa tıis, olardyń jalaqysy bar. Sondyqtan zertteýge qarjy bólip, jumysty dál qazir bastaý qajet, — dedi depýtat.
Onyń aıtýynsha, ǵylymǵa salynǵan ınvestıtsııanyń mańyzy jańa óndiris oryndary iske qosylǵan saıyn arta túsedi. Máselen, Qyzylorda, Jambyl jáne Túrkistan oblystarynda júgerini tereń óńdeıtin zaýyttar salynyp jatyr. Olardyń jalpy óndiristik qýaty jylyna 4 mln tonnaǵa jýyqtaıdy.
— Elde ázirge shamamen 1 mln tonna ǵana júgeri óndiriledi. Onyń ústine, júgeri tuqymynyń 90 paıyzy ımportqa táýeldi. Otandyq «Býdan» tuqymy da zaman talabyna saı jańartýdy qajet etedi. Qazir sharýalar bul sortty keńinen paıdalanbaıdy. Sondyqtan jańa zaýyttardyń shıkizatqa degen suranysyn óteý úshin jergilikti tuqym sharýashylyǵyn damytý mańyzdy, — dedi ol.
Qazaqstan UPOV uıymyna múshe bolýdy josparlap otyr
Bul baǵyttaǵy qarjylandyrýdy ulǵaıtý máselesi aldaǵy úsh jyldyq bıýdjet jobasynda da kóterilgen. Depýtattyń aıtýynsha, bastapqyda agrarlyq ǵylymǵa qaıta 8–9 mlrd teńge bólý usynylǵan. Alaıda qujattary men tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi daıyn qosymsha jobalar iriktelip, taǵy 2–3 mlrd teńge qosylǵan. Bıýdjet jobasy ázirge Májiliste birinshi oqylymda maquldanǵan.
Ǵylymdy qarjylandyrýmen birge, onyń nátıjesin óndiriske engizýge jaǵdaı jasaý da mańyzdy. Bul rette depýtat Qazaqstannyń ósimdik sorttaryn qorǵaý jónindegi UPOV halyqaralyq uıymyna múshelik máselesin kóterdi. Uıymǵa álemniń 80-ge jýyq eli kiredi. Qazaqstan oǵan qosylý jumysyn 2007 jyly bastaǵanymen, másele áli kúnge deıin sheshimin tappaǵan.
— UPOV-qa múshe bolmaý sheteldik selektsııalyq kompanııalardyń Qazaqstanda jumys isteýine kedergi keltirip otyr. Óıtkeni olardyń jańa sorttary men selektsııalyq jetistikterine qatysty avtorlyq quqyqty qorǵaý tetikteri jetkiliksiz. Sonyń saldarynan sheteldik kompanııalar elimizde tuqym óndiretin ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýdiń ornyna, daıyn ónimdi satýmen shekteledi. Eger biz UPOV uıymyna múshe bolsaq, sheteldik kompanııalar óz tehnologııalaryn Qazaqstanǵa ákelip, osynda selektsııalyq jumystar júrgize alady. Bul otandyq tuqym sharýashylyǵyn damytýǵa jol ashady. Qazir osy máseleni zańnamalyq turǵydan retteý baǵytynda jumys istep jatyrmyz, — dedi depýtat.
Bul máseleni sheshý úshin Selektsııa jáne tuqym sharýashylyǵy týraly zańnamany jetildirý qajet. Atalǵan zań jobasy buǵan deıin de Májilistiń qaraýyna birneshe ret usynylǵanymen, qabyldanbaı qalǵan. Qazir osy baǵyttaǵy jumys qaıta qolǵa alynǵan.
Depýtattyń pikirinshe, agrarlyq ǵylymǵa turaqty qarjy bólip, sheteldik tehnologııalar men tájirıbeni tartýǵa jol ashý otandyq tuqym sharýashylyǵyn damytýǵa múmkindik beredi. Bul, túptep kelgende, ımportqa táýeldilikti azaıtyp, aýyl sharýashylyǵy ónimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Aıta keteıik, jaqynda Qazaqstan men Armenııa agroónerkásiptik ónimder saýdasyn arttyrý úshin jumys tobyn qurady.
