Óskeleń urpaq zaman kóshinen qalyp qoımaýy kerek - ekonomıst Jasqaırat Súndetov

- Jasqaırat Súndetuly, mine, 2016 jylǵa qorytyndy jasaıtyn da ýaqyt kelip jetti. Bul eleýli oqıǵalarǵa toly jyl boldy. Ekonomıka salasynyń mamany retinde qandaı oı-pikir bildirer edińiz?

- Dúnıejúzilik jaǵdaıǵa nazar aýdarsaq, álemniń ár elinde túrli oqıǵalar bolyp jatyr. Jahandyq qarjy daǵdarysy alpaýyt memleketterge de, ekonomıkasy shaǵyn elderge de óz áserin tıgizýde. Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq salasynda kóptegen máseleler qaıta qarastyrylylyp, jańa kelisimsharttar jasalýda. Munyń syrtynda bir elderdiń ekinshi elderge sanktsııa qoıýy da saýda aınalymynyń turaqty yrǵaǵyna nuqsan keltirýde. Bir elder baıyp, shalqyp jatsa, endi bir elderde soǵys júrip jatyr. Halqy qasiret shegip, bosqynǵa aınalyp jatqan jurttar qanshama?! Álem elderiniń  ekonomıkasy bir-birimen tyǵyz baılanysty, al qazirgi jaǵdaı ony kúrdelendire tústi.

Qarjy salasyndaǵy turaqsyzdyqqa baılanysty qıyndyqtar da bolǵany ras. Kúrdeli kezeńdi bastap keship jatyrmyz. Qandaı qıyndyqtar men kemshilikter bolǵany da aıtylyp júr ǵoı. Degenmen biz kemshilikterdi aıtyp, batpaqqa batyp qalǵan mashına sııaqty bir orynda tura bermeı, aldaǵy baǵyt-baǵdarymyz jaıly aıtqanymyz jón shyǵar dep oılaımyn.

Jalpy alǵanda, 2016 jyl Qazaqstan úshin jaman bolǵan joq. Árıne, jahandyq qarjy daǵdarysy óz áserin tıgizip otyr. Jyldyń basynda teńgemizdiń qunsyzdanýy úlken soqqy bolyp tıdi. Aqshanyń qunsyzdanýy halyqqa aýyr tıse, ekinshi jaǵynan otandyq ónimderdi eksportqa shyǵarýda óz tıimdiligin baıqatty. Ótken toǵyz aıdyń qorytyndysynda el ekonomıkasynda 1-1,5 paıyzǵa deıin ósim boldy. Bul eldiń ekonomıkalyq quldyraýdan aman qalyp, jańa úderiske kóshe bastaǵanyn kórsetedi.

El ekonomıkasynyń turaqtylyǵy saqtalýynda jańa ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq baǵdarlamalardyń úlesi zor. Bul - Elbasynyń bastamasymen iske asyrylyp jatqan jáne onyń tikeleı baqylaýyndaǵy baǵdarlama. Sonymen qatar atalǵan baǵdarlama óńirlerde jańa óndiris oryndarynyń ashylýyna tyń serpin ákeldi.

Biz aldaǵy ýaqytta damyǵan otyz eldiń qataryna qosylý úshin barlyq salada naqty qadamdar jasaýdy qolǵa aldyq. Sońǵy eki-úsh jyldyń ishinde ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq baǵdarlama sheńberinde 700-den astam iri-iri kásiporyndar iske qosyldy.

Endi aýyl sharýashylyǵy salasyna kelsek, atalǵan salany damytý maqsatynda biraz ister atqaryldy. Bul jerde AQSh pen Eýroodaqtyń qoıǵan sanktsııalaryna baılanysty olar Reseıden, Belarýsten, bizden jáne basqa elderden azyq-túlik ónimderin almaı qoıdy jáne ózderinikin berýden de bas tartty. Mundaı keleńsiz jaǵdaıdyń ekinshi jaǵy da bar. Osy shekteýlerden keıin biz óz ónimderimizdi kóptep shyǵarýǵa múmkindik aldyq.

Sońǵy jyldary Qazaqstanda mal sharýashylyǵyn damytýǵa jaqsy kóńil bólinip jatyr. Shaǵyn kásipkerlik salasy damı bastady, sharýa qojalyqtary ońtaıly jumystar jasap, óz sharýashylyqtaryn órkendete túsýde. Sonyń nátıjesinde jyl saıyn tórt túlik maldyń sany da kóbeıip kele jatyr.

Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha sońǵy jyldary elimizdiń ár óńirinde mal bordaqylaý oryndary salyndy. ıAǵnı, sapaly mal ónimderin shyǵarý úshin bizge osyndaı keshendi ortalyqtar qajet edi. Ol jerde negizinen asyl tuqymdy maldyń jaqsy kútimde bolýyna, qaterli aýrýlardan qorǵalýyna basa mán beriledi jáne qatań talap qoıylady. Bıyl 20 myń tonnadan astam etti shetelge shyǵaryp jatyrmyz. Aldaǵy ýaqytta ony et túrinde ǵana emes óńdep, daıyn taǵam retinde eksportqa shyǵarý máselesi alǵa qoıylyp otyr. Jáne kólemi de arta túsetin bolady.

Sondyqtan 2016 jyl elimiz úshin eleýli jyl boldy dep aıta alamyn.

- Keleshekke qandaı boljamdar jasalyp otyr?

- Taıaýda ǵana táýelsiz elimizge 25 jyl toldy. Osy kezeń ishinde qandaı jetistikterge jetkenimiz týraly Elbasy saltanatty jıynda málimdeı kelip, negizgi 7-8 basymdyqty aıtyp ótti. Memleket basshysy elimizge jańa tehnologııalardy alyp kelý arqyly, ınnovatsııalyq jobalardy iske asyrý nátıjesinde naqty tabystarǵa qol jetkizetinimizdi málim etti. Sonyń arqasynda óndiris te, eldiń ekonomıkasy da 3-4 paıyzǵa deıin ósýine múmkindik bolatynyn eskertti.

2016 jyldaǵy aýyl sharýashylyǵy jetistikteriniń biri - mol astyqtyń jınalǵandyǵy. Mundaı tabys biraz jyldan beri bolmap edi. El qambasyna 20 mln. tonnadan astam astyq quıyldy. Buǵan deıin shetelge 5-6 mln. tonna astyqty ekosporttaǵan bolsaq, endi bul kóretkishti 7-9 mln tonnaǵa deıin kóbeıtýge múmkindik týyp otyr.

- El Táýelsizdiginiń mereıtoıyna oraı ótken saltanatty jınalysta Elbasy sýarmaly jerlerdiń kólemin arttyrý máselesin qozǵady. Sizdiń qosar pikirińiz?

- Sýarmaly jerdiń tıimdiligi mol ekeni anyq. Soǵan oraı onyń kólemin arttyrý qajettigi kún tártibinde turǵan másele. Buryn bizde 2 mln gektardaı sýarmaly alqap bolatyn-dy. Alaıda, naryq zamany bastalǵanda, onyń birazynan aıyrylyp qaldyq. Ótken jylǵa deıin 1,5 mln gektardaı sýarmaly jerdi paıdalanyp keldik. Endi jer kólemin ulǵaıtyp, jańa zamanaýı tehnologııalar arqyly tamshylatyp sýarýdy qolǵa alǵaly otyrmyz. Elimizdiń ońtústiginde, ásirese, Almaty, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda bul sala jaqsy damyp keledi.

Tamshylatyp sýarý - mol ónim alýdyń jáne eńbek ónimdiligin arttyrýdyń negizi. Ol, birinshiden, biz qoldanatyn tehnıkanyń kólemin azaıtady, ekinshiden, sýdy únemdeıdi, úshinshiden, egistik alqabyna sýmen birge tyńaıtqyshtardy berýge jaǵdaı jasaıdy. Sodan kelip kókónistiń ónimdiligi 3-5 esege deıin artady.

Sol sııaqty sońǵy jyldary jylyjaılar salý isi jaqsy qarqyn aldy. Sonyń nátıjesinde qysy-jazy kókónis ónimderi dastarhanymyzdyń sánin de, dámin de keltirip tur. Buryn ol ónimder negizinen Qytaı, Ózbekstan sııaqty elderden keletin bolsa, qazir ishki suranysty qamtýǵa múmkindik týyp otyr.

- Siz óńirlerge shyǵyp turasyz, halyqpen aralasasyz. Halyq naryq ekonomıkasy qoǵamynda ómir súrýge beıimdele túsken sııaqty. Siz qalaı oılaısyz? 

