Orta Azııadan shyqqan jalǵyz gvardııa podpolkovnıgi Ǵalı Ádilbekovtiń esimi umytylyp barady
ÓSKEMEN. KAZINFORM – Abaı oblysyna qarasty Qyzylqum aýylynda kindik qany tamǵan Ǵalı Ádilbekovtiń Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta tankıst retindegi erligi el esinen umytylyp barady. Dese de maıdangerlerdiń estelikterinde ol týraly az nárse jazylmaǵan. Kazinform tilshisi bul maqalada Ǵalı Ádilbekovtiń ómir jolyna úńilip kórdi.
Brondy tank áskerleri akademııasyn bitirgen jalǵyz qazaq
Eń aldymen Ǵalı Ádilbekulynyń týǵan jerin naqtylaý úshin Abaı oblysy ákimdigine suraýhat jibergen bolatynbyz. Soǵan sáıkes keıipkerimiz 1908 jyldyń 1 qańtarynda Borodýlıha aýdanyndaǵy Qyzylqum aýylynda týǵany málim boldy. Jastaıynan jetimdik qamytyn kıip, atasy Ádilbektiń tárbıesin kórip ósken. Marqum ákesi kózi tirisinde Semeıdegi kemejaıda júk tıeýshi, anasy úı jumysyn dóńgeletken isker jan bolǵan. Alaıda keıipkerimiz nebári tórt jasta bolǵanda anasy ómirden ótedi. Ákesi Ádilbek Ádilbekuly múgedektik alǵan soń Aqtóbege atbasyn buryp, sol jaqta aýyl baıynyń qolastynda jumys istegen kórinedi.
Arhıv pen kitaphanadaǵy derekterdiń jutańdyǵyna baılanysty ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly estelikter men túrli tarıhı aqparattardy maqala derekkózine aınaldyrdyq. Ǵalı Ádilbekuly 1925 jyly Qyzyl ásker qataryna óz erkimen barypty. Az ýaqyttan soń Tashkent qalasynda Lenın atyndaǵy Birikken Orta Azııa áskerı mektebinde dáris alyp, 43-kavalerııalyq polk sapyn tolyqtyrady.
Soǵys bastalmaı turyp, Qyzylqumnyń týmasy Máskeýdegi I.V.Stalın atyndaǵy Brondy tank áskerleri akademııasynda oqydy. Maqtanyshpen aıta keterlik jaıt, Ǵalı Ádilbekov osy akademııany bitirgen jalǵyz qazaq eken. Al qan maıdan bastalǵan 1941 jyly 102-shi tank polkindegi tank bataloniniń komandıri retinde qyzmetke kirisedi. Jalpy, Keńes odaǵy kóleminde qazaqtan shyqqan tankıster ilýde bireý. Tizimderge kóz júgirtsek, kileń ózge ult ókilderi. Solardyń qatarynda júrip, áskerı bilimin tolyq alǵan Ǵalekeń 1941 jyldyń shildesinde 110-shy tank dıvızııasy tank batalonynyń komandıri atandy.
Eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry, keıin Keńes Odaǵynyń marshaly atanǵan Ivan ıAkýbovskıı «Zemlıa v ogne» degen esteliginde Ǵalı Ádilbekovtiń erligin erekshe atap ótedi.
– Basqynshylar beıbit jurtty bombalap bastaǵanda alǵashqy sátterden batyl qımyldaǵan qaharman jigitter az bolmady. Sondaı komandırlerdiń birin aıryqshalap aıtpasqa bolmas. Sóz etkeli otyrǵanym, ulty qazaq, podpolkovnık Ǵalı Ádilbekov týraly. Ǵalı Ádilbekulymen 42-shi jyldyń qańtar aıynan tanys edik. Sodan beri 121-shi tank brıgadasy qatarynda birge shaıqastyq, – dep jazady esteliginde.
Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berilmedi
Keıipkerimiz ata-anasynan aıyrylǵan soń Semeıdegi №3 Balalar úıinde tárbıelengen. Ivan ıAkýbovskıı onyń osy turǵyda qatal ómirge erte beıimdelgenin jazyp, 1930 jyldary Qaraqum qumynda ótken qarýly qaqtyǵysta erlikpen shaıqasyp, sol ýaqytta alǵashqy jaraqat alǵanyn jazady.
1942 jyly Ǵalı Ádilbekov basqarǵan batalon 20-dan astam tank pen brondy mashınany qatardan shyǵarǵan. Osyny eskergen joǵarǵy qolbasshylyqtaǵylar ony «Qyzyl tý» ordenimen marapattaıdy. Keskilesken urys kóktemniń alǵashqy aılaryna deıin tolassyz júrgizilgen. Tek mamyr týa Qyzyl ásker tank brıgadasyn kúsheıtip, birshama bóligi Ýkraına qalalaryna jiberile bastady. Resmı málimetterge súıensek, 1942 jyldyń mamyr-tamyz aılary aralyǵynda Ǵalı Máskeýde komandalyq quramnyń akademııalyq biliktiligin arttyrý kýrstarynda oqyp, keıin 47 tank brıgadasyn qurýmen aınalysty. Sóıtip, 1942 jyldyń 19 qyrkúıeginde osy brıgadanyń komandıri atandy.
Al Reseı Federatsııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Podolsk qalasynyń muraǵatyndaǵy qujatta bylaı delinipti:
«Boevaıa harakterıstıka na zamestıtelıa komandıra 121-tankovoı brıgady podpolkovnık G.A.Adılbekova. Za vremıa voıny s germanskım fashızmom tovarış Adılbekov pokazal sebıa kak volevoı komandır ne znaıýşıı straha. Svoım prımerom pokazyval obraztsy geroızma, gotovnost otdat svoıý jızn za obşee delo. Tovarış Adılbekov so svoım batalonom ýchastvoval v semı atakah ı za etı atakı batalonom ýnıchtojıl 8 vrajeskıh tankov, 13 bronemashın, 9 avtomashın, 10 protıvotankovyh orýdıı do batalona vrajeskoı pehoty. Za proıavlennoe geroızm ı mýjestvo v borbe s germanskım fashızmom tovarış Adılbekov nagrajden ordenom «Krasnoe Znamıa».
Ortalyq Azııadaǵy birneshe saıttyń dereginshe, Ádil Ǵalıahmetov KSRO úshin kóp turǵyda strategııalyq mańyzǵa ıe bolǵan Morozovskaıa stantsııasy mańyndaǵy qaqtyǵysta aýyr jaraqat alady. Nemisterdiń Morozovskaıa stantsııasyn basyp alýlarynyń salmaqty sebebi bar. Eń aldymen mundaǵy temirjol Stalıngradqa aparatyn dańǵyl edi. Sony baqylaý arqyly Gıtler qoly keńes áskeriniń as-sý men qarý-jaraq jetkizilmeýin qadaǵalamaq boldy. Stalıngrad túbindegi shaıqastyń eki tarap úshin de sheshýshi sanalǵany sózsiz. Ata-ana jylýynan erte qaǵylǵan azamattyń aýyr jaraqat alǵan sáti de osy. Tank ishinde órtense de, sońynda jany aman qaldy.
Keıin 1943 jyldyń qazanynda Kıevti azat etý kezinde gvardııa podpolkovnıgi Lýkovıtsy qystaǵy mańyndaǵy tank shaıqasynda qaza tapqan.
Keıipkerimiz Ýkraınanyń Kıev oblysy Lýkovıtsy aýylyndaǵy jappaı zıratqa jerlenipti. Tankilik urystyń sheberi ekeni qansha ret dáleldense de, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy sol kúıi berilmegen. Kózi tirisinde «Qyzyl tý» ordeninen bólek, «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medalin alǵan. Qaza bolǵan soń «Qyzyl tý» ordeni taǵy bir ret berildi.
Eske salsaq, osyǵan deıin ShQO-da Jeńis kúnine oraı soǵys ardagerlerine 5 mln teńgeden berilgeni habarlanǵan.
