Ortalyq Azııadaǵy shetel ınvestıtsııasynyń 68%-y Qazaqstan ekonomıkasynda shoǵyrlanǵan
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tikeleı shetel ınvestıtsııasynyń (budan bylaı – TShI) kólemi 2024 jyly 151,3 mlrd dollar bolǵan. Birikken Ulttar Uıymy Saýda jáne damý jónindegi konferentsııasynyń «Álemdik ınvestıtsııalar týraly» baıandamasynda (budan bylaı – UNCTAD esebi) osyndaı derek bar. Bul kórsetkish syrttan tartylǵan kapıtaldyń el ekonomıkasyndaǵy salmaǵyn baǵalaýǵa múmkindik beredi. Basqasha aıtsaq,shetel ınvestorlary salǵan kásiporyndar, óndiris jobalary, tehnologııalyq jabdyqtar men basqa da aktıvter el ekonomıkasynda qanshalyqty yqpaldy ekenin osy kórsetkishten ańǵarýǵa bolady.
151,3 mlrd dollar. Bul sannan Qazaqstannyń ekonomıkalyq saıasatynyń áleýetin de kórýge bolady. Ol úshin derbes ekonomıka retinde ınvestıtsııa tartý tarıhy uqsas elderdiń kórsetkishin Qazaqstanmen salystyryp kóreıik. Investıtsııa tartý tarıhy uqsas elder dep 1991 jyly Qazaqstanmen birge memlekettiligin qalpyna keltirgen 14 respýblıkany aıtyp otyrmyz.
Birikken Ulttar Uıymynyń resmı statıstıkasyna súıensek, 2024 jyly Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi (JІÓ) 291,5 mlrd dollar bolǵan. Sonda ekonomıkadaǵy sheteldik kapıtal eldiń jalpy ishki óniminiń 51,9 paıyzyna teń degen sóz.
UNCTAD esebi boıynsha, Reseı ekonomıkasynda jınaqtalǵan TShI 2024 jyly shamamen 216 mlrd dollar bolǵan. Biraq teriskeıdegi kórshimizdiń ekonomıkasy áldeqaıda iri – 2024 jyly JІÓ kólemi 2,17 trln dollar boldy. Sondyqtan shetel kapıtalynyń Reseı ekonomıkasyndaǵy úlesi shamamen 10 paıyz deńgeıinde. Qazaqstannyń JІÓ kólemi Reseıden 7,5 ese, jınaqtalǵan shetel ınvestıtsııasynyń kólemi 1,4 ese az bolyp shyǵady.
Postkeńestik keńistikten Eýropa Odaǵyna sátti ıntegratsııa jasaǵan úsh el bar – Estonııa, Latvııa, Lıtva. Estonııada jınaqtalǵan TShI eldiń JІÓ-niń 73,9 paıyzyna, Latvııada 55,2 paıyzǵa, Lıtvada 40,9 paıyzǵa teń. Bul úsh eldiń jalpy ishki ónimin qossaq, shamamen 171,4 mlrd dollar bolady. Al ekonomıkasyndaǵy TShI-diń qosyndysy – 97,5 mlrd. Salystyrsaq, Qazaqstanda bul kórsetkishter tıisinshe 291,5 mlrd dollar jáne 151,3 mlrd dollar.
Ortalyq Azııadaǵy 4 kórshi memlekettiń jıyntyq JІÓ 2024 jyly shamamen 215 mlrd dollar bolǵan. Al ekonomıkada jınaqtalǵan tikeleı shetel ınvestıtsııasynyń kólemi 69,3 mlrd dollarǵa jetken. Salystyrsaq, tórt eldiń ekonomıkasyn birge alǵannyń ózinde, jınaqtalǵan shetel kapıtaly Qazaqstandaǵy kórsetkishten eki eseden astam tómen bolyp shyǵady. Basqasha aıtsaq, Ortalyq Azııada jumys istep turǵan sheteldik ınvestıtsııanyń 68,6 paıyzy Qazaqstanda shoǵyrlanǵan.
KSRO-dan bir kezeńde bólinip shyqqan elderde ınvestıtsııalyq dınamıka qalaı ózgergenin UNCTAD esebindegi 2000, 2010 jáne 2023 jyldardyń kórsetkishterinen kórýge bolady.
Birinshiden, táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldyǵynda Qazaqstan Baltyq elderinen aıtarlyqtaı alda bolmaǵan.2000 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tikeleı shetel ınvestıtsııasynyń kólemi 10,1 mlrd dollar boldy. Bul Estonııadaǵy kórsetkishten shamamen 3,9 ese, Lıtvadan 4,4 ese, Latvııadan 4,8 ese ǵana kóp edi. Reseıdiń kórsetkishi bul ýaqytta 32,2 mlrd dollar bolyp, Qazaqstannan shamamen 3,2 ese joǵary turdy. Al Ortalyq Azııadaǵy basqa elderde ınvestıtsııa kólemi óte tómen boldy: Túrikmenstanda 1,8 mlrd dollar, Ózbekstanda 0,7 mlrd dollar, Qyrǵyzstanda 0,4 mlrd dollar, Tájikstanda 0,2 mlrd dollar ǵana edi.