- Dollar baǵamynyń ósýi, sol sekildi munaı baǵasynyń da joǵary ne tómen túsip ketýi dúnıejúzilik qubylys bolǵan soń, olarǵa kózimiz de úırene bastady. Sońǵy jyldary teńgeniń turaqtylyǵyn saqtaý baǵytynda kóp jumystar jasaldy. Aıtalyq, on shaqty jyl buryn bankiler azamattarǵa nesıe bergende, dollar baǵamymen esepteıtin edi. Al keıin dollar ósip ketkende, azamattarǵa aýyr tıip jatatyn-dy. Qazir bankter nesıeni teńgemen beredi jáne ony óteý barysynda dollar baǵamynyń kóterilýi ne tómen túsýi eshqandaı áser etpeıdi.

Búgingi tańda álemniń biraz elderi dollardyń tikeleı yqpalynan ketý baǵytyn ustanyp otyr. Sonyń ishinde bizdiń el de osyndaı qadamdar jasaýda. Qazir bizdiń azamattarymyz bankilerden nesıeni teńgemen alady. Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy nesıeler buryn 20 paıyzdyq ósimmen berilgen bolsa, qazir onyń kólemi 12 paıyzǵa deıin tómendedi. Bul shaǵyn sharýashylyqtardy yntalandyryp, olardyń óz isterin jandandyra túsýine múmkindik beredi. Sondaı-aq buryn beriletin mıkronesıeniń kólemi 3 mln dollar shamasynda bolǵan edi, qazir 7 mln dollarǵa deıin alý múmkindigi qarastyrylyp otyr. Biraq teńgemen beriledi. Sonymen qatar el azamattarynyń depozıtke salǵan qarajatynan da oń ózgeristi kórýge bolady. Depozıttegi qarjynyń 70 paıyzy teńgemen salynǵan. Bara-bara teńgeniń úlesi de, róli de artady degen senimimiz mol.  

- Óńirlerdi damytý jóninde ne aıtar edińiz?

- Aldaǵy ýaqytta óńirlerde zamanaýı óndiris oryndaryn ashý, shetelden jańa tehnologııalardy alý, kásiporyndarǵa bilikti jastardy tartý máselesi ótkir qoıylyp otyr. Bizge orta deńgeıdegi ártúrli salanyń bilgir mamandary qajet. Shetelden qymbat baǵaǵa ákelingen tehnologııany ózimizdiń jastarymyz meńgerýi tıis. Óskeleń urpaq zaman kóshinen qalyp qoımaýy kerek. Óıtkeni búginde kásiporyndarda ornatylǵan qural-jabdyqtardyń bári elektrondy tehnologııa. Al ony bizdiń jastar bilmese, isimiz alǵa basa ma?! Birinshiden, jastardy ózimiz oqytyp, daıyndaýymyz kerek. Ekinshiden, zamanaýı tehnologııany meńgerý úshin olardy ne shetelge jiberip oqytý, ne sheteldikterdi bizge shaqyrý arqyly oqytýymyz qajet.

Sońǵy kezde álemde jasyl ekonomıkaǵa da basa mán berilýde. Osy baǵytta ǵylymda ashylyp jatqan jańalyqtar da az emes. Sonyń nebir keremetteri keler jyly Astanada ótetin «EKSPO-2017» halyqaralyq kórmede álem nazaryna usynylatyn bolady.

- 2017 jyl da kelip qaldy. Jańa jylda el aldynda jaýapty mindetter tur. Eldiń ekonomıkasy qalaı óris alady, qandaı baǵytta damıdy?

- Ekonomıkanyń damýy turaqty deńgeıin saqtaıdy dep oılaımyn. Óıtkeni ol úshin aldyn ala jasalǵan bıýdjet jospary bar, ekonomıkalyq boljamdar bar.

Al endi ózim aýyl sharýashylyǵy salasynyń mamany bolǵan soń, osy baǵytta qandaı ister atqarylǵaly turǵandyǵyn aıtyp bereıin. Osy oraıda, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi naqty baǵdarlamalar usynyp otyr. El azamattaryn eńbekke tartý arqyly jáne shetelden ákelinip jatqan jańa tehnologııalardy meńgerýdiń nátıjesinde biraz jetistikterge jetý maqsaty kózdelýde. Atalǵan mınıstrlik 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan jańa baǵdarlama daıyndap, usynýda. Sonyń negizinde elimizde aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa qomaqty qarjy bólinedi. Azyq-túlikpen ishki suranysty ǵana qamtýmen shektelmeı, sapaly ónimdi shetelge de shyǵarýǵa basymdyq beriledi. Jańa jyl aýyl eńbekkerlerine úlken serpilis ákeledi degen senimdemin. Jańa jylymyz ár otbasyna tolaıym tabys, molshylyq pen qýanysh syılasyn dep tileımin.

- Raqmet áńgimeńizge.