Ospan kóliniń qadirine qashan jetemiz?
ÓSKEMEN. QazAqparat - Abaı eli - alashtyń mańdaıyna bitken biregeı ólke. Bul atyrapta tylsymy tereń, tabıǵatymen tamsandyrar jerler barshylyq. Solardyń biri - Qaraýyldan 32 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan Ospan kóli. Sońǵy jyldary ulylar mekenine alystan at arytyp keletin týrıster de Jıdebaıdaǵy tarıhı qundy jerlerdi aralap shyqqannan keıin Ospan kóline bet buratyn ıgilikti úrdis qalyptastyrýda. Bul týraly «Dıdar» gazeti jazady.
Tarıhtan az-kem tábárik. Jıdebaıdaǵy Abaı qoryq murajaıynyń meńgerýshisi Áset Myrzaqasymnyń aıtýynsha, atyshýly Musaqul shaıqasynan soń Bójeı men Qunanbaı arasyndaǵy aıtys-tartys birde órship, birde báseńsip, aqyry bul «másele» 1850 jyldary Qunanbaı urpaqtarynyń ıeligine birjolata kóshedi. Jıdebaı óńiriniń taǵdyry osylaısha ózge arnaǵa túsedi.
Aǵa sultandyqtan tússe de, Tobyqtyǵa áli de pármeni júretin, ári bı retinde bıligi bar Qunanbaı 1861 jyly úsh balasy Táńirberdi, Ysqaq, Abaıdy bir kúnde úılendirip, syrt jaılaýda quda kútip, otaý tikkizip, ulan asyr toı jasaıdy.
Toıdyń da, jaılaýdyń da qyzyǵy tarqap, el baýyrǵa túserde Qunanbaı úsh balasyna teńdeı enshi berip, «alys Aqshoqyny qonys qylasyńdar» dep uıǵarym jasaıdy.
Qunanbaıdyń taǵy bir sheshimimen Uljannan týǵan kenjesi Ospan men Aıǵyzdan týǵan Smaǵulǵa Jıdebaı buıyrady.
Osy tártippen Jıdebaıda Qunanbaıdyń qos áıeli Uljan men Aıǵyz turaqtap, Zere osy úlken otaýda qalady. Keıinnen Zere ájege, Uljan anaǵa topyraq ta osy Jıdebaıdan buıyrady.
Ospan - Qunanbaıdyń kishi uly, Abaıdyń inisi. Qunanbaı óz uldaryna enshi retinde jer bólý kezinde Jıdebaı qoryǵy aýmaǵyn Ospanǵa bergen. Ospan er jetip, úılenip, Jıdebaıǵa ıelik jasap, sharýashylyǵyn birden dóńgeletip áketedi. Maly ósedi, aınalasyna yqpaly artyp, saýdamen aınalysady. Tóńiregine el jaqsylaryn jınap, Ospan-jomart, Ospan-baı, Ospan-bolys atanady. Bul jasy kelgen Qunanbaıdyń bılikke aralaspaı Aqshoqyny qonys qylyp, dúnıe sózi emes, qudaı men Quran sózin ustap, elden oqshaýlanǵan tusy edi.
Sóıtip, dáýirlegen, shalqyǵan Ospan 1892 jyly 40 jasynda kenetten qaıtys bolyp, artynda úsh áıeli, sol kezdegi ólshemmen 2 myń jylqy, 800-deı túıe, 3 myńdaı qoı qalady. Bul álbette úlken dáýlet bolatyn.
Dúnıesi túgel bolǵanymen úsh áıelinen urpaq bolmaǵanyn Ospannyń ózi de, aınalasy da únemi ókinishpen aıtyp otyrady eken. Jesir qalǵan zaıyby Erkejan Áýbákir men Pákızatty tárbıelep ósiredi.
