Orta dálizdiń mańyzy nege artyp keledi — sarapshylar pikiri

Orta dáliz — geosaıası qajettilik

Dástúrli saýda baǵyttaryndaǵy turaqsyzdyq áserinen Orta dálizdiń mańyzy artyp keledi. Bul saýda baǵyty Qazaqstan, Kaspıı teńizi, Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııa aýmaǵy arqyly ótip, Ortalyq Azııany Eýropa naryqtarymen baılanystyrady.

Halyqaralyq saýdadaǵy belgisizdikke Bab-el-Mandeb buǵazy mańyndaǵy hýsıtterdiń áreketterine baılanysty qaýipter, sondaı-aq Iran tóńiregindegi shıelenis pen Ormýz buǵazyndaǵy keme qatynasyna qoıylǵan shekteýler de áser etip otyr.

— Soltústik dálizdegi shekteýlerge baılanysty, oǵan qosa qazirgi ýaqytta qaýip tónip turǵan Bab-el-Mandeb buǵazy arqyly teńiz jolynyń ótýine baılanysty bul máseleniń mańyzy arta tústi, — dedi Edınbýrg bıznes mektebiniń doktory Asylbek Nurǵabdeshov.

Onyń aıtýynsha, Orta dáliz áli de qalyptasý kezeńinde. Qazir onyń ótkizý qabiletin arttyrý, shekaradaǵy kidiristerdi azaıtý, qatysýshy elder arasyndaǵy úılestirýdi jaqsartý jáne rásimderdi odan ári tsıfrlandyrý negizgi mindetterdiń qatarynda bolyp otyr.

— Orta dáliz saıası turǵydan operatsııalyq deńgeıge qaraǵanda jyldamyraq damyp keledi, — dedi sarapshy.

Ol bul baǵyttyń geosaıası jáne ekonomıkalyq áleýeti zor ekenin atap ótti.

— Orta dáliz geosaıası turǵydan qajet. Ol Azııa men Eýropa arasyndaǵy saýda baǵyttaryn ártaraptandyrý úshin mańyzdy. Sonymen qatar onyń ekonomıkalyq áleýeti de joǵary. Kóp nárse onyń ótkizý qabileti men ınvestıtsııaǵa baılanysty. Sońǵy 5 jylda Kaspıı teńizindegi porttarǵa qomaqty ınvestıtsııa salynǵanyn kórdik, — dedi Nurǵabdeshov.

Kólik baǵytynan óńirlik ıntegratsııaǵa deıin

Kavkaz saıasatyn taldaý ortalyǵynyń dırektory Ahmad Alıliniń pikirinshe, Orta dálizdiń mańyzy júk tasymalymen ǵana shektelmeıdi. Onyń aıtýynsha, másele Eýropalyq odaq, Ulybrıtanııa, Ortalyq Azııa jáne Qytaı arasynda turaqty kólik-ekonomıkalyq baılanys qalyptastyrýǵa kelip tireledi.

— Sondyqtan Eýropalyq odaq pen Ulybrıtanııany Ortalyq Azııamen, bolashaqta Qytaımen de baılanystyratyn senimdi baǵyt qajet. Biz muny geosaıası qajettilik dep ataımyz, — dedi ol.

Alıliniń aıtýynsha, dálizdi odan ári damytý úshin Ońtústik Kavkaz jáne Ortalyq Azııa elderiniń ózara yntymaqtastyǵyn kúsheıtý qajet.

— Bir-birimizben tyǵyz yntymaqtastyq ornatpaıynsha, bolashaqta aldymyzdan shyǵatyn syn-qaterlerdi eńsere almaımyz. Aldaǵy onjyldyqta Ońtústik Kavkazda, Ortalyq Azııada, sondaı-aq Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkaz arasynda yntymaqtastyqty kúsheıtý qajet, — dedi sarapshy.

Ol sondaı-aq Ázerbaıjan Ortalyq Azııa elderimen baılanysty nyǵaıtýdy syrtqy saıasattaǵy basym baǵyttardyń biri retinde qarastyratynyn atap ótti.

— Geosaıası qajettilik bul úderisti jedeldetip otyr. Ázerbaıjanda Kaspıı teńiziniń soltústik jáne shyǵys jaǵalaýlary arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa ınvestıtsııa salyp, senimdi negiz qalyptastyrý qajet ekenin túsiný bar, — dedi Alılı.

