Ortalyq Azııa elderinde qandaı mamandyqtar suranysqa ıe

Demografııalyq jáne ekonomıkalyq faktor eńbek naryǵyna qalaı áser etedi?

Ortalyq Azııa úshinshi jyl qatarynan Eýrazııadaǵy eń qarqyndy damyp kele jatqan óńirge aınaldy. ıÝNISEF-tiń boljamynsha, 2025 jyldan 2050 jylǵa qaraı Ortalyq Azııa halqynyń sany 30 mln adamǵa kóbeıip, 112 mln-ǵa jetedi.

Eń joǵary kórsetkish Ózbekstanǵa tán — 15 mln-nan kóp. Qazaqstanda shamamen 5,7 mln, Tájikstanda 4,8 mln, Qyrǵyzstanda 2,3 mln, Túrkimenstanda 2 mln-nan astam adamǵa artady.

Demek, eki qolǵa bir kúrek izdeıtinder kóbeıedi, bul jaǵdaı osy elderdiń árqaısysynan tezirek jańa jumys oryndaryn qurýdy talap etedi. Aımaqtardyń ekonomıkalyq damýy ázirge talap údesinen shyǵady.

Ortalyq Azııa ýnıversıtetiniń málimetinshe, keıingi 20 jylda eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaı aıtarlyqtaı ózgerdi.

Jumyspen qamtý aýyl sharýashylyǵy salasynan aqyryndap qyzmet kórsetý jáne ónerkásip salalaryna aýysty. Qyzmet kórsetý jańa jumys kózine aınaldy. Jańa jumys oryndarynyń basym bóligi satý, kólik, qonaqúı jáne meıramhana salalarynda quryldy.

Esepte aıtylǵandaı, aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar men qarjy sııaqty joǵary tehnologııalyq salalar ázirge jumyspen qamtýdyń az ǵana bóligin qamtamasyz etedi. Sondyqtan eńbek naryǵynda burynǵysynsha joǵary biliktilikti qajet etpeıtin mamandyqtar erekshe mańyzǵa ıe.

— Búginde Ortalyq Azııadaǵy eńbek naryǵyna jeke bıznes pen qyzmet aýqymynyń keńeıýi, elektrondy saýdanyń damýy, tsıfrlandyrý, jasandy ıntellektiniń qoldanysqa enýi yqpal etip otyr. Jumys berýshilerge dıplomnyń ózi emes, jumysynan nátıje shyǵara alatyn bilikti mamandar kerek. Sol sebepti satý men klıentterge qyzmet kórsetý joǵary suranystaǵy baǵyttar bolyp qala beredi. Satý — bıznestiń janama júıesi. Keremet ónim shyǵarýǵa bolady. Biraq tutynýshy taýyp, oǵan taýardyń qundylyǵy týraly aıtyp, satyp alýyna yqpal etpese, bári beker, — dedi HR salasyndaǵy Qazaq Expert Club sarapshysy Asqar Esimseıitov.

Dúnıejúzilik banktiń málimetinshe, Ortalyq Azııada jumyspen qamtylǵandardyń 48%-y osy 5 sektordyń úlesinde. Shamamen 15%-y aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵy sııaqty agrobızneste eńbek etip júr. Odan keıingi orynda energetıka jáne ınfraqurylym, qosylǵan quny joǵary óńdeýshi ónerkásip, densaýlyq saqtaý jáne týrızm salalary tur.

Qazaqstan

2025 jyly Qazaqstannyń elektrondy eńbek bırjasyna jumys berýshiler 1 mln 328 myń bos jumys ornyn jarııalanǵan. Onyń ishinde bilim, densaýlyq saqtaý, óńdeý ónerkásibi, memlekettik basqarý, áleýmettik qamtamasyz etý, aýyl sharýashylyǵy jáne týrızm salalaryna suranys basym.

Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń boljamyna sáıkes 2026 jyly elimizdiń eńbek naryǵynda jumysshy mamandyqtar men jappaı suranysqa ıe kásip ıeleriniń bási joǵary bolady.

Onyń ishinde kópsalaly jáne biliktiligi joq jumysshylar, aýla sypyrýshylar men tazalyqshylar, sondaı-aq muǵalim, tárbıeshi, orta medıtsınalyq qyzmetkerler, naýqastyń kútimine qaraıtyn jumysshylarǵa suranys joǵary.

Ortalyqtyń boljamynsha, bıyl eńbek naryǵyndaǵy negizgi suranys jumysshy mamandyqtaryna, sondaı-aq áleýmettik ınfraqurylymnyń damýy men halyq sanynyń artýyna oraı suranys joǵarylap kele jatqan bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalarynyń mamandaryna tıesili.

