Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq ósimi: óńirdiń damýyna ne yqpal etip otyr

Ortasha ósim – 7%

Eýrazııalyq damý bankiniń makroekonomıkalyq sholýyna sáıkes, ótken jyly Ortalyq Azııa elderiniń jıyntyq jalpy ishki ónimi (JІÓ) 500 mlrd dollardan asty. Óńirdegi ekonomıkalyq ortasha ósim shamamen 7%-dy qurap, damýshy elderdegi naryqtyq kórsetkishten eki esege artyq ekeni baıqalǵan.

Ekonomıster bıyl oń dınamıka saqtalady dep otyr. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, jyl sońyna qaraı ekonomıkalyq ósim 6,5%-dan artyp, óńirdiń jıyntyq ekonomıkasy alǵash ret 600 mlrd dollardan asýy múmkin.

Bes memleketke basqalardy basyp ozýǵa septesken bes sebep bar: kólik jáne logıstıka baǵytynyń damýy, ınvestıtsııa, ishki reformalar, óńirlik yntymaqtastyq pen eksport.

Qyrǵyzstannyń ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Tolonbek Abdyrov Kazinform agenttigine bergen suhbatynda alǵashqy sebepty tarqatty. Onyń paıymynsha, Ortalyq Azııa kólik, energetıka jáne ınvestıtsııanyń jańa ortalyǵyna aınalyp úlgergen.

– Jańa avtojoldar, temirjol baǵyttary men logıstıkalyq ortalyqtar salynýda. Sonymen qatar Ortalyq Azııanyń Eýropa men Azııany baılanystyratyn strategııalyq kópir retindegi mańyzy artyp keledi. Qytaı, Reseı, Túrkııa, Eýropalyq odaq jáne Parsy shyǵanaǵy elderi óńirge erekshe nazar aýdaryp otyr. Olar Ortalyq Azııany mańyzdy naryq, tabıǵı resýrstar kózi ári qolaıly tranzıttik baǵyt retinde qarastyrady, – dedi Tolonbek Abdyrov.

Onyń aıtýynsha, ekonomıkaǵa oń serpin bergen ózge faktorlardy elemeýge bolmaıdy. Aımaqta bızneske arnalǵan reformalar, memlekettik qyzmetterdi tsıfrlandyrý, basqarý júıesin jańǵyrtý bastalǵan. Óńirdiń eńbekke qabiletti halqy ishki suranysty qalyptastyrǵanyn baıqaımyz.

Qyrǵyzstannyń halyqaralyq qatynas, óńirlik qaýipsizdik jáne Ortalyq Azııa elderiniń saıasaty jónindegi sarapshysy Baıqadam Quramaev kórsetkishtiń negizi sanatynda óńirlik yntymaqtastyqty atady.

– Ortalyq Azııa elderiniń jalpy ishki óniminiń artýyna birlesken jobalar áser etip otyrǵanyn eskerý qajet. Logıstıkalyq, sý jáne energetıkalyq bastamalar, kólik tarıftin birizdendirý, ınvestıtsııa tartý men sý resýrstaryn bólýdi úılestirý tetigi nátıje bergenin kórdik. Qazir ınvestıtsııa kólemi ulǵaıdy, jumys orny kóbeıdi, eksport ósti, – dedi sarapshy.

Qazaqstan: tabıǵı resýrs jáne ártaraptandyrý

Óńirdegi eń iri ekonomıka Qazaqstanǵa tıesili. Memleket munaı-gaz salasyn damytýmen qatar, ekonomıkany ártaraptandyrýdy júıeli jalǵastyryp keledi. Atap aıtsaq, óńdeý ónerkásibine ınvestıtsııa salý, sheteldik seriktesterdi tartý, kólik-logıstıka ınfraqurylymyn ilgeriletýde naǵyz kóshbasshy sanalady.

2025 jyly Qazaqstan ekonomıkasy sońǵy 13 jyldaǵy eń joǵary ósimdi kórsetti – JІÓ 6,5%-ǵa ulǵaıdy. Kórsetkishke kólik, qurylys, taý-ken ónerkásibi jáne saýda salalary úles qosqan. Endigi ósim ınfraqurylymǵa, ártaraptandyrý men bıznes ortanyń jaı-kúıine qaraıdy.

