Ormýz buǵazy jabyldy: munaı naryǵyn ne kútip tur
ASTANA. KAZINFORM – Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys saldarynan Ormýz buǵazy jabyldy, qazir munda munaı-gaz tasymaldaıtyn 150-den astam keme keptelip tur. Iran buǵazdy buǵattaý arqyly AQSh-tyń meselin qaıtarǵysy kelgenimen, álem elderine shıkizat tasymalynyń tejelgeni ońaıǵa soqpaýda. Teńizdegi tartystyń aqyry qandaı bolmaq, munaı baǵasynyń ósýi Qazaqstanǵa paıda ákele me? Kazinform tilshisi búkil álem nelikten Ormýz buǵazyna kóz tigip otyrǵanyn saralap kórdi.
Táýekel ótkeli
Ormýz buǵazy – álemdegi strategııalyq teńiz joldarynyń biri. Buǵaz Parsy shyǵanaǵy men Oman shyǵanaǵynyń ortasynda jatyr ári Taıaý Shyǵystyń Arab teńizine shyǵatyn mańyzdy marshrýty sanalady. Oman, Birikken Arab ámirlikteri, Qatar, Bahreın, Kýveıt, Irak, Saýd Arabııasy sekildi munaı óndiretin memleketter osy arnamen shıkizat tasymaldap otyr. Álemdik munaıdyń – 20%-y, suıytylǵan gazdyń – 30%-nyń jetkizilimi buǵazǵa táýeldi.
Aımaqtyń jer bederine qarasaq, buǵazdyń eni 33 shaqyrym, alaıda keme júretin bóligi nebári 3,7 shaqyrymnan aspaıdy. Osy qýyqtaı aralyqtan táýligine 20 mıllıon barrelge deıin munaı eksporttalady, bul – teńiz arqyly jóneltiletin shıki munaıdyń úshten biri degen sóz. Endi bul teńiz jolymen Iran men Qytaı kemeleri ǵana ótýde.
Iran úshin áýelden buǵazdy jabýdyń eki joly bar-tyn: birinshisi – buǵazdan ótpek bolǵan kemelerdi atqylaý, ekinshisi – teńiz mınalaryn sýǵa shashý (atalǵan stsenarıı júzege assa, birde-bir keme júze almaıdy). Ázirge parsy jurty birinshi ádispen-aq aıbatyn kórsetip tur. Qaqtyǵys bastalǵaly 5 munaı tankerine soqqy bergen. Jaǵdaıdan habardar álem elderi buǵaz mańyndaǵy kemelerin keri qaıtaryp nemese tapjylmaı turýǵa buıryq berýde.
Teńiz jolyn bógeýdiń ekinshi tásili – mınalardy sýǵa batyrý jaqyn arada qoldanylmaıtyn sekildi. Tegeran atalǵan stsenarııdi talaı márte aıtqanymen, tarıhtan tek sońǵy amal retinde qoldanatynyn bilemiz. Mysaly, Irakpen soǵys sátinde Irannyń teńiz mınalary Ormýz buǵazyn jaýyp tastaǵan sátter boldy, alaıda sharasyz qadam teketirestiń sharyqtaý sheginde qoldanylǵan edi.
Qazir de jaǵdaı máz emes. Rýhanı kósem Álı Hameneı qaza tapty, el kek alýǵa bekip, «qyzyl týdy» kóterip otyr. Irandy Ormýz buǵazyn jappaı mınalaýdan tartyndyryp otyrǵan Qytaı men onsyz da qurdymdaǵy ekonomıkasy ǵana. Nege deseńiz, Qytaıdyń munaı ımportynyń 50%-ǵa jýyǵy Ormýz buǵazy arqyly jóneltiledi jáne Qytaı Iran munaıynyń negizgi satyp alýshysy ekenin umytpaýymyz kerek. Strategııalyq ótkel tolyq jabylsa, «Aspan asty» eliniń óndirisine aýyr soqqy bolmaq. Sondyqtan Qytaı bir jaǵynan Iranǵa kómektesip, ekinshi jaǵynan onyń buǵazdy japqanyna narazy bolyp otyr.
Shyǵystanýshy Janat Momynqulovtyń aıtýynsha, Ormýz buǵazyn jabý Irannyń ózine tıimsiz.
– Oqıǵanyń salqyny eń aldymen álemdik energetıkalyq naryqta seziledi. Biraq ol qadam Irannyń ózi úshin de, munaı satyp alyp otyrǵan Qytaı úshin de tıimsiz. Buǵazdyń tolyq nemese ishinara jabylýy munaı baǵasynyń kúrt ósýine alyp kelýi múmkin.
Sonymen qatar jahandyq logıstıkalyq tizbekterdiń buzylýy tasymal qunynyń qymbattaýyna, qosymsha tólemderiniń ósýine, qarjylyq operatsııalardyń qıyndaýyna ákeledi, – dedi sarapshy.
Jalpy buǵaz BUU-nyń 1982 jyly qabyldanǵan teńiz quqyǵy jónindegi konventsııasy boıynsha halyqaralyq sý joly retinde tanylǵan. Óıtkeni Ormýz buǵazy Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdiń júk tasymalyn ashyq teńizge shyǵaratyn bir ǵana sý joly sanalady. Degenmen Iran parlamenti BUU-nyń konventsııasyna áli kúnge deıin kelisken joq. Kerisinshe, 2012 jyly parlament ekonomıkalyq sanktsııalarǵa jaýap retinde munaı tankerleri úshin Ormýz buǵazyn jaýyp tastaý týraly zań jobasyn maquldaǵan bolatyn. Osy eseppen alsaq, Irannyń kemelerdiń júzýine qoıǵan bógetiniń quqyqtyq negizdemesi basy ashyq kúıinde qalyp otyr.
