«Ortalyq Azııa — Ulybrıtanııa» formaty: Londonda seriktestiktiń jańa kezeńi bastalady

LONDON. KAZINFORM — 26 aqpanda London qalasynda syrtqy ister mınıstrleri deńgeıinde «Ortalyq Azııa — Ulybrıtanııa» (CA5+1) formatyndaǵy kezdesý ótedi. Kelissózder seriktestikti tereńdetip, naqty bastamalardy iske qosýǵa serpin bermek, dep habarlaıdy Kazinform-nyń Londondaǵy menshikti tilshisi.

Bul — Londonmen osyndaı úlgidegi alǵashqy kezdesý. Buǵan deıin mundaı formatty AQSh, Eýropalyq odaq, Reseı, Qytaı jáne Japonııa sııaqty iri oıynshylar qoldanyp keledi.

Kezdesýdegi kún tártibi jáne Qazaqstannyń ustanymy

CA5+1 formatyn Londonnyń qatysýymen iske qosý máselesi 2023 jyldyń sońynda Ulybrıtanııa parlamentiniń Syrtqy ister jónindegi komıteti jarııalaǵan «Elder toǵysyndaǵy kezeń: Birikken Koroldiktiń Ortalyq Azııamen ózara is-qımyly» atty baıandamasynan keıin naqty talqylana bastady. Qujatta úkimetke óńirlik yntymaqtastyq múmkindikterin tereń baǵalaý úshin osyndaı kezdesýdi ótkizý usynylǵan.

Sodan beri Ulybrıtanııadaǵy saıası jaǵdaı ózgerdi. 2024 jyldyń shildesinde bıleýshi partııa aýysyp, birqatar ishki máselelerge baılanysty jańa úkimettiń jumysy ýaqytsha syrtqy saıasattan ishki máselelerge aýysty. Degenmen, josparlanǵan kezdesý báribir ótetin boldy.

Aldaǵy kelissózderdiń negizgi baǵyty — saýda jáne ınvestıtsııa. Taraptar Ortalyq Azııa elderi ekonomıkalarynyń ósý múmkindikteri men negizgi syn-qaterlerin, ózara saýda men ınvestıtsııa kólemin arttyrý joldaryn, sondaı-aq óńirlik ózara baılanystardy nyǵaıtý máselesin talqylaıdy. Onyń ishinde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn (Orta dáliz) damytý máselesi de qaralady.

— Qazaqstan Syrtqy ister mınıstriniń Londonǵa aldaǵy sapary jáne «Ortalyq Azııa — Ulybrıtanııa» formatyndaǵy alǵashqy mınıstrlik kezdesýdiń ótýi ekijaqty ǵana emes, óńirlik yntymaqtastyqqa da qosymsha serpin berýge baǵyttalǵan. Bul sapar Ulybrıtanııanyń Ortalyq Azııamen júıeli ári uzaqmerzimdi baılanysyn qalyptastyrýǵa, ekonomıkalyq qarym-qatynastardy keńeıtýge, ózara ósimdi qoldaýǵa jáne óńirde bıznes pen jumyspen qamtýǵa jańa múmkindikter ashýǵa yqpal etedi, — dep habarlady Qazaqstannyń Ulybrıtanııadaǵy elshiligi Kazinform agenttiginiń saýalyna jaýap retinde.

Sonymen qatar, qazaqstandyq dıplomattardyń pikirinshe, bul sapar Qazaqstannyń barlyq halyqaralyq seriktestermen syndarly yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan baıypty ári teńgerimdi syrtqy saıasatyn rastaıdy.

Syrtqy saıası vedomstvonyń baǵalaýynsha, kezdesý qorytyndysy Astana men London arasyndaǵy ózara tıimdi naqty jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan yntymaqtastyqtyń jańa kezeńin bastaýǵa múmkindik beredi. Ǵalamdyq jaǵdaılardyń ózgerýine baılanysty, qazaqstandyq dıplomattardyń baǵalaýynsha, Qazaqstan men Ulybrıtanııa arasyndaǵy seriktestik ıkemdilikti arttyrýǵa jáne uzaq merzimdi turaqty nátıjelerge qol jetkizýge eleýli áleýetke ıe.

Ulybrıtanııanyń Ortalyq Azııadaǵy strategııalyq múddeleri

Búginde Ulybrıtanııanyń Ortalyq Azııadaǵy saıasatynyń tórt negizgi baǵyty aıqyn kórinis tabýda: bilim berý, qarjy qyzmetteri, paıdaly qazbalar jáne ınfraqurylym. Osyndaı jalpy vektordy Ulybrıtanııanyń elshileri Brıtan-Qazaqstan qoǵamy uıymdastyrǵan vebınar barysynda naqty kórsetip ótti.

