Ortalyq Azııa forýmy: qaýipsizdik pen yntymaqtastyq talqylandy
ASTANA. KAZINFORM – Quryltaı tóraǵasy Aıbek Dádebaı bastaǵan delegatsııa Dýshanbede ótken Ortalyq Azııa memleketteriniń IV Parlamentaralyq forýmyna qatysty.
«Ortalyq Azııadaǵy beıbitshilik, qaýipsizdik jáne órkendeý jolyndaǵy birlik» taqyrybyna arnalǵan jıynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Ózbekstan parlamentteriniń ókilderi bas qosty.
Spıker jıyn qatysýshylaryna arnaǵan sózinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen Qazaqstanda júzege asyrylyp jatqan aýqymdy saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózgerister týraly baıandady. Ol jańa Konstıtýtsııanyń qabyldanǵanyna nazar aýdaryp, «Zań jáne Tártip» qaǵıdatyna, birlik pen kelisimge negizdelgen Ádiletti, Progressıvti jáne Qýatty Qazaqstandy qurýdyń negizgi baǵyttaryn tanystyrdy. Sońǵy jeti jylda Memleket basshysynyń reformalarynyń nátıjesinde el ekonomıkasy 30 paıyzǵa ósip, jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim 15 myń dollardan asty.
Sondaı-aq Prezıdenttiń keshegi Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynyń mańyzdylyǵyn tilge tıek etti. Atalǵan qujatta elimizdiń túrli salalarynda aýqymdy qurylys jumystaryn júrgizý mindeti qoıylǵan. Bul bastamalar eldi jańǵyrtyp, qazaqstandyqtar úshin jańa múmkindikterge jol ashady. Atap aıtqanda, jańa joldar, áýejaılar, vokzaldar men aýrýhanalar salý, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne sý paıdalaný salalaryn tsıfrlandyrý, energetıka sektoryn túbegeıli jańǵyrtý kózdelgen.
Quryltaı tóraǵasy atap ótkendeı, Memleket basshysynyń bul bastamalary Qazaqstannyń damýyna tyń serpin berip qana qoımaı, búkil Ortalyq Azııa óńirinde ekonomıkalyq ósimge jáne yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qosymsha múmkindikter ashady.
Kezdesýde Aıbek Dádebaı bul forým óńirlik parlamenttik yntymaqtastyqtyń jańa kezeńine jol ashatynyn aıtty. Onyń paıymdaýynsha, halyqaralyq jıyn aımaqtyq turaqtylyqty nyǵaıtýǵa, Ortalyq Azııany ornyqty beıbitshilik pen ortaq damý keńistigine aınaldyrýǵa baǵyttalǵan.
— Búginde biz óńirlik, sý jáne ekologııalyq qaýipsizdik, ekonomıkalyq ıntegratsııany tereńdetý máselelerin talqylap otyrmyz. Aıtylǵandardyń barlyǵy Ortalyq Azııa óńiriniń turaqty damýy úshin asa mańyzdy. Qazirgi syn-qaterlerge tek parlamentterimizdiń kúsh-jigerin biriktirip, zań shyǵarý jumysyn úılestirip, ortaq ustanymdar qalyptastyrý arqyly jaýap berýimiz kerek dep esepteımin. Parlamenttik dıplomatııa naqty nátıjege baǵyttalýǵa tıis, — dedi Quryltaı tóraǵasy.
Sonymen qatar ol memleket basshylarynyń bastamasymen XXI ǵasyrda Ortalyq Azııany damytýǵa baǵyttalǵan dostyq, tatý kórshilik jáne yntymaqtastyq týraly shartty ratıfıkatsııalaý protsesi bastalǵanyn aıtty. Budan bólek, Parlamentaralyq forým, Ortalyq Azııa men Ázerbaıjan elderi áıel kóshbasshylarynyń dıalogy, óńirlik qaýipsizdik pen yntymaqtastyq dıalogy sııaqty alańdar sátti jumys istep jatqanyn baıandady.
Talqylaý barysynda Qazaqstan delegatsııasy óńirdegi beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, turaqty damýdy qoldaýǵa baǵyttalǵan parlamentterdiń praktıkalyq rólin arttyrý jóninde birqatar usynys bildirdi.
Atap aıtqanda, Ortalyq Azııanyń ıadrolyq qarýdan azat aımaq mártebesin saqtaýdyń mańyzdylyǵy, sondaı-aq Halyqaralyq bıologııalyq qaýipsizdik agenttigin qurý bastamasynyń ózektiligi atap ótildi.