Ekinshiden, 2010jylǵaqaraıQazaqstandaǵyınvestıtsııakólemikúrtósti. 2010 jyly el ekonomıkasynda jınaqtalǵan TShI 63,4 mlrd dollarǵa jetti. Bul Estonııadaǵy kórsetkishten shamamen 3,9 ese, Lıtvadan 4,8 ese, Latvııadan 6,1 ese kóp boldy. Osy kezeńde Reseıde de shetel ınvestıtsııasynyń kólemi óte tez ósip, 336,3 mlrd dollarǵa jetti, ıaǵnı, Qazaqstannan 5,3 ese joǵary boldy. Ortalyq Azııada da ınvestıtsııa kólemi artqanymen, aıyrmashylyq saqtaldy: Túrikmenstanda 18,5 mlrd dollar, Ózbekstanda 3,2 mlrd dollar, Qyrǵyzstanda 2 mlrd dollar, Tájikstanda 1,6 mlrd dollar boldy.
Úshinshiden, 2023 jylǵa qaraıQazaqstan postkeńestik keńistiktegi negizgi ınvestıtsııalyq ortalyqtardyń birine aınaldy. 2023 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan shetel kapıtaly 157,6 mlrd dollarǵa jetti (2024 jylǵy kórsetkishten 2,6 mlrd dollar kóp). Bul Estonııadaǵy kórsetkishten 5,1 ese, Latvııadan 6,7 ese, Lıtvadan 4,8 ese kóp boldy. Reseıde bul kórsetkish 255 mlrd dollar deńgeıinde qalyp, Qazaqstannan shamamen 1,6 ese ǵana joǵary boldy. Geosaıası jaǵdaı, sanktsııalar Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy aıyrmashylyqty aıtarlyqtaı qysqartty. Al Ortalyq Azııa elderimen aıyrmashylyq odan ári ulǵaıdy: Qazaqstandaǵy ınvestıtsııa kólemi Ózbekstannan 10,5 ese, Túrikmenstannan 3,7 ese, Qyrǵyzstan men Tájikstannan 40 eseden astam kóp boldy.
UNCTAD esebinde memleketterdiń ózge elderde jumys istep turǵan ınvestıtsııasynyń jıyntyqtary da kórsetilgen.
2000 jyly Qazaqstannyń sheteldegi ınvestıtsııasy óte az boldy – shamamen 0,7 mlrd dollar ǵana. Reseıde bul kórsetkish Qazaqstannan ondaǵan ese joǵary edi.
2010 jyly Reseıdiń syrtqy ınvestıtsııasy kúrt ósip, 368 mlrd dollarǵa jetti. Qazaqstanda bul kórsetkish 4,9 mlrd dollar boldy. Osy kezeńde Estonııanyń syrtqy ınvestıtsııasy Qazaqstanmen shamalas deńgeıge jaqyndady. 2023-2024 jyldary Qazaqstannyń sheteldegi jınaqtalǵan ınvestıtsııasy 17-18 mlrd dollar deńgeıine jetti. Bul Baltyq elderiniń keıbirimen salystyrǵanda jaqyn bolǵanymen, Reseımen aıyrmashylyq óte úlken kúıinde qaldy – 20 eseden astam az.
2024 jyly Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri alǵash ret tikeleı shetel ınvestıtsııasynyń netto aǵyny boıynsha teris kórsetkish tirkep, keri saldo shamamen -2,6 mlrd dollar boldy.
- Bul tómendeý jahandyq turaqsyzdyq, geosaıası táýekelder jáne iri transulttyq kompanııalar belsendiliginiń tómendeýimen baılanysty boldy. Negizgi sebep – kompanııalardyń buryn qaıta ınvestıtsııalanǵan paıdany dıvıdend retinde shetelge shyǵaryp alýy, sondaı-aq iri jobalardan kapıtaldyń qaıtarylýy, - dep jazylǵan esepte.
Osylaısha, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy shetel ınvestıtsııasyn tartýdyń negizgi ortalyǵy bolyp qala beredi. Degenmen ınvestıtsııa qurylymy el ekonomıkasynyń áli de kapıtal ımporttaýshy ekenin kórsetedi: 2024 jyly Qazaqstan ekonomıkasynda jınaqtalǵan tikeleı shetel ınvestıtsııasy 151 mlrd dollardan assa, qazaqstandyq kompanııalardyń sheteldegi ınvestıtsııasy shamamen 18 mlrd dollar deńgeıinde ǵana boldy. ıAǵnı elge kelgen shetel kapıtaly syrtqa salynǵan ınvestıtsııadan shamamen 8-9 ese kóp.
Investıtsııa kólemindegi aıyrmashylyq Qazaqstan ekonomıkasynyń óńirdegi aýqymyn kórsetedi. Ekonomıka kólemi, naryq syıymdylyǵy jáne ınstıtýtsıonaldyq ortanyń salystyrmaly turaqtylyǵy elge halyqaralyq kapıtal tartýǵa múmkindik berip otyr. Nátıjesinde Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy ınvestıtsııalyq belsendilik shoǵyrlanǵan negizgi ekonomıkalyq ortalyqtardyń biri retinde qalyptasqan. Bul faktorlar ekonomıkanyń uzaq merzimdi turaqtylyǵyna yqpal etetin alǵysharttardy qalyptastyryp, óndiris, ınfraqurylym jáne qyzmet kórsetý sektorlarynyń damýyna áser etedi.
2025 jyldyń qarashasyndaǵy resmı málimet boıynsha, Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim (JІÓ) boıynsha TMD elderi arasynda kóshbasshyǵa aınaldy. Halyqaralyq valıýta qory eldegi kórsetkishti 14,77 myń dollar dep baǵalaǵan. Bul deńgeı Reseıden (14,26 myń dollar), Grýzııadan (9,57 myń dollar), Armenııadan (8,86 myń dollar), tipti salystyrmaly túrde Qytaıdan (13,69 myń dollar) da joǵary.
