«Ortalyqtyń» Toqtar Ábákirovke tartýy

Synaqshy-ushqysh, túriktiń ǵana emes, ısi musylmannyń ishinde qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri, has batyr Toqtar Áýbákirovtiń bitim-bolmysy, minezi, aqyl-oıy men sana-sezimi - «namysqa sýarylǵan narkesken». Halyq Qaharmanynyń 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Maǵaýııa Sembaı men Mıras Asan jınaqtap shyǵarǵan jup-jumyr jınaqtyń aty men zaty, tysy men ishi birdeı onyń narkesken ekenin áıgilep tur. Aıtpaqshy, batyr jaıly básire-kitaptyń shyǵýyna demeýshi bolǵan «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń ujymy ekenin súıinshilep qoıaıyq. Bul - «Ortalyqtyń» batyr toıyna tartqan básire-syıy, dep jazadyQaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» qoǵamdyq-saıası gazeti

Batyr Toqtar Áýbákirov - irgesine órkenıet kelip qonǵan kóshpeli jurttyń aspan álemine iz salǵan tula boıy tuńǵyshy. Jerdegideı emes, sheksiz aspan áleminen, azat álemnen alǵash habar ákelýshi qazaq. Kitaptaǵy alǵashqy maqalasynda Maǵaýııa Slanbekuly aıtady ony: «Áldebir tylsym kúsh, bálkim, myń ólip, myń tirilgen qazaqtyń ulyna SSSR-dy taratyp, eline táýelsizdik tańy atyp kele jatqanyn Alla jeti qat kók arqyly súıinshiletken bolar» (27-bet). Iá, Toqtar ushyp kelisimen nebary bir jarym aıdan soń qazaq halqy óz táýelsizdigin jarııalaǵanyn jahan jurtshylyǵy biledi búginde. Taǵy da osy maqalada mynadaı qyzyq derek keltiriledi. «Toqtar aǵamyz Kremldiń Georgıev zalynda qasqaıyp turyp, sol Gorbachevty qazyqtaı qaǵyp, jerge tyǵyp jibergenin bilmeıdi ekenbiz: «Tot, kto ne kormıt svoıý armııý, tot preklonen kormıt chýjýıý armııý. Mıhaıl Sergeevıch, vy vedete straný na gıbel», - depti batyr».

Uly Turan dalasynda, ısi Túrik balalary arasynda erte zamannan kitap shyǵarýdyń keremet úlgisi qalyptasqan. Solardyń ishinde biz biletin alǵashqy bitik (kitap) «Kúltegin eskertkishi». Orhon, Enıseı boıynan tabylǵan, kóshpelilerden jetken kóne jádigerler. Este joq eski zamandaǵy Túrik jurtyn irgeli memleket qylǵan tulǵalar - Kúltegin, Tonykók, Bilge qaǵandardyń erlik jyry. Osy turypty Qorqyt atanyń «Oǵyz qaǵan jyry».

Odan beridegi «Qobylandy batyr jyry», «Alpamys batyr jyry», tipti, bertindegi Qazaq handyǵy tusyndaǵy kitaptardyń kóbi elin óz aldyna derbes el etip, ultyn uıystyrý jolynda ótken handar jaıly. Jekelegen tulǵalardyń erlik isi men taǵdyr talaıy haqynda. Kóshpeliler dáýirindegi mundaı kitap basý úrdisi keıingi bizge jetti. Qazaq dalasynda HH ǵasyrdyń basynda basylyp shyqqan alǵashqy kitaptardyń biri - Turaǵul Qunanbaevtyń «Ákem Abaı týraly» kitaby, qazaqtyń uly aqyny Abaı bolmysy jaıly. Bizdiń qolymyzǵa túsip otyrǵan «Narkesken» de osy kitaptardyń zańdy jalǵasy. Jaı ǵana jalǵasy emes, qazaq kitap qorjynyn baıytatyn mártebeli muranyń biri. Kitapta Keńes Odaǵynyń Batyry, synaqshy-ushqysh Valerıı Menıtskıı Toqań jaıly bylaı degen eken: «Toqtar óziniń qazaq bolyp týǵanyn zor maqtan tutatyn. Halqy týraly júregimen berile aıtatyn. Keıde áldekimder onyń ultyn shatastyryp jatqanda kádimgideı keıip qalatyn. Bul - Shyǵys halqynyń bárine ortaq, tán qasıet qoı dep oılaımyn» (15-bet).