— Qalalardyń damýyn, ınfraqurylymnyń jańarýyn, jetkizý qyzmeti, marketpleıster men jańa óndiristerdiń órkendeýin tek keńse qyzmetkerleriniń kúshimen qamtamasyz etý múmkin emes. Qazirdiń ózinde Qazaqstanda jumysshy kadrlar, qurylys jáne logıstıka bos jumys oryndarynyń kóptigi jóninen eń iri baǵyttardyń birine aınalyp otyr. Bilikti satýshylardy, klıentpen jumys isteıtin mamandardy da jıi izdeıdi. JI hat almasý men tıptik keńes berýshilerdiń qyzmetiniń bir bóligin atqarǵanymen kúrdeli kelissóz júrgizýge, klıenpen senimdi qarym-qatynas jasap, ony saqtap qalýǵa qaýqarsyz. Sondyqtan bul jumys adamdardyń moınynda, — dedi Asqar Esimseıitov.

hh.kz málimetinshe, 2026 jyldyń ІІ toqsanynda portalǵa 118 myńnan astam bos jumys orny jarııalanǵan. Usynystardyń kóbi Almaty (38,9%) men Astana (22,3%), Qaraǵandy (5,2%) qalalarynan.

— Almatyda iri jeke bıznes qurylymdary, bankter, saýda, fıtnes, marketıng jáne qyzmet kórsetý salalary shoǵyrlanǵan. Astanada memlekettik jáne kvazımemlekettik sektor, kompanııalardyń, qurylys, konsaltıng jáne ІT keńseleri kóptep ornalasqan. Dál osy qalada kóbirek sheshimder qabyldanyp, jańa jobalar iske qosylady jáne joǵary jalaqy tólenedi, — dep atap ótti Asqar Esimseıitov.

Sarapshynyń sózinshe, sonda mamandar jumys berýshiler kóp jerge kóship keledi, al olar bilikti kadrlar, ýnıversıtetter, ınfraqurylym men iskerlik baılanys bar óńirlerde keńse ashady.

— Buǵan qarap aımaqtarda jumys joq dep oılaýǵa bolmaıdy. Onda ónerkásip, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, logıstıka, qurylys jáne óndirý salalarynda kadr qajet. Alaıda aımaqtyq naryq kóbine birneshe iri kásiporynǵa táýeldi jáne mansaptyq ósýdiń ártúrli jolyn az usynady, másele osynda, — dedi Asqar Esimseıitov.

hh.kz málimetinshe, bos jumys oryndarynyń negizinen satý jáne klıentterge qyzmet kórsetý, marketıng jáne PR, jumysshy mamandyqtar, sán ındýstrııasy, qurylys jáne jyljymaıtyn múlik, ónerkásip, kólik bıznesi, qarjy, transport jáne logıstıka salalarynda jarııalanǵan.

Usynylatyn medıanalyq jalaqy ótken jylǵydan 4,7%-ǵa artyp, 321,9 myń teńgege jetken. Sonymen birge jumys oryndaryna talas kúsheıgen.

Bir orynǵa orta eseppen 16 túıindemeden qabyldanyp, byltyrǵydan 31,4%-ǵa kóbeıgen. Strategııa jáne konsaltıng, qaýipsizdik, joǵarǵy jáne orta menedjment, IT jáne kreatıvti ındýstrııa salalaryna úmitkerler kóp bolǵan.

Ózbekstan

hh.uz usynǵan málimetke súıensek, Ózbekstanda satý jáne klıentterge qyzmet kórsetý, marketıng jáne PR, sán ındýstrııasy, IT, avtomobıl bıznesi, týrızm, qarjy, ónerkásip, saýda, transport jáne logıstıka salalarynda kadrǵa suranys sol kúıi qalyp otyr. Kásibı salalardyń kópshiligine qyzmetkerler qajet, ol, ásirese, qaýipsizdik, zańgerlik, basqarý, jumysshy mamandyqtar men óndiriste anyq baıqalady.

— Ózbekstanda 2025-2030 jyldar aralyǵyn qamtıtyn bıznesti transformatsııalaý kezeńindegi negizgi mindetterdiń biri — bilikti kadrlar tapshylyǵyn joıý, sondaı-aq qyzmetkerlerdi qaıta daıarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrý. Baǵdarlamalaý, oqytý jáne tálimgerlik, sondaı-aq birneshe tildi meńgerý daǵdylaryna suranystyń boljamdy ósimi álemdik ortasha kórsetkishten joǵary, — dedi Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty Qoǵamdyq úderisterdi zertteý ortalyǵynyń dırektory Álııa Masalımova.

