Orta derjavalar jahandyq turaqtylyqtyń tiregine aınalady – ADF-2026 aıasyndaǵy sarapshylar pikiri
ASTANA. KAZINFORM – Saıasattanýshylardyń aıtýynsha, Qasym-Jomart Toqaevtyń Antalııa dıplomatııalyq forýmynda kótergen bastamalary Qazaqstannyń Eýrazııa keńistigindegi dıplomatııalyq, tranzıttik, energetıkalyq ári ınvestıtsııalyq hab retindegi mańyzyn aıqyn kórsetedi.
Halyqaralyq qatynastardyń jańa logıkasy
Memleket basshysy óz sózinde álem aldynda turǵan negizgi syn-qaterlerge toqtalyp, halyqaralyq ınstıtýttardy, sonyń ishinde Birikken Ulttar Uıymyn reformalaý qajettigin aıtty. Sonymen qatar Prezıdent Qazaqstan, Túrkııa syndy «orta derjavalardyń» jahandyq úderisterdegi jaýapkershiligi artyp kele jatqanyn erekshe atap ótti.
– Búginde memleketterdiń yqpaly tek armııasy men odaqtastaryna qaraı emes, tranzıttik baǵyttar, kapıtal men tehnologııalardy baqylaýyna qaraı aıqyndalady. Qazaqstan jańa túrki ekonomıkalyq júıesiniń sáýletshisi retinde ózin barǵan saıyn belsendi tanytyp keledi. 2025 jylǵy batys sarapshylarynyń baǵalaýynsha, túrki memleketteri kólik-logıstıka, kedendik úılestirý, ortaq ınvestıtsııalyq qor jáne kelisilgen retteý tetikteri arqyly jańa geoekonomıkalyq arhıtektýra qalyptastyryp jatyr. Bul júıede Qazaqstan negizgi ınfraqurylymdyq jáne qarjylyq toraptardyń biri retinde qarastyrylady. ıAǵnı Antalııa forýmyna qatysý Astanaǵa ózin shetkeri oıynshy emes, Eýrazııadaǵy ortalyq qatysýshy retinde kórsetýge múmkindik beredi, - dedi Erzındjan Bınalı Iyldyrym ýnıversıtetiniń professory, «Ienı Shafak» sholýshysy Aınur Nogaeva.
Spıkerdiń aıtýynsha, Antalııa forýmy dıplomatııa óńirlik ınfraqurylymmen tikeleı baılanysatyn alańǵa aınaldy. Osy turǵyda Prezıdenttiń preventıvti dıplomatııa týraly pikiri erekshe mańyzǵa ıe. ıAǵnı daǵdarystardy aldyn ala boljaý jáne olardy boldyrmaý úshin kúsh biriktirý qajet.
– Qazaqstannyń dıplomatııalyq tájirıbesi men naqty nátıjeleri bar. El ıadrolyq qarýdan bas tartý, konfessııaaralyq kelisim jáne halyqaralyq daýlardy retteý baǵyttaryndaǵy bastamalarymen tanymal. Alaıda búginde deldaldyq uǵymy keńeıdi. Bul tek kelissózderge qatysý emes, naryqtardy, aımaqtardy jáne memleketterdiń múddelerin toǵystyra bilý. Qazirgi forýmnyń kún tártibi de osyǵan baılanysty kúrdeli: jahandyq báseke ınstıtýtsıonaldyq daǵdarys, energetıkalyq qaýipsizdik, baǵyttar men resýrstar úshin júrip jatyr. Qazaqstan úshin negizgi baǵyttar – Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý, Eýropa men Azııa naryqtaryna shyǵý, munaı, gaz, ýran jáne elektr energııasyn eksporttaý, ónerkásipke ınvestıtsııa tartý, Ortalyq Azııadaǵy sý qaýipsizdigi, tsıfrlyq tranzıt júıeleri jáne óńirlik logıstıkanyń turaqtylyǵy, - dep atap ótti saıasattanýshy.
Dıplomatııalyq kapıtalǵa ınvestıtsııa
Osylaısha, Prezıdenttiń sózi Qazaqstannyń tek Ortalyq Azııada ǵana emes, keń aýqymdy Eýrazııa keńistiginde de óz rólin kúsheıtýge nıetti ekenin kórsetti.
