Ormýzdan – Ammanǵa: Taıaý Shyǵystaǵy munaı tasymaly ózgerýi múmkin
ASTANA. KAZINFORM – Iran tóńiregindegi soǵys Ormýz buǵazy arqyly ótetin trafıktiń 95% qysqaryp, tankerdiń bir reısin saqtandyrý quny 8 mln dollarǵa deıin ósti. Saldarynan Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdiń munaı eksporty aıtarlyqtaı shektelip, óńir balama jetkizý joldaryn izdeýge májbúr bolyp otyr. Ásirese Iordanııa men Sırııa arqyly ótetin qurlyqtaǵy baǵyt qaıta nazarǵa ilikti. Kazinform agenttiginiń Ammandaǵy menshikti tilshisi osy tendentsııany taldap kórdi.
Ormýzdyń osal tusy
Aqpan aıynyń sońyna deıin Ormýz buǵazy qalypty rejımde jumys istedi. Aı saıyn bul buǵaz arqyly shamamen 3 myń keme ótetin, al tasymaldanatyn munaı kólemi táýligine 15 mln barrelge jetip turdy. Bul - álemdik munaı eksportynyń shamamen besten biri degen sóz.
AQSh pen Izraıl Iranǵa soqqy jasaǵannan keıin iri tasymaldaýshylar tranzıtti toqtatty, saqtandyrý kompanııalary burynǵy saqtandyrý polısteriniń kúshin joıyp, tarıfterdi shekten tys kóterdi. Munaı qory mol Parsy shyǵanaǵy is júzinde naryqtan ajyrap qaldy.
Naýryzdyń ortasyna qaraı buǵaz arqyly úsh apta ishinde bar bolǵany 116 keme ótti. Soǵysqa deıin kúnine shamamen 120 keme ótip jatatyn. Saqtandyrý naryǵynda tarıfter keme qunynyń 0,25%-ynan 10%-yna deıin kóterilip, iri tankerdiń bir reısin saqtandyrý quny 3-8 mln dollarǵa jetti.
Sáýirge qaraı kórsetkish 2-6%-ǵa deıin azdap tómendegenimen, soǵysqa deıingi deńgeıden birneshe ese joǵary bolyp qaldy. Saldarynan iri tasymaldaýshylar tranzıtti toqtatty.
Soǵys Parsy shyǵanaǵyndaǵy munaıǵa súıengen ekonomıkalardyń qurylymdyq turǵydan osaldyǵyn ashyp berdi. Tabys barrel baǵasyna ǵana emes, shıkizattyń qaýipsiz tasymaldanýyna táýeldi bolyp tur. Sonyń saldarynan buǵaz tutas táýekel aımaǵyna aınalyp, soǵystyń saldary ekonomıkalyq daǵdarysqa ulasatyndaı qater tóndi. Osynyń bári keme qatynasyna, saqtandyrýǵa, avıatsııaǵa, ónerkásipti jabdyqtaýǵa jáne tutyný baǵalaryna keri áser etti.
Buǵazǵa balama baǵyt
Parsy shyǵanaǵyndaǵy elder soǵystyń aıaqtalýyn kútpeı, eksport ınfraqurylymyn qaıta qura bastady. Ormýz buǵazynyń osaldyǵy anyq kórindi, sondyqtan ár memleket ony aınalyp ótetin baǵyt izdeýge kiristi.
Daǵdarysqa eń daıyn elderdiń biri – Birikken Arab Ámirlikteri bolyp shyqty. Táýligine 1,8 mln barrelge deıin aıdaýǵa qaýqarly Habshan-Fýdjeıra qubyry soǵysqa deıin salynǵan edi. Daǵdarys kezinde ol ámirliktiń jalǵyz eksport arnasyna aınaldy.
BAÁ-niń ADNOC munaı kompanııasy Fýdjeıra porty arqyly eksport qýatyn eki ese arttyratyn parallel qubyrdyń qurylysyn jedeldetip jatyr. Port Oman shyǵanaǵynyń jaǵalaýynda, Ormýz buǵazynan tys jatqanymen senimdi.
2027 jyly osy nysan qoldanysqa beriledi dep josparlanǵan. Mamyr aıyna qaraı qurylys jartysyna jetkeni habarlandy. Kompanııanyń bas dırektory Sultan Ahmed ál-Jaber buǵazdyń jabylýynan bolǵan shyǵyndy 1 mlrd barrelden astam dep baǵalap, ár apta saıynǵy toqtap qalý álemdik ekonomıkaǵa qosymsha 100 mln barrel shyǵyn ákeletinin aıtty.
Saýd Arabııasy shyǵystaǵy ken oryndaryn Qyzyl teńizdegi ıAnbý portymen jalǵaıtyn, uzyndyǵy shamamen 1200 shaqyrym bolatyn «Petrolaın» qubyryn iske qosty. Bul júıe Ormýzdy tolyq aınalyp ótedi.
Qubyrdyń ótkizý qýaty táýligine 5 mln barrelge deıin jetedi. Biraq sarapshylar mundaı aýqymdy ınfraqurylymnyń ózi belsendi áskerı qımyl kezinde osal nysanaǵa aınalatynyn qazirdi ózinde aıtyp jatyr.
Basqa munaıly elder munaı tranzıtiniń bir bóligin qurlyqqa kóshirý joldaryn qarastyryp jatyr. Biraq Lıvan, Túrkııa men Jerorta teńizi baǵyttarynyń qaısysy utym ekeni týraly naqty toqtam joq.