2026 jyldyń ІІ toqsanynda hh.uz platformasyna 34 myńnan astam belsendi bos jumys orny jarııalanǵan.

Onyń kópshiligi Tashkentten, ıaǵnı el astanasyna barlyq usynystyń 82%-y tıesili. Odan keıingi orynda Samarqand jáne Ferǵana tur. Degenmen, bos jumys oryndarynyń ósimi eldiń basym aýmaǵynda baıqaldy. Usynylatyn medıanalyq jalaqy — 6,5 mln som (253 795 teńge). Bul ótken jylǵydan 0,5%-ǵa joǵary.

Bos jumys oryndarynyń sany ǵana artyp qoımaı, ol úshin báseke de kúsheıgen. Orta eseppen bir orynǵa 18 túıindemeden keledi, ıaǵnı byltyrǵydan 10,2%-ǵa kóp.

Eń úlken suranys qaýipsizdik, transport jáne logıstıka salalarynda, úı qyzmetshilerine, sonymen qatar strategııa jáne konsaltıng salalarynda asa qatty sezildi.

Qyrǵyzstan

2026 jyldyń ІІ toqsanynda Qyrǵyzstannyń jumys berýshileri headhunter.kg portalyna 12 myńnan astam, ıaǵnı ótken jylǵydan 6,2% kóp jumys ornyn bergen. Usynystardyń kópshiligi ádettegideı el astanasyna tıesili. Barlyq bos jumys ornynyń 91,1%-y Bishkekten.

Jumys berýshiler satý jáne klıentterge qyzmet kórsetý, marketıng jáne PR, avtomobıl bıznesi, qarjy jáne býhgalterııa, qurylys, týrızm, sondaı-aq jumysshy jáne ákimshilik qyzmetkerlerine kóbirek suraý salǵan. Usynylatyn medıanalyq jalaqy — 46,3 myń som (248 159 teńge), ıaǵnı ótken jylǵydan 7,5% paıyz tómen. 

Sonymen qatar bos jumys oryndary úshin báseke artqan. II toqsanda bir orynǵa 14 adamnan keldi, ıaǵnı 35,3% joǵary. Bul úrdis, ásirese, qaýipsizdik, kólik jáne logıstıka, úı qyzmetshileri, jumysshy mamandyqtar, sonymen qatar strategııa jáne konsaltıng baǵytynda baıqaldy.

Tájikstan

«Mır24» málimdegendeı, Tájikstanda suranys qurylys, ónerkásip jáne týrızm salalarynda joǵary kúıinde saqtalyp otyr. Bos jumys oryndarynyń 34%-ǵa jýyǵy ınjenerlik jáne IT-mamandyqtarǵa tıesili. Odan bólek býhgalter, zańger, HR-mamandar men marketologtardy jıi izdeıdi. 2025 jyly elde 280 myń jumys orny qurylǵan, alaıda sonyń tek tórtten biri turaqty, al jartysynan kóbi maýsymdyq.

Asia-Plus habarlaǵandaı, Tájikstannyń Eńbek mınıstrligi jańa bilim standarty ázirlenetin 20 basty mamandyqty anyqtady. Olardyń qatarynda jasandy ıntellekt, kún energııasy, elektromobıl jóndeý, ushqyshsyz apparattardy basqarý jáne lıftige qyzmet kórsetý mamandyqtary bar.

Eńbek mınıstri Solehı Holmahmadzodanyń aıtýynsha, bilim baǵdarlamalary ishki jáne sheteldik eńbek naryǵynyń qajettiligine qaraı qurylady. Joǵary suranys qurylys, energetıka, IT, aýyl sharýashylyǵy, qonaqúı bıznesi jáne qyzmet kórsetý salalarynda qalyptasyp otyr.

Túrkimenstan

Turkmenistan Altyn Asyr halyqty jumyspen qamtýdyń elektrondy portalyna silteme jasap málimdegendeı, 2026 jyldyń basynda Túrkimenstannyń eńbek naryǵynda statıstıka, medıtsına jáne bilim salalarynda, sondaı-aq jumysshylar men qosalqy jumysshylarǵa suranys joǵary.

Sonymen qatar ekonomıkanyń joǵary tehnologııalyq salalary úshin tar beıindi bilimi men daǵdylary bar mamandarǵa qajettilik artyp keledi. Túrkimen basylymynda keltirilgendeı, jasandy ıntellektiniń tilin saýatty meńgerý kóptegen mamandyq úshin mindetti talapqa aınaldy.

