Ortalyq Azııa elderiniń klımattyq kún tártibi birlesken sheshimderdi qajet etedi - sarapshy
ASTANA. KAZINFORM - Astanada 22–24 sáýir aralyǵynda ótip jatqan Óńirlik ekologııalyq sammıt (ÓES) jahandyq klımat jáne ekologııalyq syn-qaterlerdi talqylaý úshin Ortalyq Azııa elderiniń lıderleri, halyqaralyq damý ınstıtýttary, bıznes jáne sarapshylar qaýymdastyǵynyń basyn qosty.Sammıt qarsańynda biz PwC-diń Eýrazııa óńirindegi ornyqty damý baǵytynyń seriktesi ári lıderi Almaz Sadyqovpen ÓES-tiń róli, klımattyq jáne ekologııalyq kún tártibindegi bastamalardy deklaratsııalardan strategııaǵa qalaı aınaldyrýǵa bolatyny jaıly áńgimelestik.
– Almaz myrza, osy Óńirlik ekologııalyq sammıttiń mán-mańyzy nede jáne onyń qorytyndysy boıynsha qandaı nátıje kútesiz?
– Biz ÓES-tiń ótkizilýin quptaımyz jáne ony Ortalyq Azııa elderiniń klımattyń ózgerýine qarsy is-qımyl jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy kúsh-jigerin biriktirýge arnalǵan mańyzdy platforma retinde qarastyramyz.
Bizdiń óńir obektıvti túrde klımattyq turǵydan eń osal aımaqtardyń qataryna jatady. Dúnıejúzilik banktiń málimetteri boıynsha, sońǵy 115 jylda Ortalyq Azııanyń barlyq elderinde ortasha jyldyq temperatýra aıtarlyqtaı ósti: Qyrǵyzstanda – 2,1 °C-qa, Tájikstanda – 3,3 °C-qa, Qazaqstanda – 5,7 °C-qa, Ózbekstanda – 12,2 °C-qa jáne Túrikmenstanda – 15 °C-qa.
Tipti 2050 jylǵa qaraı jahandyq jylynýdy 1,5 °C-qa deıin shekteý stsenarııi baryna qaramastan, (al qazirgi ósim kórsetkishine súıensek, bul mejeden asyp ketý yqtımaldyǵy óte joǵary) bizdiń óńirde temperatýra kem degende 2–2,5 °C-qa kóterilýi múmkin. Bul óńirdegi sý resýrstaryna, aýyl sharýashylyǵyna, ınfraqurylymǵa jáne jalpy áleýmettik-ekonomıkalyq ornyqtylyqqa aıtarlyqtaı salmaq túsiredi.
Sondyqtan, biz Sammıt klımattyq táýekelderdi azaıtyp qana qoımaı, Ortalyq Azııa elderiniń ornyqtylyǵyn uzaqmerzimdi perspektıvada júıeli túrde nyǵaıtýǵa kómektesetin kelisilgen ári praktıkalyq sheshimderdi, sondaı-aq óńirlik yntymaqtastyq mehanızmderin ázirleý alańyna aınalady dep úmittenemiz.
– Klımat jáne ekologııalyq turǵydan alsaq, Ortalyq Azııa elderi qaı baǵyttarda birlesken is-qımyldardy birinshi qolǵa alý kerek dep esepteısiz?
– Birinshi negizgi baǵyt - klımattyq ózgeriske yqpaldasý. Ol parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý boıynsha óńirlik yntymaqtastyqty damytýdy, jańartylatyn energııa kózderine kóshýdi, energııa tıimdiligin arttyrýdy jáne tómen kómirtekti salalardy qalyptastyrýdy qamtıdy. Bul is-sharalardy óńir elderi ózara kelisip, memleketter ózderine alǵan halyqaralyq mindettemelerge jaýapkershilikpen qaraýy mańyzdy.
Ekinshi baǵyt - tabıǵı jáne klımattyq táýekelderge beıimdelý jáne ekonomıkalyq ornyqtylyq. Buǵan ekonomıkanyń eń osal salalaryn, qaýymdastyqtardy jáne ekojúıelerdi klımattyq qaýip-qaterlerden qorǵaýǵa baǵyttalǵan ulttyq jáne memleketaralyq josparlardy ázirleý kiredi.
Úshinshisi - aýanyń lastanýymen kúresý jáne qaldyqtardy basqarýdyń tıimdi júıelerin damytý. Aınalmaly ekonomıkaǵa kóshý bizdiń óńir úshin qorshaǵan ortaǵa túsetin salmaqty azaıtýǵa, tabıǵı resýrstarǵa táýeldilikti tómendetýge jáne jańa ekonomıkalyq múmkindikter jasaýǵa jol asha otyryp, ornyqty ósimniń negizgi quraldarynyń birine aınalady.