Baǵdat batysqa bet burdy
Dástúrli teńiz baǵyttarynan aıyrylǵan elderdiń ishinde eń qıyn jaǵdaıda qalǵan el – Irak. BAÁ men Saýd Arabııasynan aıyrmashylyǵy – Ormýzdy aınalyp ótetin daıyn qubyry joq. Amal joq, kórshi elderdiń aýmaǵy arqyly jol izdeýge týra keldi.
Soǵysqa deıin Irak Ormýz buǵazy arqyly táýligine shamamen 3,5 mln barrel eksporttaıtyn. Munaıdan túsken tabys bıýdjet negizi bolyp, memlekettik kiristiń shamamen 90%-yn qamtamasyz etti. Buǵaz jabylǵannan keıin óndirý kólemi qalypty deńgeıdiń úshten birine deıin qysqarǵan.
Iraktyń munaı mınıstri Túrkııa, Sırııa jáne Iordanııa arqyly táýligine 100-200 myń barrel munaı tasymaldaý múmkindigin qarastyryp jatqanyn aıtty. Naýryzda Baǵdat Kırkýk ken oryndarynan Túrkııanyń Djeıhan portyna qubyr arqyly eksportty qaıta bastady.
Al sáýirde Iraktyń memlekettik munaı kompanııasy SOMO Sırııanyń Banııas porty arqyly táýligine 50 myń barrel eksporttaý jóninde kelisim jasady. 299 kólikten jasaqtalǵan alǵashqy kolonna ál-Tanf shekara ótkeli arqyly ótti. Sırııalyq BAQ málimetinshe, munaı Banııas termınalynda túsirilip, ary qaraı tankerlerge qaıta tıelgen.
Syria is receiving hundreds of Iraqi oil trucks hauling crude overland to its Baniyas port as an alternative energy corridor to Europe, creating a costly but crucial workaround while the Strait of Hormuz is largely blocked by the US-Israeli war on Iran. pic.twitter.com/UWB1n2z8v7
— Al Jazeera English (@AJEnglish) May 2, 2026
Irak bıligi muny óńirlik turaqsyzdyqqa baılanysty «erekshe qadam» dep ata, marshrýttyń ýaqytsha ekenin moıyndady. Jańa baǵyt teńiz jolynan qymbat ári kúrdeli. Biraq ol eksportty ustap turýǵa jáne bıýdjet kirisine túsetin qysymdy azaıtýǵa kómektese alady.
Irak mysaly balama baǵyttar týraly áńgimeniń tek joba deńgeıinen shyǵyp ketkenin kórsetti. Endi joldar, shekara ótkelderi, termınaldar men temirjol energetıkalyq qaýipsizdiktiń bir bóligi retinde qarastyryla bastady.
Ammannyń da aıtary bar
7 sáýirde Ammanda Túrkııa, Iordanııa jáne Sırııanyń kólik mınıstrleri ıntegratsııalanǵan temirjol jáne avtomobıl marshrýtyn Taıaý Shyǵys dálizi dep atalatyn jobany qurýǵa baǵyttalǵan yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy.
Syria is being promoted as a possible energy corridor between the Gulf, Iraq, the Mediterranean, and Europe. But damaged pipelines, weak ports, poor railways, and domestic energy shortages limit its ability to serve as a real alternative to Hormuz. (1/2) pic.twitter.com/omrRK4Hp0E
— The Amargi (@the_amargi) May 2, 2026
Saýd Arabııasy osy júıege óziniń ulttyq temirjol jelisin qosýdy zerdeleý jospary baryn málimdedi. Túpki nusqada bul marshrýt Túrkııaǵa Akabaǵa shyǵý múmkindigin berýge tıis. Al Parsy shyǵanaǵy elderine Iordanııa men Sırııa arqyly soltústik naryqtarǵa shyǵatyn qosymsha jol usynbaq.
Ammanǵa bul tranzıttik alymdardan, avtotasymaldan, qoımalyq logıstıkadan, kedendik qyzmetterden jáne Sırııany qalpyna keltirý jumystaryna qatysýdan tabys tabý múmkindigin bermek. Akaba porty Iordanııa arqyly Sırııaǵa, Túrkııa men Jerorta teńizine baǵyttalatyn júkter úshin ońtústiktegi mańyzdy teńiz núktesine aınalady.
Degenmen qurlyqtaǵy baǵyttar Ormýz buǵazyn búgin-erteń almastyra almaıdy. Munaı, janarmaı, shıkizat pen konteınerlerdiń iri partııasyn tasymaldaýda teńiz jolyna jeter balama ázirge joq. Al qurlyqtaǵy logıstıka úlken kólemdegi júkti úlken kólemde jónelte almaıdy. Onyń ústine shyǵyny kóp.
Sırııa men Irak Parsy shyǵanaǵynan shyǵatyn munaı eksportynyń negizgi tranzıttik dálizine aınaldy degenniń ózinde keleshegi naqty qalaı bolatyny belgisiz. Eki memleket te turaqsyzdyqtan tolyq es jııa almaı keledi.
Osylaısha Ormýz buǵazyndaǵy ahýal Parsy shyǵanaǵy qurǵan eksporttyq modeldiń osaldyǵyn kórsetti. Al Sırııa uzaq jylǵy oqshaýlaýdan keıin tranzıttik rólin qaıtarý múmkindigine ıe boldy. Iordanııa óziniń geografııalyq artyqshylyǵyn alǵa tartatyn jańa tetikten aıyrylmaýǵa tyrysatyny sózsiz.
Taıaý Shyǵysta jańa logıstıkalyq báseke bastalýy múmkin. Ol báseke munaı tasymalymen shektelmeıdi.
Al jýyrda Iran Ormýz buǵazy mańyndaǵy AQSh shabýyldarynan keıin Kýveıtke soqqy jasady.
