Ortalyq Azııanyń jańa ekonomıkalyq keńistigi: Toqaev qandaı baǵyttardy usyndy

Saıasattanýshy Súıinbaı Súıindikovtiń aıtýynsha, Prezıdenttiń usynystary óńirdegi ekonomıkalyq baılanystardy jańa mazmunmen tolyqtyrýǵa múmkindik beredi. Atap aıtqanda, ózara saýda kólemin 20 mıllıard dollarǵa jetkizý, kólik dálizderin damytý jáne ónerkásiptik kooperatsııany kúsheıtý Qazaqstannyń ǵana emes, búkil Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa yqpal etedi. Sarapshy Memleket basshysynyń kólik ınfraqurylymyna basymdyq berýin Qazaqstannyń tranzıttik múmkindikterin keńeıtetin mańyzdy baǵyt retinde atap ótti.

Sondaı-aq sarapshy Qasym-Jomart Toqaevtyń sý resýrstaryn basqarý, jasandy ıntellekt salasyndaǵy seriktestik jáne óńirlik bastamalardy naqty jobalarǵa aınaldyrý jónindegi usynystaryna toqtaldy. Onyń pikirinshe, bul bastamalar Qazaqstannyń óńirlik kún tártibin qalyptastyrýǵa belsendi qatysyp otyrǵanyn kórsetedi. Prezıdenttiń kelisimder men bastamalardyń naqty nátıjesine basymdyq berýi Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqty praktıkalyq mazmunmen tolyqtyrýǵa negiz bola alady.

— Ortalyq Azııa men Ázerbaıjannyń ózara saýda kólemin 20 mıllıard dollarǵa jetkizý jónindegi bastama óńirlik ekonomıkalyq yqpaldastyqqa qandaı serpin bere alady? Osy rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ekonomıkalyq baılanystardy tereńdetýge baǵyttalǵan usynystarynyń mańyzyn qalaı baǵalaısyz?

— Ortalyq Azııa men Ázerbaıjan arasyndaǵy ózara saýda kólemin 20 mıllıard dollarǵa jetkizý jónindegi bastamany óńirlik ekonomıkalyq yqpaldastyqty jańa deńgeıge shyǵaratyn mańyzdy strategııalyq maqsat dep baǵalaýǵa bolady. Munda másele tek saýda kólemin ulǵaıtýda emes. Eń mańyzdysy — memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń qurylymyn ózgertip, bir-birin tolyqtyratyn ekonomıkalyq keńistik qalyptastyrý.

Búginde Ortalyq Azııa elderi men Ázerbaıjannyń ekonomıkalyq áleýetteri bir-birimen jaqsy úılesedi. Qazaqstan men basqa da Ortalyq Azııa memleketteri energetıka, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip jáne shıkizat resýrstaryna ıe bolsa, Ázerbaıjan Kaspıı arqyly Kavkazǵa, Túrkııaǵa jáne odan ári Eýropa naryǵyna shyǵatyn mańyzdy qaqpa bolyp otyr. Sondyqtan saýda kólemin arttyrý kólik, logıstıka, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, óńdeý ónerkásibi jáne ınvestıtsııa salalaryndaǵy kooperatsııamen qatar júrýi tıis.

Prezıdent Toqaevtyń usynystarynyń ereksheligi de osynda. Ol ekonomıkalyq yntymaqtastyqty jekelegen ekijaqty jobalar sheńberinde ǵana emes, Ortalyq Azııa — Kavkaz — Eýropa baǵytyndaǵy keńirek geoekonomıkalyq baılanystar júıesi retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi.

Menińshe, bul bastama iske assa, Qazaqstannyń ekonomıkasy úshin de birneshe jańa múmkindik paıda bolady. Birinshiden, eksporttyq naryqtar ártaraptandyrylady. Ekinshiden, qazaqstandyq ónimderdiń Kavkaz jáne Eýropa naryqtaryna shyǵý múmkindigi artady. Úshinshiden, Orta dáliz boıynda jańa óndiristik jáne logıstıkalyq jobalardy ornalastyrýǵa jaǵdaı jasalady.