Azyq-túlik qaýipsizdigi, tabıǵı resýrstardy ornyqty basqarý, sý men jerdi utymdy paıdalaný jáne ekojúıelerdi saqtaý máseleleri erekshe nazar aýdarýdy talap etedi.
Árıne, kún tártibi bul tizbemen shektelmeıdi. Biraq dál osy baǵyttar búgingi tańda praktıkalyq jáne nátıjeli óńirlik yntymaqtastyqtyń negizin qalaıdy.
– Munda bıznestiń róli qandaı?
– Jeke sektor belsendi qatyspasa, ekologııalyq jáne klımattyq bastamalar deklaratsııalar deńgeıinde qalyp qoıady. Dál osy bıznes ınvestıtsııanyń negizgi kózi bolyp tabylady: halyqaralyq damý ınstıtýttarynyń baǵalaýy boıynsha, damýshy ekonomıkalardaǵy klımattyq beıimdelýge qajetti qarjynyń 70%-y jeke kapıtal esebinen qalyptasýy tıis.
Ortalyq Azııa úshin ornyqty bıznes‑modeldersiz, táýekelderdi ashyq basqarýsyz jáne boljamdy retteýshi ortasyz bul tómen kómirtekti júıege kóshý, energetıkany, sý ınfraqurylymyn jáne agroónerkásiptik keshendi jańǵyrtý múmkin emes ekenin bildiredi.
Tıimdi sheshimderdi keń taratý men aýqymdandyrýdaǵy bıznestiń róli de kem túspeıdi. Jeke sektordyń óndiristik jáne qarjylyq tizbekteri arqyly tehnologııalar men ınnovatsııalar pılottyq jobalardan praktıkaǵa ótip, búkil ekonomıka deńgeıinde jumys isteı bastaıdy.
Bul protseste bıznes ortaq tájirıbelerdi qalyptastyrýda da mańyzdy ról atqarady. Standarttardy retteýshiler men halyqaralyq uıymdar ázirlegenimen, dál osy kompanııalar PwC sııaqty konsýltanttardyń qoldaýymen klımattyq eseptilikti, ESG‑táýekelderin baǵalaý júıelerin engizedi jáne ornyqtylyqty ınvestıtsııalyq sheshimderge ıntegratsııalaıdy. Bul standarttardy is júzinde qoldanýǵa bolatyn jáne transshekaralyq yntymaqtastyqqa jaramdy etedi.
– Siz qarjylandyrýdy atap óttińiz. Biz rasynda da óńirdiń klımattyq jáne ekologııalyq mindetteri úshin jeke kapıtaldy jumyldyrý qajettigi týraly jıi aıtamyz. Ortalyq Azııada búgingi tańda ornyqty qarjylandyrý naryǵy qanshalyqty deńgeıde qalyptasty?
– Derekterge qarasaq, Ortalyq Azııadaǵy ornyqty qarjylandyrý naryǵy turaqty ósip keledi. 2024 jylǵy jaǵdaı boıynsha, óńirdegi ornyqty qarjylandyrýdyń jıyntyq kólemi 2,7 mlrd AQSh dollarynan asty, bul rette negizgi belsendilik Qazaqstan men Ózbekstanda baıqalady.
Qazaqstan óńirde birinshi bolyp ulttyq «jasyl» taksonomııany jáne qarjy sektory úshin mindetti ESG-eseptilikti engizgen el boldy. Bizdiń «Eýrazııanyń energetıkalyq transformatsııasy: Qazaqstan men Ózbekstandy taldaý» atty esebimizdiń derekteri boıynsha, 2025 jylǵy qyrkúıektegi jaǵdaıǵa sáıkes, elde 20-dan astam ornyqty oblıgatsııalar men kredıtter shyǵarylymy iske asyryldy, al jalpy kólemi 1,3 mlrd AQSh dollarynan asty.
Ózbekstan da jyldam ilgerileýshilik kórsetip otyr: tek sońǵy jyldary júzdegen mıllıon dollarǵa egemendi jasyl oblıgatsııalar men TDM-oblıgatsııalary ornalastyryldy, onyń ishinde Ekonomıka jáne qarjy mınıstrliginiń 640 mln dollardy quraıtyn TDM-oblıgatsııalarynyń shyǵarylymy bar. Qyrǵyzstan men Tájikstanda naryq aýqymy jaǵynan kishirek, biraq halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń qoldaýymen alǵashqy jasyl jáne ornyqty oblıgatsııalar paıda boldy.
Mańyzdysy, naryqtyń ósýi tek ınvestorlardyń suranysyna ǵana emes, sonymen qatar ınstıtýtsıonaldyq ózgeristerge: ulttyq taksonomııalardyń engizilýine, halyqaralyq standarttar boıynsha ESG-eseptiliktiń damýyna jáne Dúnıejúzilik bank, Azııa damý banki (ADB), Eýropa qaıta qurý jáne damý banki (EQDB), Halyqaralyq qarjy korporatsııasy (IFC) jáne Azııa ınfraqurylymdyq ınvestıtsııalar banki (AIIB) sııaqty halyqaralyq damý bankteriniń belsendi róline negizdeledi. Dál osyndaı quraldar arqyly búgingi tańda jańartylatyn energetıka, sý resýrstaryn basqarý, ınfraqurylym jáne klımattyq beıimdelý salalaryndaǵy jobalar, sonyń ishinde transshekaralyq bastamalar qarjylandyrylyp jatyr.