Barlyq bes respýblıkada Forın-ofıs dıplomattary Ulybrıtanııanyń bilim berýine degen turaqty qyzyǵýshylyqtyń ósip kele jatqanyn atap otyr. Aldyńǵy qatarda — Qazaqstan, onda brıtandyq ýnıversıtetterdiń tórt fılıaly jumys isteıdi, «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shamamen 6 myń stýdent brıtan dıplomyn aldy, al aǵylshyn standarttaryna saı bilim berý mektep oqytý protsesiniń qalypty bóligine aınalǵan. Qazaqstandaǵy brıtandyq bilim berý tájirıbesi tabysqa jetken úlgi retinde kórshiles elderge úlgi bolyp otyr jáne olar ony qaıtalaýǵa yntaly.

Ózbekstan men Qyrǵyzstan da Astanadaǵy Halyqaralyq qarjy ortalyǵyna uqsas ózderiniń halyqaralyq qarjy ortalyqtaryn qurýǵa nıet bildirip otyr.

— Tashkentte halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý boıynsha belsendi jumys júrgizilip jatyr, onyń negizinde halyqaralyq arbıtraj bolady. Jańa ortalyq Astanadaǵy model sııaqty aǵylshyn jalpy zańyna negizdeledi, — deıdi Ulybrıtanııanyń Ózbekstandaǵy elshisi Tımotı Smart.

Qyrǵyzstandaǵy Ulybrıtanııa elshisi Nıkolas Boýler, óz kezeginde, Londonnyń Halyqaralyq daýlardy sheshý ortalyǵynyń zańnamasyn daıyndaýǵa qatysatynyn atap ótti. Bul ortalyq ta aǵylshyn quqyǵy prıntsıpteri boıynsha jumys isteıtin bolady jáne Ystyqkól oblysynda ornalasady.

Іri kompanııalardyń aktsııalaryn ornalastyrý alańy retinde — London qor bırjasynyń róli bólek atap ótiledi. Ulybrıtanııa elshileriniń baǵalaýynsha, bizdiń aımaqta ol halyqaralyq kapıtal naryǵyna shyǵý úshin tabıǵı ári oryndy tańdaý retinde qabyldanady. Al bul baǵalaýlar kóbinese naqty jaǵdaıdy kórsetedi: Qazaqstan men Ózbekstannyń iskerlik ortalyqtary osy baǵytta jumys jasap jatyr, degenmen árdaıym qalaǵandaı qarqyndy emes.

Ulybrıtanııa dıplomattary sondaı-aq strategııalyq mańyzdy paıdaly qazbalar salasyndaǵy yntymaqtastyqqa erekshe mán beredi — bul Ulybrıtanııanyń jahandyq kún tártibindegi basym baǵyttardyń biri. Aımaqta profıldik jobalar júzege asyrylyp, kelisimder jasalyp, salalyq seriktestikter qalyptasyp jatyr. Jyl saıyn Ortalyq Azııadan ókildik delegatsııalar tájirıbe almasý jáne jańa kelisimder jasaý úshin Londonǵa barady.

Taǵy bir baǵyt — ınfraqurylym. Munda Ulybrıtanııanyń Qazaqstannyń aımaqtyq kólik haby retindegi rólin nyǵaıtýǵa, Ózbekstanda kólik dálizderi damytý men qala qurylysyn josparlaýǵa, Tájikstanda tsıfrlyq qyzmetterdi alǵa jyljytýǵa jáne Túrikmenstanda temirjol jelisin jańartýǵa daıyn ekendigi aıtylǵan.

Bul rette keıbir jaǵdaılarda tek kontseptsııalar men kelissózder júrip jatyr, al keıbir jobalar júzege asyrý kezeńine shyqqan. Ulybrıtanııa kompanııalary kóbinese tehnologııa jetkizýshi jáne keńesshi rólinde jumys isteıdi, sondyqtan árdaıym kózge kórine bermeıdi, biraq olardyń biliktiligi jobalardyń sapasyn aıtarlyqtaı arttyratyny sózsiz.

Orta dáliz jáne seriktestiktiń jańa logıkasy

CA5+1 mınıstrlik kezdesýi aldynda erekshe nazar Ulybrıtanııanyń 2025 jylǵy aqpan aıynda jarııalanǵan saýda statıstıkasyna aýdaryldy. Londondaǵy Kazinform tilshisine bergen suhbatynda Edınbýrg bıznes mektebiniń doktory Asylbek Nurǵabdeshov bul derekter Ortalyq Azııanyń Ulybrıtanııa syrtqy saýdasyndaǵy róliniń transformatsııasyn túsinýge múmkindik beretinin atap ótti.