Qazaqstan táýligine 206 myń barrel munaı óndiredi
Taıaý Shyǵystaǵy shabýyldardan keıin munaı naryǵy dúr silkindi. Seısenbide Brent markaly munaıdyń baǵasy ósip, keıingi 1,5 jylda alǵash ret barreli 83 dollarǵa jetti. Batystyń da, Azııanyń da qor naryǵy quldyrady. Eýropada suıytylǵan gaz baǵasy 50%-ǵa kóterildi, Azııa elderi jańa energııa jetkizýshilerin izdep jatyr. Sarapshylar jaǵdaı osylaı kete berse, «qara altynnyń» quny barreline 120-150 dollarǵa deıin jetedi degen oıda.
Búginde bıýdjet túsiminiń basym deni munaı eksportyna táýeldi Qazaqstan úshin múmkindik týyp tur. Munaı quny kóterilgen saıyn tabys arta túspek. Esepke salsaq, shıkizattyń 1 dollarǵa qymbattaýy el bıýdjetine shamamen 150 mln dollar shamasynda qosymsha kiris ákelýi múmkin. Al baǵa 82 dollarǵa jetse, bir jylda 5 mlrd dollar qosymsha eksporttyq tabys túsedi degen boljam bar.
Shyǵystanýshy Janat Momynqulov atalǵan pikirmen kelispeıdi. Aıtýynsha, munaı baǵasy shamalaý qıyn jáne munaı tapshylyǵy taýarlardyń qymbattaýyna ákelip, ınflıatsııany ósirýi yqtımal.
– Árıne, munaı baǵasynyń kóterilýi Qazaqstan úshin eksport kiristeriniń artýyna ákeletini anyq. Alaıda bul – qysqa merzimdi áser. Tájirıbe kórsetkendeı, mundaı baǵa «shoktary» uzaqqa sozylmaıdy jáne qubylmaly áseri bar. ıAǵnı, munaı baǵasynyń ósýi ýaqytsha konıýnktýralyq ósim ǵana bolmaq.
Oǵan qosa munaı baǵasynyń kúrt ózgerýi valıýta naryǵyn ózgertip, bıýdjettik josparlaýdy qıyndatady. Eger ósim ýaqytsha sıpatta bolsa, fıskaldyq tıimdilik shekteýli bolýy yqtımal, – dep tolyqtyrdy Janat Momynqulov.
Ekonomıst Baýyrjan Ysqaqovtyń dereginshe, keleshekte memleketter munaı qoryn kóbeıtýge áreket jasaıdy. Sebebi Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys saldarynan álem qajetti munaıdyń 20–30%-ynan aıyryldy. Endi sonyń esesin toltyryp, tutyný kólemine saı shıkizat óndirýi múmkin. Qazirdiń ózinde munaı men gazdyń iri ımporttaýshylary sanalatyn azııalyq elder qor jınaýǵa kóshti.
– Artyq óndiristik qýaty bar elder, mysaly Saýd Arabııasy men AQSh jetkizilimdi arttyra alady. Alaıda Iran munaıynyń ornyn tolyq toltyrý ońaı emes. Sondyqtan jetkizý baǵyttaryn ártaraptandyrý kúsheıetinine senimdimin.
Munaı baǵasynyń ósýi arktıkalyq jáne tereń sý aıdyndaryndaǵy ken oryndaryn ıgerýdi ekonomıkalyq turǵydan tıimdirek etýi múmkin. Keleshekte balamaly energııa kózderine kóshý úderisi jedeldeıdi, – dedi Baýyrjan Ysqaqov.
AQSh-tyń Energetıkalyq aqparat basqarmasynyń (EIA) málimetinshe, Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikteri arqyly ótetin qubyrlar táýligine 3,5 mln barrel munaı ótkize alady. Al AQSh-tyń strategııalyq munaı qory 415 mln barreldi quraıdy. Degenmen, bul rezervter yqtımal uzaq merzimdi tapshylyqty tolyq óteı almady degen sóz emes – suranys artpasa, kemimeıdi.
Qazaqstan da aldaǵy ýaqytta munaı óndirisin ulǵaıtpaq. OPEK+ elderi sáýir aıynan bastap táýligine 206 myń barrel munaı óndirý jóninde kelisti. Buǵan deıingi kelisim boıynsha táýligine tek 137 myń barrel munaı óndirý týraly ýaǵda bar edi.
Janama áser qandaı?
Taıaý Shyǵystaǵy kórshimizben Kaspıı teńizi boıynsha shektesemiz. Tegeranmen arada alys-beris kólemi az emes. Munaıdyń «jyry» bir basqa, Irandaǵy jaǵdaı ózge salalarǵa da keri áserin tıgizýde. Bárinen buryn teńizge shyǵý armanymyzdyń aýyly alystaıyn dep tur. Jaǵdaı turaqtalmaǵansha temirjol, teńiz qatynasy ýaqytsha toqtap, kásip pen jeke sektor shyǵynǵa batatyn túri bar.
Demek, Ormýz buǵazy sol kúıi ashylmasa, jahan retsessııaǵa tap bolady, Qazaqstan da janama áserin sezinbek. Elektr energııasy qymbattap, ınflıatsııa qaıta kúsheıýi múmkin. Otyn-energetıka kózderi men munaı-gaz qorlary jańa múddeler qaqtyǵysynyń qozǵaýshy kúshine aınalýy ǵajap emes. Sondyqtan Taıaý Shyǵystaǵy ahýaldy turaqty baqylaý asa mańyzdy.