Qyrǵyzstan: bızneske basymdyq

Qyrǵyzstan ekonomıkasy da osal emes. Qatarynan úshinshi jyl Ortalyq Azııadaǵy joǵary ósimdi kórsetip keledi. JІÓ-niń artýyna tutynýshylyq jáne ınvestıtsııalyq suranys, salyq reformasy men ishki naryq áser etken.

Bishkektiń birneshe basym baǵytyn aıtaýǵa bolady. Bılik gıdroenergetıka, taý-ken ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy ınvestıtsııadan úmitti. Alaıda qazir eksporttyq kiristiń eleýli bóligin altyn men baǵaly metaldar jaýyp otyr.

Qyrǵyzstan eksport geografııasyn keńeıtýge nıetti. Ol úshin óńirlik yntymaqtastyqqa arqa súıep, bıznesti damytýǵa qolaıly jaǵdaı qalyptastyrýǵa kúsh salýda.

Ózbekstan: reforma men ınvestıtsııa

Keıingi jyldary Qazaqstan men Ózbekstannyń ekonomıkalyq ósimin salystyrýshylar kóp. Statıstıkaǵa kóz shalsaq, shynymen, Ózbekstan ekonomıkasynda aıtarlyqtaı alǵa jyljý bar. Ótken jyly kórshimizdiń JІÓ-si 147 mlrd dollardy qurap, 7,7%-ǵa kóbeıdi. Negizgi qozǵaýshy kúsh bólshek saýda (+14,7%), qyzmet kórsetý salasy (+14,8%) jáne qurylys (+14,2%) bolǵan.

Sarapshylar Tashkent ekonomıkalyq reformalardy sátti júrgizip otyr dep sanaıdy. Qatań aqsha-nesıe saıasatynyń arqasynda ınflıatsııa baıaýlady, eksporttyq kiris pen aqsha aýdarymdary artqan. Bıýdjet teńgerimi jaqsaryp, fıskaldyq saıasat ekonomıkalyq belsendilikti saqtap otyr. Osylaısha, ulttyq valıýta nyǵaıa tústi.

Ózbekstannyń ekonomıkadaǵy keleshek jospary Ortalyq Azııa elderiniń baǵdarymen shamalas. Alda reformalardy jalǵastyrýǵa, ekonomıkanyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne jańa ınvestıtsııa tartýǵa basymdyq berilmek.

Tájikstan: ónerkásip pen ishki suranys

Tájikstan ekonomıkasynda ishki suranys joǵary, ónerkásip óndirisi birizdi. Mysaly, ótken jyly saýda aınalymy men ınvestıtsııa kólemi 23%-ǵa, eksport 28%-ǵa artty.

Tájikstannyń JІÓ kórsetkishin kóterip otyrǵan birneshe salany aıta ketken jón: gıdroenergetıka, paıdaly qazbalar, toqyma jáne tamaq ónerkásibi. Investıtsııany osy baǵyttardan baıqaýǵa bolady. Elde aýyl sharýashylyǵy, qurylys salalaryna qarjy quıýǵa nıetti ınvestorlar jeterlik. Bul ekonomıkany ártaraptandyryp, jańa jumys ornyn ashýǵa kómek berip keledi.

Túrikmenstan: shıkizat eksporty

Tabıǵı gaz qory boıynsha álemdegi jetekshi eldiń biri sanalatyn Túrikmenstan aýqymdy shıkizat eksportyna ıe. Munda ınvestıtsııanyń deni gaz salasyna, ınfraqurylymǵa, eksporttyq naryqtardy keńeıtýge baǵyttalady.

Sonymen birge el bıligi hımııa ónerkásibin, toqyma óndirisin jáne aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa nazar aýdaryp keledi. Jobalar sátti júzege assa, shıkizat eksportyna táýeldilik birtindep tómenýi yqtımal.