Aldaǵy jyldardan ne kútemiz?

Future of Jobs Report málimetinshe, Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń «Jumys oryndarynyń bolashaǵy — 2025» atty baıandamasyna sáıkes jahandyq eńbek naryǵyn aýqymdy ózgerister kútip tur. 2030 jylǵa qaraı 170 mıllıondaı jańa jumys orny paıda bolyp, qoldanystaǵy 92 mıllıon jumys orny joıylady. Bes negizgi faktor eńbek naryǵyn ózgertedi.

— Onyń birinshisi jáne eń bastysy — tehnologııalyq ózgeris. Tsıfrlyq tehnologııa men jasandy ıntellektiniń keńinen engizilýi jahandyq jáne ulttyq deńgeıdegi eńbek naryǵynyń qurylymyna túbegeıli ózgerister ákeledi. Ekinshi faktor — álemniń geoekonomıkalyq kartasynyń qaıta qalyptasýy. Soǵystar men saýda sanktsııalarynyń saldarynan ekonomıkalyq jáne kadrlyq strategııalardyń baǵyty ózgerdi. Úshinshisi — «jasyl ekonomıkanyń» basymdyǵy. Bul ekologııaǵa baǵdarlanǵan mamandyqtar men daǵdylarǵa suranysty kúsheıtip otyr. Tórtinshi sebep — ekonomıkalyq turaqsyzdyq. Odan keıingi orynda demografııalyq ózgerister tur. Óńirlerde halyq sanynyń ósý deńgeıi árkelki. Keıbir jerde qarqyndy túrde ósse, endi bir óńirlerde halyqtyń qartaıý úrdisi baıqalady, — dep atap ótti Álııa Masalımova.

Baıandama avtorlarynyń boljamynsha, 2025-2030 jyldary elimizdiń eńbek naryǵyna tsıfrlandyrý, ómir súrý qunynyń qymbattaýy jáne ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaýy erekshe áser etedi. Sondaı-aq «jasyl» tehnologııalardyń damýy basty faktor bolmaq. Osy oraıda qazaqstandyq kompanııalardyń shamamen 70%-y bilikti kadr tapshylyǵy máselesimen betpe-bet keledi. 

— Meniń oıymsha, aldaǵy jyldary, eń aldymen, mashınany oqytý, jasandy ıntellekt sekildi joǵary tehnologııalyq baǵyttarǵa qatysty mamandyqtarǵa suranys joǵary bolady. Sonymen qatar santehnık, aǵash ustasy, elektrık sııaqty jumysshy mamandyqtar da ózektiligin joǵaltpaıdy. Biz kún saıyn úı-jaılar men túrli nysandarǵa qyzmet kórsetý, jabdyqtardy ornatý jáne basqa da jumys túrleri úshin osy mamandardyń kómegine muqtajbyz. Sondyqtan qol eńbegin qajet etetin, óz qolymen naqty is atqara alatyn kásip ıeleri eshqashan naryqtan yǵyspaıdy, — dedi spıker.

Sarapshynyń sózinshe, ıntellektýaldy eńbek ókilderi — eń aldymen, muǵalimder men dárigerler óz bıiginde qalady. Ásirese, óz salasy boıynsha tereń bilimimen qatar tsıfrlyq tehnologııalardy meńgerip, sabaqtas baǵyttardy ıgergen mamandardyń mańyzy arta túsedi.

Osylaısha Ortalyq Azııanyń eńbek naryǵy búginde eki túrli sebepke baılanysty damyp keledi. Demografııalyq dúmpý, ýrbandalý jáne qyzmet kórsetý salalarynyń damýy saýda, qurylys, ónerkásip, qurylys, logıstıka, bilim jáne densaýlyq saqtaý salalarynyń mamandaryna suranysty arttyrady. Al ekonomıkany tsıfrlandyrý, JI men «jasyl» tehnologııanyń keńinen qoldanylýyna baılanysty jańa tsıfrlyq biliktilikti ıgergen mamandarǵa qajettilik artady.

Degenmen, osy aımaqtaǵy memleketter úshin bilikti kadr tapshylyǵy men sapaly jumys orny úshin básekelestik áli kúnge ózekti. Demek, aldaǵy ýaqytta qyzmetkerlerdiń jańa daǵdylardy meńgerýge jáne ózgerip jatqan jaǵdaılarǵa beıimdelýge daıyn bolýy eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiliktiń basty faktory bolyp qala bermek. 

Eske salaıyq, Ortalyq Azııa ekonomıkasynyń jartysynan astamy Qazaqstanda qalyptasqan.