Kitap týǵan halqyna Toqańdy burynǵysynan da anyǵyraq tanytary sózsiz. Erlik murasyn, adamgershilik ar-ojdanyn, bıik tuǵyryn áıgileıdi. Sol arqyly Toqtar Áýbákirovteı mańdaıaldy uldary bar qazaqtaı halyqtyń qasıetin tanyta túsedi. Osy kúnge deıin qazaqtyń batyr uly Toqtar Áýbákirov ómir jolyn bir kisideı bilemin dep júrgen meniń jeke pikirimniń bir sheti - bul. Óıtkeni, sańylaýy bardyń sezimin qozǵamaı qoımaıtyn Toqań ómirin ónege ete otyryp, tereń oıǵa jeteleıdi. HІH ǵasyrda jasap ketken Uly Abaıdyń ólmes týyndylaryn eske salady: «Seni men men teń be dep maqtanasyń, Bilimsizdik belgisi ol baıaǵy». Ólmes murat, sónbes shyraq bilim týrasynda batyrdyń ózi «Ákem men eńbektep júrgende qaıtys bolyp, hat tanymaıtyn anam ósirdi. «Bar baılyǵyń, ıgiligiń, jaqsylyq ataýly bilimde» dep qulaǵyma quıdy bala kúnimnen» deıdi (43-bet). Endeshe, ańyz adam Toqtar Áýbákirovtiń osynshama bıikke kóterilip, batyr, ǵaryshker atanýy - eń birinshi bilimge baılanysty eken. Ol jaıynda osy kitaptaǵy Maǵaýııa Sembaıdyń «Emtıhan» maqalasynan tolyǵyraq bile alasyzdar.

Kitapqa toptastyrylǵan maqalalar shoǵyrynyń osaly joq. Sonyń ishindegi soqtalysy - Qaınar Oljaıdyń «Jer tartylysyn jeńgen qazaǵy» men Nurtóre Júsiptiń «Qyran qazaǵy». Qaınar Oljaı qazaq ulynyń ǵaryshqa ushýyna qarsylyq tanytqan qyzyl ıtterge jaýap qaıyra otyryp, máseleniń tigisin jatqyzyp, qazaqtyń qos tuńǵyshy - N.Nazarbaev pen Toqtar Áýbákirov tulǵasyn bıiktete túsedi. «Ǵarysh mekemeleri týlap baqty. Biraq, Nursultan Ábishuly Nazarbaev KSRO Halyq depýtattary sezinde jáne basqa da minbelerde qalaı bolǵanda da bir qazaq ushýǵa tıistigin shegelep turyp aıtqandyqtan, ǵarysh mekemeleriniń kónbeske amaly qalmaǵan.

Toqtar - qazaq jigitteriniń kosmonavtıka men avıatsııaǵa ógeı emestiginiń jarqyn dáleli. Eger ony osydan on jyl buryn ushyrsa da, ol ázir edi. Tek sony ǵaryshqa samǵatý qajettigin túsinbegen áskerı-ónerkásiptik keshenge ókpeleıik» deıdi. Osy tórt-bes sóılemnen-aq sol kezde ǵaryshqa qazaq ulyn ushyrýdyń qandaı qıyndyqqa soqqanyn baǵamdaı berińiz.