Bolashaq pen boljam

Ekonomıkalyq ósimge qaramastan, Ortalyq Azııa elderiniń aldaǵy damýy ishki-syrtqy syn-qaterge baılanysty. Álemdik ahýalǵa qatysty qandaı sheshim qabyldanatyny basty ról atqaratyn syńaıly.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Tolonbek Abdyrovtyń pikirinshe, óńir ekonomıkalary úshin eń úlken másele – shıkizat sektoryna táýeldilik. Munaı, gaz, altyn sekildi tabıǵı resýrstar memleketke qomaqty tabys ákeletini ras. Alaıda túsim syrtqy daǵdarys pen naryq baǵasyna qaraı qubylatyn bolady ári keleshek suranysty boljaý qıyn.

– Ekinshi mańyzdy másele – ekonomıkany ártaraptandyrý deńgeıiniń jetkiliksizdigi. Kóptegen memlekette joǵary tehnologııaly óndiris, óńdeý ónerkásibi jáne qosylǵan quny joǵary ónim shyǵarý salalary jetkilikti damymaǵan. Sonyń saldarynan ekonomıkalyq ósim halyqtyń ál-aýqatynyń turaqty artýyna únemi áser ete bermeıdi, – dep qosty spıker.

Sarapshy atap ótkendeı, klımattyń ózgerýi eleýli qaýiptiń biri sanalady.

– Ortalyq Azııa úshin sý, jer, energetıka jáne aýyl sharýashylyǵy máselesi – tek ekologııalyq másele emes, ekonomıkalyq qaýipsizdikke tikeleı qatysty qater. Buǵan qosa, geosaıası ahýal, sanktsııalyq qysym, saýda baǵytynyń ózgerýi mańyzdy másele qatarynda, – dedi ol.

Al sarapshy Baıqadam Quramaev óńirdiń damýyna keri áser etýi múmkin syrtqy faktorlar tizimine áskerı qaqtyǵystardy qosty. Taıaý Shyǵystaǵy shıelenis, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵys, AQSh-tyń sanktsııalyq saıasaty ekonomıkany baıaýlatady.

Osy oraıda sarapshy OA elderine kólik dálizderin tolyq paıladanýdy usyndy. Sebebi atalǵan salany negizi tabys kózine aınaldyrýǵa múmkindik mol. Máselen, Qytaı – Qyrǵyzstan – Ózbekstan temirjoly Túrikmenstan arqyly Kaspıı teńizine deıin jalǵasady, Qytaı – Qyrǵyzstan – Qazaqstan – Reseı – Eýropalyq odaq avtomobıl baǵyty keńeıdi. Sondaı-aq Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty óńirdiń tranzıttik áleýetin arttyrǵan.

– Tranzıtten túsetin qosymsha kiristi memleketter jóndi jumsaýy kerek. Qarjyny ınfraqurylymǵa, ekologııalyq jáne áleýmettik jobalarǵa baǵyttaı alady. Qosymsha kiris energetıkalyq jobalardy júzege asyrýǵa jáne óńirdiń ınvestıtsııalyq tartymdylyǵyn kúsheıtýge kómek beredi, – dedi Baıqadam Quramaev.

Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq ósimi Eýrazııadaǵy qýatty aımaq retindegi pozıtsııasyn nyǵaıtqany anyq. Degenmen, dınamıkany saqtap qalý ońaı bolmaı tur. Bıylǵy jyljabar esepte ártaraptandyrý, kólik ınfraqurylymy men aımaq ıntegratsııasy basty ról atqaratyn bolady. Bes eldiń shıkizat eksportyna táýeldilikti qalaı azaıtatyny da bolashaqty aıqyndaıdy.

Aıta keteıik, buǵan deıin World Impact Media Organization (WIMO) halyqaralyq uıymy Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy ınvestıtsııalyq ortalyq esebinde joǵary baǵalanǵan bolatyn. WIMO ázirlegen taldamalyq esepte Qazaqstan ekonomıkasy, ınvestıtsııalyq tartymdylyǵy oń baǵa alǵan. Aqparatta shıkizatqa táýeldilikti azaıtý jumysy da ataýsyz qalmady. Sarapshylardyń pikirinshe, mundaı nátıje jahandaǵy ekonomıkalyq turaqsyzdyq kezinde asa mańyzdy.