Budan bólek, kóshi-qondy baqylaý máselesi sóz bolyp, Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy zańnamany únemi jetildirip kele jatqany jáne óz tájirıbesin óńirdegi basqa eldermen bólisýge daıyn ekeni aıtyldy.
Ekonomıkalyq jáne tsıfrlyq ıntegratsııa aıasynda elektrondyq saýda, keden jumysyn elektrondy túrde basqarý, ınvestıtsııa, kólik jáne ónerkásiptik kooperatsııa salalarynda zańnamalyq tájirıbe almasý usynyldy. Bul baǵyttaǵy quqyqtyq kedergilerdi joıý iskerlik ortany damytýǵa jol ashady. Quryltaı tóraǵasynyń pikirinshe, mundaı birlesken qadamdar Qazaqstan Prezıdentiniń óńirishilik saýda kólemin 20 mıllıard dollarǵa jetkizý jónindegi bastamasyn júzege asyrýǵa qajetti jaǵdaı qalyptastyrady.
Forýmnyń negizgi taqyryptarynyń biri sý jáne klımat qaýipsizdigi boldy. Quryltaı depýtattary áriptesteriniń nazaryn Sý paıdalaný jónindegi negizdemelik konventsııany qabyldaý jumystaryn jedeldetý qajettigine aýdardy.
Sondaı-aq Aral máselesin sheshý baǵytyndaǵy birlesken jumysty kúsheıtý máselesi kóterildi. Osyǵan baılanysty Qazaqstan delegatsııasy sý jáne klımat máseleleri boıynsha sarapshylar men Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń ókilderin uıystyra otyryp, turaqty parlamentaralyq dıalog ornatýdy usyndy.
Ekologııalyq taqyrypty jalǵastyrǵan Aıbek Dádebaı óńirlik mindetterdi sheshýge qoǵamnyń qatysýyn qamtamasyz etetin tıimdi qural retinde volonterlik qozǵalysty damytýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Ol volonterlik bastamalardy parlament deńgeıinde qoldaýdy jáne jyl saıyn Ortalyq Azııanyń ekologııalyq jaýapkershilik aptalyǵyn ótkizý múmkindigin qarastyrýdy usyndy.
Sonymen qatar Quryltaı tóraǵasy bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtý jáne óńir elderi arasyndaǵy jańa tehnologııalar baǵytyndaǵy baılanystardy nyǵaıtý perspektıvalaryna toqtaldy. Atap aıtqanda, Qazaqstan usynǵan Jasandy ıntellekt salasyndaǵy Ortalyq Azııa áriptestigi baǵdarlamasyn ázirleý bastamasyn zańnamalyq turǵydan qoldaý máselesi sóz boldy.
Quryltaı tóraǵasy Indýstrııa 4.0 salasyndaǵy óńirlik yntymaqtastyqty damytý úshin ónerkásiptik derekterdi jınaý baǵytynda birlesken jobalardy júzege asyrýdy usyndy. Bul rette Qazaqstanda ázirlenip jatqan Kazakhstan Physical AI Data Factory tujyrymdamasyn negizge alý usynyldy.
Ortalyq Azııa elderiniń kúsh biriktirýi Physical AI tehnologııalaryna arnalǵan óńirlik derekter habyn qalyptastyrýǵa jáne jańa tehnologııalyq sheshimderdi damytýǵa múmkindik beredi.
Plenarlyq otyrystyń qorytyndysy boıynsha forýmǵa qatysýshylar parlamentaralyq yntymaqtastyqty odan ári damytý jónindegi ortaq ustanymdardy bekitken Dýshanbe deklaratsııasyn qabyldady.
Sapar aıasynda Aıbek Dádebaı Tájikstan Respýblıkasy Madjlısı Olı Madjlısı mıllıiniń tóraǵasy Rýstamı Emomalımen jáne Ózbekstan Respýblıkasy Olıı Májilisi Senatynyń tóraǵasy Tanzıla Narbaevamen ekijaqty kezdesýler ótkizdi. Kelissózderde zań shyǵarý tájirıbesimen almasý joldary talqylandy.
Forým barysynda Quryltaı depýtattary óńirlik qaýipsizdik, parlamenttik dıplomatııa, ekonomıkalyq ıntegratsııa jáne ekologııa máseleleri qaralatyn paneldik sessııalarǵa da belsene qatysty. Shara sońynda delegatsııa basshylary Tájikstannyń ulttyq batyry Ismoıl Somonıdiń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıdy.
Aıta ketelik Qazaqstan men Tájikstan arasyndaǵy saýda aınalymy 1,13 mlrd dollarǵa jetken edi.