Batyrdyń eline, jerine degen súıispenshiligi onsyz da tula boıynan ushqyn atyp turady. «Elin súıgen erlik jasaıdy» demeı me qazaq?! Al, batyrdyń túkti júregin elge, jerge eljiretip, súıispenshiligin oıatqan ne qudiret? Arystaı uldyń asqan názik, sezimshil ekenin kim bilip, ańdaǵandaı? «Meni qaırap, túletip shyǵarǵan qazaqtyń áni ǵoı» depti batyrdyń ózi birde. Ol týraly Nurtóre Júsip jazypty: «Qıyr Shyǵysta qajyp, qajyǵanda, qajyr-qaıratynyń kemigeninen emes, kóńil-kúıi kúırep, Taıganyń bir shetinde jeldiń ótinde turǵanda, óne-boıyn óksik qysady. Kileń ishýge kelgende aldaryna jan salmaıtyn toptyń ortasynda japadan-jalǵyz ózi qalyp, qamyǵady. Ómirden kúder úzgen Toqtar álginde ózimen ala shyqqan tranzıstordyń qulaǵyn buraıdy ǵoı baıaǵy. Kenet... Ádemi bir sybyzǵy áýen estiledi. «Ajaryń ashyq eken atqan tańdaı...». Qamyǵyp júrgeni múldem esten shyǵyp, ómirdiń bar qıyndyǵy umyt qalǵandaı bolady. Bıbigúl Tólegenovanyń oryndaýyndaǵy «Gaýhartas». «Osyndaı keremet án týdyrǵan bizdiń qazaq qandaı ǵajap halyq! Sol halyqtyń men de bir balasymyn. Qoı, búıtip qamyǵa bergenim jaramas» dep qyran dúr silkinedi».

Jalpy, kitap eki bólimnen turady. Alǵashqysy - «Tartylys kúshin jeńgen qazaq» bolsa, keıingisi - «Assalaýmaǵaleıkým, ýa, álem!». Birinshi bólimde qarymdy qalamgerler Júsipbek Qorǵasbek, Qaınar Oljaı, Talǵat Súıinbaı, Nurtóre Júsip, Maǵaýııa Sembaı, Tóleýbaı Ermekbaev, Aman Janǵojın, Ersin Musabekovtiń qazaqtyń qaharman uly týraly ár túrli janrdaǵy materıaldary toptastyrylǵan. Ekinshi bólim - jyr-dastan. Toqań jaıly jazylǵan óleńder toptamasy. Onda Serik Aqsuńqarulynyń «Alashym meniń aspanda», Serik Turǵynbekovtiń «Ǵarysh - qazaq» poemasynan úzindi, Mıras Asannyń «Táńirsyı» óleńderi toptastyrylǵan.

Batyr jaıyndaǵy jınaqtyń eleýli júgin kóterip turǵan materıaldyń biri - Ersin Musabekovtyń «Ǵarysh pen namysy». Toqań men avtor arasyndaǵy ashyq-jarqyn suhbat. Atalǵan suhbatynda batyr: «aqıqat aıtýdan aınyp kórmegen basylymdar bar ǵoı. Mysaly, «Ortalyq Qazaqstan». Men týraly aqıqat dúnıeni jazyp kele jatqan birden-bir basylym - osy «Ortalyq Qazaqstan» ekenin aıtqym keledi. Álgi siz aıtqan jańsaq pikir qoǵamdyq sıpat alǵan tusta da «joq, qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri - Toqtar Áýbákirov» dep birinshi bolyp batyl pikir aıtqan da «Ortalyq Qazaqstan». Men ǵaryshqa ushýǵa daıyndyqty bastaǵan sátten búgingi kúnge deıin «Ortalyqtyń» men týraly jazǵany bir kitap bolyp ta qalǵan shyǵar», - dep aǵynan jarylypty. Aıtqany kelipti aqyry. Kitaptaǵy materıaldardyń barlyǵy búginge deıin «Ortalyq» betinde jarııalanbasa da, osy kúnge deıin otandyq basylymdarda jaryq kórgen Toqań jaıly tańdaýly maqalalardy tutastyryp, tasqa qashap, batyr toıyna tartý etti. Amandyq bolsa, qazaq kitap qoryna qosylǵan qomaqty týyndyny keleshek urpaq jata-jastana oqıdy áli.