Sondyqtan 20 mıllıard dollarlyq mejeni tek sandyq kórsetkish retinde emes, aımaqaralyq ekonomıkalyq ıntegratsııanyń ındıkatory retinde qarastyrǵan durys. Eger bul maqsat naqty ınvestıtsııalyq jobalarmen, jeńildetilgen saýda rásimderimen jáne tıimdi logıstıkalyq ınfraqurylymmen qamtamasyz etilse, onyń mýltıplıkatıvtik áseri óte joǵary bolady.

— Qazaqstannyń kólik ınfraqurylymyn damytýy jáne Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizine basymdyq berýi Ortalyq Azııanyń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa qalaı áser etedi? Prezıdenttiń Moıynty–Qyzyljar, Darbaza–Maqtaaral, Baqty–Aıagóz baǵyttary men Aral–Kaspıı magıstraline qatysty ustanymyn strategııalyq turǵydan qalaı baǵalaısyz?

— Bul jobalardyń strategııalyq mańyzyn Qazaqstannyń Eýrazııadaǵy tranzıttik geografııasyn qaıta qalyptastyrýymen baılanystyrýǵa bolady. Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy ózdiginen úlken artyqshylyq beredi, biraq ony naqty ekonomıkalyq artyqshylyqqa aınaldyrý úshin zamanaýı jáne ózara baılanysqan ınfraqurylym qajet.

Moıynty–Qyzyljar, Darbaza–Maqtaaral jáne Baqty–Aıagóz baǵyttary Qazaqstannyń ishki kólik jelisin kúsheıtip qana qoımaıdy. Olar Qytaı, Ortalyq Azııa, Kaspıı mańy jáne Reseı baǵyttaryndaǵy júk aǵyndaryn tıimdi baılanystyrýǵa múmkindik beredi. ıAǵnı bul jobalardy jeke-jeke temirjol nemese avtomobıl ınfraqurylymy retinde emes, Qazaqstannyń biryńǵaı tranzıttik júıesiniń elementteri retinde qarastyrǵan jón.

Al Aral–Kaspıı magıstrali turǵysynan qaraǵanda, onyń mańyzy odan da keń. Ol elimizdiń batys jáne ortalyq óńirlerin baılanystyryp, Kaspıı baǵytyndaǵy tranzıttik múmkindikterdi kúsheıtýge yqpal etedi. Eń bastysy bul ınfraqurylym Transkaspıı halyqaralyq kólik dáliziniń tıimdiligin arttyrady. Orta dálizdiń básekege qabilettiligi tek Kaspııdegi porttardyń nemese temirjol jelileriniń jaǵdaıyna baılanysty emes. Onyń búkil baǵyty boıynsha júktiń úzdiksiz, jyldam jáne boljamdy qozǵalysy qamtamasyz etilýi kerek. Sondyqtan Prezıdenttiń kólik ınfraqurylymyna basymdyq berýin men Qazaqstannyń geoekonomıkalyq strategııasynyń mańyzdy bóligi dep baǵalaımyn. Qazaqstan tranzıttik memleketten birtindep logıstıkalyq habqaaınalýǵa umtylyp otyr. Bul jerde aıyrmashylyq bar: tranzıttik memleket júk ótkizse, logıstıkalyq hab júk aǵynynyń aınalasynda qosylǵan qun qalyptastyrady.

Sondyqtan kelesi kezeńde tek jol salý emes, qoıma keshenderi, konteınerlik termınaldar, kedendik-logıstıkalyq ortalyqtar, tsıfrlyq baqylaý júıeleri jáne óńdeý óndiristerin damytý mańyzdy. Sonda tranzıt Qazaqstan ekonomıkasynyń naqty ósý draıverine aınalady.

— Transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý máselesi Ortalyq Azııa úshin barǵan saıyn ózekti bolyp keledi. Memleket basshysynyń Ortalyq Azııanyń sý paıdalaný boıynsha negizdemelik konventsııasyn qabyldaý jáne BUU aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý týraly bastamalary óńirdegi sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qandaı múmkindik beredi?