Ospan kóliniń burynǵy ataýy - Boqtykól. 1885 jyly Jıdebaı qonysy Ospannyń enshisine tıgen soń, kól Ospannyń ıeligine ótedi. Sóıtip, sonyń atymen atalyp ketken eken. Kól Jıdebaı qoryǵynyń ońtústik-batys aýmaǵynda ornalasqan. Kólge shyǵys jaǵynan barý múmkin emes, óıtkeni ol aýmaǵy batpaqty, sazdy bolyp keledi. Kóldiń sýy asa tuzdy. Sol sebepten de emdik qasıeti bar. El arasyndaǵy áńgimege súıensek, qyshyma qotyr men allergııalyq syrqattarǵa, teri aýrýlary men bezeýge taptyrmas em eken. Árıne, Ospan kóli Abaı eli úshin úlken múmkindik. Aýdanǵa týrıster tartý baǵytyndaǵy biregeı joba dep qarastyrýǵa bolady.
Bul rette alǵashqy bastama jasalynyp ta jatyr. Máselen, Abaı aýdanynyń Qurmetti azamaty, máslıhat depýtaty, belgili kásipker, aýdanda talaı irgeli sharalarǵa demeýshilik jasaǵan Ardaq Belibaev aǵamyz Ospan kóliniń boıynan demalys ornyn ashýǵa bar múmkindikti jasaýǵa tyrysýda. Іsker el aǵasynyń bastamalary qatarynda Ospan kóliniń jaǵalaýyn retke keltirip, týrıstik orynǵa aınaldyrý mindeti de bar. Búginde eki katamaran, 1 úrlemeli qaıyq, 2 kıim aýystyratyn jer, 2 ájethana, balalar úshin sýǵa túsýge arnalǵan kıimder alǵyzǵan kásipker Ospan kóline kelýshilerge tek qana sońyna qaldyrǵan qoqystaryn jınap, tazalyqtyń saqtalýyn qatań eskertedi. Osy oraıda, «Jasyl el» jasaǵynyń jastary osymen birneshe ret jumyla kómek kórsetip, kól aınalasyn tazartyp, eleýli shara júrgizgenin de aıta ketýimiz lázim. Desek te, Ospan kóliniń kórkeıer keleshegi alda tárizdi. Máselen, kelesi jyly kól jaǵasyna kelýshiler ıgiligine arnalǵan vagondy turǵyn úıler men kıiz úıler qurylmaq. Sonymen qosa, aýdan kásipkerlerin kól jaǵasynda saýda jasap, taǵam, sýsyndar satýǵa shaqyrǵan kásipker alda taǵy talaı sharýanyń qolǵa alynatyndyǵyn aıtady. Zamanynda Jıdebaıda Qunanbaı qudyǵynyń qaıta jańǵyrtylýyna muryndyq bolǵan belgili kásipker aldaǵy ýaqytta Qunanbaı qajyǵa da eskertkish ornatýǵa demeýshilik jasaıtynyn alǵa tartady.
Iá, Abaı aýdanynda emge shıpa, tuzdy kól bar degenge senbeıtinder de bar shyǵar. Mundaı túsiniktiń qalyptasýyna Ospan kóliniń BAQ betterinde aıtylmaı, el arasynda durys jarnamalanbaı júrgeni de sebep der edik. Bul rette, Pavlodar oblysyndaǵy Shoshqaly, Úrjardaǵy Alakólge sabylatyn abaılyq qaýymnyń ózi de irgemizdegi Táńiriniń tartýyna at izin salǵany, jaz qyzyǵyn kól jaǵasynda ótkizgeni abzal der edik. Ras, osy oraıda aýdanymyzdaǵy atalmysh kóldiń sýyna laboratorııalyq saraptama júrgizip, shıpalylyq deńgeıin, mıneraldy quramyn anyqtaý da kún talabynda turǵan jaıt. Al sizderge aıtarymyz, kelińizder, ulylar eliniń uly tulǵalaryna zııarat etip, saf aýasymen tynystap, Jıdebaıdaǵy Ospan kóline shomylyp, janǵa dárý, tánge shıpa taýyp, demalyp qaıtyńyzdar!