Qazaqstan úshin jańa ekonomıkalyq múmkindikter

Ulybrıtanııanyń Koroldik qorǵanys zertteýleri ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Arzý Abbasova búginde Orta dálizdiń mańyzy saýda salasymen ǵana shektelmeıtinine nazar aýdardy.

— Ýkraınadaǵy qaqtyǵys, Iran tóńiregindegi belgisizdik, teńizdegi saýda baǵyttaryndaǵy máseleler, asa mańyzdy mıneraldar men tehnologııalar úshin básekelestik, sondaı-aq jetkizý tizbekteri tóńiregindegi báseke ózara baılanysty máselelerdi jaı ǵana kommertsııalyq emes, strategııalyq máselege aınaldyrdy, — dedi ol.

Onyń pikirinshe, óńir elderi kólik ınfraqurylymyn damytý arqyly tranzıt kólemin arttyryp qana qoımaı, ekonomıkany ártaraptandyrýǵa da basymdyq berýi qajet. Perspektıvaly baǵyttardyń biri — óńirlik óndiristik tizbekterdi qalyptastyrý.

Osyǵan baılanysty sarapshynyń pikirinshe, aldaǵy jyldardaǵy negizgi mindetterdiń biri — kólik dálizin óńir elderiniń ekonomıkalyq damýyna tolyqqandy qyzmet etetin quralǵa aınaldyrý.

— Ónim óndirý úderisinde bul baǵytty belsendirek paıdalaný týraly aıtyp otyrmyz. Máselen, óndiris Ortalyq Azııanyń bir elinde bastalyp, ónimniń sońǵy qurastyrylýy basqa elde júzege asýy múmkin. Alaıda óndiristik protsesterdi jetildirý jáne ındýstrııalandyrý turǵysynan áli de kóp jumys atqarý qajet, — dedi sarapshy.

Batystyq seriktesterdiń múddesi

Vebınarǵa qatysýshylar Orta dálizdi damytýdaǵy Ulybrıtanııa men AQSh-tyń rólin de talqylady. Doktor Nurǵabdeshovtiń aıtýynsha, London dálizdiń tıimdi jumys isteýi úshin qajetti qarjylyq, quqyqtyq jáne konsýltatsııalyq tetikterdi qalyptastyrýǵa yqpal ete alady.

— London naryqtary qarjylyq qyzmetter usyna alady. Ulybrıtanııa quqyqtyq negizder men basqarý tetikterin qalyptastyrýǵa jáne damytýǵa járdemdese alady. Buǵan qosa konsýltatsııalyq jáne ınstıtýtsıonaldyq qoldaý kórsetý múmkindigi bar, — dedi ol.

Tsıfrlandyrý da mańyzdy baǵyttardyń biri bolyp qala beredi. Bul salada Ulybrıtanııanyń tájirıbesi mol. Qazaqstan jáne dálizge qatysýshy basqa da elder kedendik rásimder men logıstıka salasynda tsıfrlyq quraldardy engizip jatyr. Bul tasymaldardyń ashyqtyǵy men boljamdylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Al Arzý Abbasova AQSh-tyń Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkazǵa qatysty ustanymynyń ózgergenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, buryn negizinen saıası máselelerge basymdyq berilse, qazir ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa kóbirek kóńil bólinip otyr.

— Burynǵy ákimshiliktiń adam quqyqtary men demokratııaǵa basymdyq bergen rıtorıkasynan birtindep alystap, bızneske baǵyttalǵan tásilge kóship kelemiz. Atap aıtqanda, sırek jer elementteri men asa mańyzdy paıdaly qazbalar máselesine nazar aýdarylyp otyr, — dedi ol.

Sarapshynyń pikirinshe, bolyp jatqan ózgerister Ortalyq Azııa men Ońtústik Kavkazdyń iri derjavalar tarapynan ózara tyǵyz baılanysty birtutas óńir retinde qarastyryla bastaǵanyn kórsetedi. Osy jaǵdaıda Orta dáliz qalyptasyp kele jatqan jańa óńirlik qurylymnyń negizgi elementteriniń birine aınalyp otyr.

Aıta keteıik, Memleket basshysy Orta dálizdi damytý tetikterin ataǵan bolatyn.

Buǵan deıin Grýzııa arqyly Orta dálizben ótetin júk tasymalynyń kólemi 20%-dan astamǵa artqany týraly jazdyq.