— Sý máselesi Ortalyq Azııa úshin bolashaqtaǵy eń mańyzdy strategııalyq máselelerdiń birine aınalyp otyr. Sebebi bul tek ekologııalyq nemese aýyl sharýashylyǵy máselesi emes, ol energetıkaǵa, azyq-túlik qaýipsizdigine, áleýmettik turaqtylyqqa jáne memleketaralyq qatynastarǵa tikeleı áser etedi.

Ortalyq Azııadaǵy kóptegen ózender birneshe memlekettiń aýmaǵy arqyly ótedi. Sondyqtan bir memlekettegi sý resýrstaryn basqarý sheshimi ekinshi memleketke tikeleı áser etedi. Klımattyń ózgerýi men muzdyqtardyń azaıýy bul máseleni odan ári kúrdelendiredi.

Osy turǵydan Prezıdenttiń Ortalyq Azııanyń sý paıdalaný boıynsha negizdemelik konventsııasyn qabyldaý týraly usynysy óte mańyzdy. Mundaı qujat memleketterge sý resýrstaryn paıdalanýdyń ortaq qaǵıdattaryn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Eń mańyzdysy — sý máselesin daǵdarys paıda bolǵannan keıin sheshý emes, aldyn ala kelisilgen erejeler negizinde basqarý.

Al BUU aıasynda Halyqaralyq sý uıymyn qurý ıdeıasy máseleni óńirlik deńgeıden jahandyq deńgeıge kóteredi. Bul sý dıplomatııasyn ınstıtýtsıonaldandyrýǵa, halyqaralyq saraptamany tartýǵa jáne sý resýrstaryn basqarýdyń zamanaýı tehnologııalaryn engizýge múmkindik berýi múmkin.

Meniń oıymsha, munda negizgi prıntsıp «sý úshin básekelestik» modelinen «sý boıynsha yntymaqtastyq» modeline kóshý bolýy kerek. Eger memleketter sý resýrstaryn ortaq strategııalyq resýrs retinde qarastyra alsa, sý máselesi janjal faktory emes, óńirlik yntymaqtastyqtyń jańa baǵytyna aınalady.

— Qazaqstan Prezıdenti Ortalyq Azııa seriktestigi aıasynda jasandy ıntellekt boıynsha yntymaqtastyq ornatýdy jáne jasandy ıntellektini jaýapkershilikpen qoldaný týraly deklaratsııa ázirleýdi usyndy. Bul bastamalar Qazaqstannyń tsıfrlyq jáne tehnologııalyq damý baǵytynda óńirlik kóshbasshylyqqa umtylysyn qalaı kórsetedi?

— Bul bastama Qazaqstannyń tsıfrlyq transformatsııa máselesin tek ulttyq damý mindeti retinde emes, óńirlik strategııalyq basymdyq retinde qarastyra bastaǵanyn kórsetedi.

Jasandy ıntellekt qazir ekonomıkanyń jeke bir salasy emes. Ol memlekettik basqarý, bilim berý, densaýlyq saqtaý, qaýipsizdik, ónerkásip, qarjy jáne logıstıka sııaqty kóptegen salalarǵa áser etetin tehnologııalyq faktorǵa aınaldy. Sondyqtan Ortalyq Azııa elderiniń bul baǵytta jeke-jeke áreket etýi jetkiliksiz. Ortaq tsıfrlyq standarttar, derekter almasý, mamandar daıarlaý jáne ǵylymı zertteýler boıynsha yntymaqtastyq qajet.

Qazaqstannyń bul bastamadaǵy artyqshylyǵy — elde tsıfrlandyrý boıynsha belgili bir ınstıtýtsıonaldyq tájirıbeniń qalyptasýy. Sondyqtan Qazaqstan ózin óńirdegi tsıfrlyq tájirıbe almasý ortalyǵy retinde kórsetýge múmkindik alady.