Shyn máninde, Ortalyq Azııadaǵy ornyqty qarjylandyrý óńirdiń klımattyq kún tártibi men ekonomıkalyq damýy arasyndaǵy baılanystyrýshy býynǵa aınalyp keledi. Kelesi kezeńdegi basty mindet — tek HDB (halyqaralyq damý bankteri) esebinen ǵana emes, jeke sektordyń neǵurlym belsendi qatysýy jáne qarjy quraldarynyń jelisin keńeıtý arqyly osy naryqty aýqymdandyrý.
– Bıznes úshin búgingi tańda ornyqtylyqqa ınvestıtsııa salýdyń naqty ekonomıkalyq máni bar ma?
– Buǵan «ıá» dep jaýap berer edim. PwC Qazaqstan 14 jyl boıy eldegi bıznes basshylary arasynda strategııa men ınvestıtsııalardan bastap, táýekelderdi basqarý men damýǵa deıingi aýqymdy máselelerdi qamtıtyn saýalnama júrgizip keledi. Bıylǵy saýalnama nátıjeleri Qazaqstandaǵy kompanııalar sońǵy bes jyl ishinde jasaǵan ekologııalyq qaýipsiz ınvestıtsııalardan naqty ekonomıkalyq qaıtarymdy kóre bastaǵanyn kórsetedi.
Sonymen, saýalnamaǵa qatysqandardyń 25%-y (bir jyl buryn bul kórsetkish 19% bolǵan) mundaı ınvestıtsııalardyń kompanııa kirisine oń áserin tıgizgenin atap ótti. Taǵy 42% respondent (ótken jylǵy 31%-ben salystyrǵanda) bul ınvestıtsııalardyń operatsııalyq shyǵyndardy azaıtýǵa septigin tıgizgenin kórsetti. Aıta ketetin jaıt, biz qazir tek Qazaqstan ishindegi bıznes týraly aıtyp otyrmyz.
Sonymen qatar, jahandyq deńgeıde biz PwC-de iri ınvestorlardyń ınvestıtsııalyq basymdyqtary qalaı ózgeretinin jáne olar kapıtaldy qandaı prıntsıpter boıynsha bóletinin jaqsyraq túsiný úshin olardyń arasynda saýalnama júrgizemiz.
2026 jylǵy zertteý nátıjeleri ınvestorlardyń dástúrli qarjylyq kórsetkishtermen qatar, ornyqty damýdyń strategııalyq aspektilerine jáne olardyń kompanııalardyń uzaq merzimdi bıznes‑modeline qalaı engizilgenine barǵan saıyn kóbirek kóńil bóletinin kórsetedi.
Búgingi tańda ınvestorlardyń 84%-y klımattyń ózgerýine beıimdelýge salynatyn ınvestıtsııalardy saqtaý nemese ulǵaıtý qajet dep esepteıdi. Olar úshin bul qundylyqtar nemese bedel máselesi emes, táýekelderdi basqarý jáne bıznestiń ekonomıkalyq ornyqtylyǵyn saqtaý máselesi bolyp sanalady.
Investıtsııalyq qyzyǵýshylyqty taldasaq, ınvestorlardyń shamamen 70%-y energııa tutyný men ınfraqurylymdy júıeli túrde basqaratyn kompanııalarǵa salynatyn ınvestıtsııalardy arttyrýǵa daıyn; 61%-y – operatsııalyq tıimdilikti arttyrý úshin klımattyq jáne ESG‑derekterin paıdalanatyn bıznesterge; jartysynan astamy – klımattyq beıimdelýge baılanysty jobalarǵa jáne qatysýshylardyń jartysyna jýyǵy salyqtyq jáne retteýshi yntalandyrýlarǵa negizdelgen bastamalarǵa ınvestıtsııa salýdy qoldaıdy.
Nátıjesinde, klımattyq ınvestıtsııalar – bıznestiń ekonomıkalyq logıkasy men qoǵamdyq múddeler bir baǵytta jumys isteıtin sırek túıisý núktesine aınalady; bul rette onyń artynda mańyzdy, dáıekti jumys pen strategııadan naqty nátıjelerge deıingi uzaq jol turǵanyn túsiný mańyzdy.
Aıta keteıik, buǵan deıin Dúnıejúzilik bank tobynyń Qorshaǵan orta jónindegi dırektory Valerı Hıkı «Kazinform» agenttigine bergen eksklıýzıv suhbatyn jarııalaǵan edik.