— 2024 jylǵy qazannan 2025 jylǵy qyrkúıekke deıingi tórt toqsannyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan men Ulybrıtanııa arasyndaǵy jalpy saýda kólemi £2,7 mıllıardty qurady. Bul Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy London úshin eń iri seriktes ekenin rastaıdy. Ózbekstanmen saýda qarqyndy ósip kele jatsa da, Qazaqstan aımaqtaǵy Ulybrıtanııanyń ekonomıkalyq qatysýynyń júıeli elementi bolyp qala beredi, — dedi sarapshy.

Ol ózara árekettesýdiń qurylymyna nazar aýdardy: Ulybrıtanııanyń Qazaqstanǵa eksportynyń 75,9%-y qarjy, quqyq, ınjenerlik jáne keńes berý qyzmetterine tıesili. Al Qazaqstannan ımportynyń 78%-y taýarlarǵa, negizinen shıkizatqa qatysty.

— Nátıjesinde ózara tolyqtyrýshy model qalyptasyp otyr: Qazaqstan jahandyq taýar naryqtaryna ıntegratsııalanǵan bolsa, Ulybrıtanııa osy ózara árekettesýdiń ınstıtýtsıonaldy jáne qarjylyq ınfraqurylymyna kiriktirilgen, — dep túsindirdi doktor Nurǵabdeshov.

Geosaıası turǵydan alǵanda, sarapshynyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa Reseı, Qytaı jáne Eýropalyq Odaqtyń strategııalyq vektorlarynyń qıylysynda ornalasqan, al Ulybrıtanııa ekonomıkalyq yntymaqtastyqty ártaraptandyrý arqyly osy konfıgýratsııaǵa óz ornyn engizýge umtylady. Osy kontekste Orta dálizdiń mańyzy erekshe.

— Bul tek ınfraqurylymdyq joba ǵana emes, quqyqtyq boljamdylyqty, tsıfrlyq sheshimderdi, saqtandyrý mehanızmderin, arbıtraj protsedýralaryn jáne qarjylyq operatsııalardyń ashyqtyǵyn talap etetin ınstıtýtsıonaldy ekojúıe. Dál osy salalarda Ulybrıtanııanyń básekelestik artyqshylyqtary bar, — dep atap ótti ol.

Qorytyndylaı kele, Asylbek Nurǵabdeshov saýda derekteri aımaqtyq jelilik yntymaqtastyq qurylymyna ótýge nusqap otyrǵanyn, biraq Qazaqstan ekonomıka kólemi, ınstıtýtsıonaldyq jetilgendigi jáne geografııalyq ornynyń arqasynda osy qurylymnyń negizi bolyp qala beretinin aıtty.

London CA5+1 formatty qalaı qabyldaıdy

— A5+1 formaty Ulybrıtanııanyń bes elmen naqty ári mańyzdy máseleler boıynsha, ásirese kólik pen tsıfrlyq baılanysty damytý, bilim berý, klımattyq turaqtylyq jáne aımaqtyq qaýipsizdik salalarynda yntymaqtastyq júrgizý úshin senimdi ári praktıkalyq mehanızm usynady», — dep atap ótti Qazaqstandaǵy Ulybrıtanııa elshisi Sallı Aksýorsı Kazinform agenttigine bergen suhbatynda.

Ol aımaqtyq ózara árekettesý formaty ekijaqty seriktestikterdi tolyqtyrady, biraq esh jaǵdaıda almastyrmaıtynyn erekshe atap ótti. Jańa konfıgýratsııada Qazaqstanǵa erekshe ról berilgen.

— Bizdiń ekonomıkalyq baılanystarymyz ben saıası yntymaqtastyǵymyzdyń tereńdigin eskere otyryp, Qazaqstan Ulybrıtanııanyń keńirek aımaqtyq strategııasynda ortalyq oryn alady. Osy aptada Londonda syrtqy ister mınıstri Ermek Kósherbaevpen kezdesip, qarym-qatynasty odan ári damytý máselelerin talqylaımyz dep úmittenemiz, — dedi joǵary laýazymdy brıtandyq dıplomat.

Aksýorsıdiń aıtýynsha, mınıstrlik kezdesýi nátıjesinde jańa birlesken bastamalar iske qosylýy kútiledi. Brıtan astanasynda CA5+1 formaty naqty sheshimder qabyldaýǵa arnalǵan platforma retinde qarastyrylady, ásirese saýda jáne bilim berý salalarynda.

— Bul kezdesý Ortalyq Azııa elderi men Ulybrıtanııa azamattary úshin praktıkalyq nátıjelerge jetýge baǵyttalǵan. Saýda, bilim berý jáne keń yntymaqtastyq salasynda birqatar jańa qadam jarııalaımyz, — dep qorytyndylady Ulybrıtanııanyń dıplomatııalyq mıssııasynyń basshysy.

Buǵan deıin Qazaqstan men Ulybrıtanııa ǵalymdary qola dáýirindegi tehnologııalyq jańashyldyqtardy zertteıtinin habarlaǵanbyz.