Munda bir mańyzdy másele bar. Jasandy ıntellektini damytý tek tehnologııalyq jarys bolmaýy kerek. Onyń etıkalyq, quqyqtyq jáne qaýipsizdik ólshemderi de qatar júrýi qajet. Sondyqtan jaýapty jasandy ıntellekt týraly deklaratsııa ázirleý ıdeıasy óte ózekti. Eger Qazaqstan osy baǵytta Ortalyq Azııa elderiniń ortaq standarttaryn qalyptastyrýǵa bastamashy bolsa, bul elimizdiń «tsıfrlyq kóshbasshy» retindegi pozıtsııasyn kúsheıtedi. Ásirese AI salasyndaǵy kadr daıarlaý, ýnıversıtetaralyq zertteý ortalyqtaryn qurý, memlekettik basqarýda AI qoldaný jáne ortaq tehnologııalyq jobalardy iske qosý mańyzdy. ıAǵnı bul jerde Qazaqstannyń maqsaty óńirlik tehnologııalyq kún tártibin qalyptastyrýǵa qatysý bolýy tıis.

— Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Konsýltatıvtik kezdesýlerdiń nátıjeliligin kóterip, buryn qabyldanǵan bastamalardyń naqty iske asýyna basymdyq berý qajettigin aıtty. Memleket basshysynyń osy ustanymy Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqtyń jańa, nátıjege baǵyttalǵan kezeńine qandaı negiz qalyptastyrady?

Menińshe, bul — Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqtyń qazirgi kezeńindegi eń mańyzdy máselelerdiń biri. Óıtkeni sońǵy jyldary óńirde kóptegen bastamalar kóterilip, túrli kelisimder jasaldy. Endigi negizgi mindet — kelisimderdiń sanyn kóbeıtý emes, olardyń oryndalý sapasyn arttyrý. Bul jerde Prezıdenttiń ustanymyn «deklaratsııalyq dıplomatııadan nátıjege baǵyttalǵan dıplomatııaǵa kóshý» dep sıpattaýǵa bolady. ıAǵnı árbir Konsýltatıvtik kezdesýdiń qorytyndysynda naqty maqsat, oryndaýshy organ, merzim jáne ólshenetin kórsetkish bolýy kerek. Mysaly, kólik dálizi týraly kelisim qabyldansa, kelesi kezeńde naqty qansha shaqyrym jol salynatyny, qansha ótkizý beketi jańǵyrtylatyny, júk tasymalynyń ýaqyty qanshaǵa qysqaratyny anyqtalýy tıis. Saýda týraly bastama qabyldansa, naqty saýda kólemi, ınvestıtsııalyq jobalar jáne jańa óndirister boıynsha kórsetkishter belgilenýi qajet.

Bul tásil Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyqtyń ınstıtýtsıonaldyq sapasyn arttyrady. Óńirlik ıntegratsııa tek memleket basshylarynyń kezdesýlerimen shektelmeı, mınıstrlikter, saraptamalyq qaýymdastyq, bıznes jáne jergilikti basqarý organdary deńgeıinde de júzege asýy tıis.

Sonymen birge bul ustanym memleketter arasyndaǵy ózara jaýapkershilikti kúsheıtedi. Birlesken bastamanyń oryndalýyna bir ǵana memleket emes, barlyq qatysýshy tarap jaýapty bolady.

Meniń oıymsha, dál osy kezeńde Ortalyq Azııa úshin eń mańyzdysy — «joba iske asyrý» modeline kóshý. Óıtkeni óńirdiń halyqaralyq bedeli endi qabyldanǵan qujattardyń sanyna emes, sol qujattardyń naqty ekonomıkalyq jáne saıası nátıjelerine baılanysty baǵalanady. Sondyqtan Prezıdenttiń bul usynysy Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵynyń jańa kezeńiniń logıkasyn aıqyndaıdy: saıası dıalog — naqty kelisim — ortaq joba — ólshenetin nátıje.

Eger osy qaǵıdat turaqty túrde júzege assa, Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyq kezdeısoq saıası bastamalar jıyntyǵynan turaqty ári nátıjege baǵyttalǵan óńirlik basqarý modeline aınala alady. Bul Qazaqstan úshin de mańyzdy, óıtkeni óńirdegi turaqtylyq pen ıntegratsııanyń kúsheıýi elimizdiń ekonomıkalyq múddelerine, tranzıttik áleýetine jáne halyqaralyq saıası salmaǵyna tikeleı áser etedi.