Sarapshylar Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy júıeli tájirıbesi – ıadrolyq qarýdan bas tartý bastamalarynan bastap kelissóz alańdaryn usynýǵa jáne Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti damytýǵa deıin eldiń beıbitshilik ornatýshy retindegi bedelin qalyptastyryp otyrǵanyn aıtady.
– Qazaqstannyń bul forýmǵa qatysýy onyń deldal ári bitimger retindegi mártebesin kúsheıte túsedi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bul mártebe bir sátte qalyptasqan joq, ol júıeli syrtqy saıası tájirıbeniń nátıjesi. El halyqaralyq kelissózderge qatysyp, senim sharalaryn damytýǵa baǵyttalǵan bastamalardy ilgeriletip keledi. Sonymen qatar Qazaqstan kelissóz alańdaryn usynyp, ıadrolyq qarýdan bas tartý men taratpaý ıdeıalaryn júzege asyrý arqyly jaýapty halyqaralyq oıynshy retinde tanyldy, - dedi akademık E.A. Bóketov atyndaǵy QarIÝ-dyń aǵa oqytýshysy Oljas Temirqulov.
Onyń pikirinshe, Antalııa forýmy dıplomatııalyq baılanystardy keńeıtýge jáne Qazaqstannyń teńgerimdi ustanymyn kórsetýge múmkindik beredi.
– Osyndaı beıresmı alańdarda bolashaq deldaldyq mıssııalarǵa negiz qalanady, óıtkeni dál osy jerde taraptar óz ustanymdaryn salystyryp, senimdi baılanys ornatady, - dedi ol.
Sarapshy Qazaqstannyń forýmǵa qatysýy eń aldymen saıası jáne dıplomatııalyq kapıtaldy arttyrý retinde baǵalanýy kerek degen pikirde. Bul – jańa baılanystar ornatý, ınvestıtsııa tartý, ınfraqurylymdyq jáne energetıkalyq jobalardy ilgeriletý jáne eldiń halyqaralyq bedelin nyǵaıtý.
– Sonymen qatar «jelilik áser» de mańyzdy. Ártúrli halyqaralyq oıynshylarmen turaqty baılanys ornatý Qazaqstannyń uzaq merzimde óńirlik jáne jahandyq úderisterge yqpal etý múmkindigin arttyrady, - dep túıindedi sarapshy.
Túrki faktory
Qazaqstan Prezıdenti Túrkııanyń óńirdegi róline joǵary baǵa berip, Redjep Taıyp Erdoǵan basshylyǵyndaǵy eldiń mańyzyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, Astana men Ankaranyń ózara is-qımyly óńirlik máselelerdi sheshýde aıryqsha ról atqara alady.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynas qarqyndy damyp keledi. Bul endi tek tarıhı jaqyndyqqa negizdelgen baılanys emes, saıası turǵydan berik jáne ekonomıkalyq mazmuny tereń strategııalyq seriktestikke aınaldy.
– Ekonomıkalyq kórsetkishter bul úrdisti rastaıdy. Saýda kólemi ósip, ınvestıtsııalar artyp keledi, birlesken jobalar ártaraptandyrylyp jatyr. Buryn negizgi nazar saýda men gýmanıtarlyq baılanystarǵa aýdarylsa, qazir logıstıka, ónerkásip, energetıka, aýyl sharýashylyǵy, tsıfrlandyrý jáne joǵary tehnologııalar aldyńǵy qatarǵa shyqty. Bul qatynastardyń jańa deńgeıge kóterilgenin kórsetedi. Eki el sımvolıkalyq baýyrlastyqtan pragmatıkalyq ári uzaqmerzimdi seriktestikke ótti, - dedi QSZI-diń jetekshi sarapshysy Baýyrjan Aýken.
Sarapshylardyń pikirinshe, túrki faktorynyń kúsheıýi men Eýrazııadaǵy tranzıttik baǵyttardyń mańyzy artýy aıasynda Qazaqstan men Túrkııa bir-biri úshin strategııalyq turǵydan burynǵydan da mańyzdy serikteske aınalyp otyr. Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy negizgi tranzıttik býyn bolsa, Túrkııa – Eýropa men Jerorta teńizi naryqtaryna shyǵatyn qaqpa.
