Oraldaǵy tarıhı Vanıýshınder úıi jóndeýdi qajet etedi

Batys Qazaqstan oblysy tarıhı-mádenı murany qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń basshysy Nurlan Kenjınniń málim etkenindeı, tarıhı-sáýlet eskertkishiniń qorǵaý aımaqtary men paıdalaný rejımi Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 301 qaýlysymen bekitilgen.

Nurlan Serikulynyń sózine qaraǵanda, atalmysh úı HІH ǵasyrdyń 80-jyldarynda boı kótergen. Úsh qabatty ǵımarat Máskeýdiń Kreml aýmaǵyńda ornalasqan saraıdyń (HVІІ ǵasyr) arhıtektýra úlgisine eliktep salynǵan. Qurylysqa jergilikti zaýyt kirpishi paıdalanylǵan. Jobanyń avtory belgisiz. 

— Vanıýshınder úıiniń qurylymy sol merzimde arhıtektor Ivan Tets salǵan orys-qyrǵyz mektebine uqsas. Sondyqtan bul ǵımarattyń avtory da Tets bolýy múmkin degen joramal bar. Úıdiń ıeleri — aǵaıyndy Alekseı, Pavel, Aleksandr, Sergeı jáne Vasılıı Vanıýshınder. Olar astyq satýmen aınalysyp, un tartatyn kásiporyndarǵa, sonyń ishinde 2019 jyly joıylǵan Ovchınnıkovtar-Vanıýshınderdiń dıirmenine ıelik etken. Sonymen qatar balyq, orman saýdasymen qurylys merdigerligimen aınalysyp, dúkender, traktırler jáne araq-sharap qoımalaryn ustaǵan, — deıdi N.Kenjın.

Onyń aıtýynsha, kópes Vanıýshınder otbasy bul úıdi jeke menshik úı ıeliginiń kommertsııalyq klýbyna jalǵa berip, keıinnen kópester qoǵamyna satyp jiberedi. Aǵaıyndy Vanıýshınderdiń úlkeni kóp jyldar boıy Oral ormanshylar qoǵamynyń tóraǵasy qyzmetinde bolyp, Oral qalasynyń kósheleri men saıabaqtaryn kógaldandyrý qyzmetin atqardy. Al bir inisi № 1 ratıfıkatsııalaý zaýytynyń qojaıyny boldy. Onyń zaýytynan shyqqan ashanalyq sharaptyń til úıirer dámi úshin 1893 jyly AQSh-tyń Chıkago qalasyndaǵy Búkilálemdik kóremede medal alǵan. Keıin bul úı Oraldyń, Býzýlýk pen Samaranyń kópesteri balagýr, kegelban oınap, demalatyn kommertsııalyq (kópestik) klýbqa aınaldy.

Inspektsııa málimeti boıynsha 1919 jyly ǵımaratta Oral aq kazaktar armııasynyń tyl qyzmetindegiler ornalasty. Keıin RK (b) P-nyń qalalyq komıteti, oblystyq komıteti, kommýnıster klýby boldy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Odessa jaıaý ásker ýchılışesiniń ashanasy, oqý klastary jáne shtaby boldy.

Aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmy bolǵan kezde 1937-1940 jyldary ataqty aqyn, Qazaqstan halyq jazýshysy Juban Moldaǵalıev osynda bilim aldy. 

Ǵımaratqa 1985-1987 jyldary jańǵyrtý jumystary júrgizilip, pıonerler úıine, 1992 jyly mektepten tys jumys isteý ortalyǵyna aınaldy. Keıin Á.Moldaǵulova atyndaǵy № 38 mektep-gımnazııasy oryn tepti. Qazirgi ýaqytta munda S.Ǵumarov atyndaǵy balalar kórkem sýret mektebi jumys isteıdi.

— Úsh qabattan turatyn ǵımarattyń kirpishten qalanǵan jertólesi bar. Shatyry metaldan. Úıdiń shyǵystyq qasbeti jáne soltústik jaǵy sol ýaqytqa saı beıneli qalanǵan. Úıdiń qasbetinde birneshe tereze oıyǵy bar. Úıdiń artqy bóligi tegis qalanǵan. Tóbesi shyǵys úlgisine tán aıdarshalary bar shatyr tárizdi. Ǵımarattyń kólemdik-josparlyq qurylymy, sáýlettik sheshimi men dekoratıvtik elementteri Oral qalasynyń XIX ǵasyrdaǵy dástúrli sáýlet óneriniń erekshelikterin kórsetedi. Kúni búgin ǵımarat jóndeýdi qajet etedi, — dep qosty ınspektsııa basshysy.

Kazinform tilshisi tarıhı ǵımaratqa arnaıy baryp, jaǵdaıdy bilgen edi. Qyzmetkerlerdiń sózine qaraǵanda, eń aldymen shatyr men jylý júıesin retke keltirgen jón. Óıtkeni qar erigen kezde tóbeden sý aǵady. Qysta keıbir kabınetter, konferents-zal salqyn, qabyrǵalardyń sylaǵy túsip, qabyrǵalarda jaryqtar paıda bolǵan.

Osyǵan baılanysty arnaıy saýalǵa jaýap bergen BQO bilim basqarmasynyń málimeti boıynsha S.Ǵumarov atyndaǵy balalar kórkem sýret mektebi ornalasqan ǵımarattyń jalpy aýdany — 3 myń sharshy metr. Qazirgi tańda munda 170 bala sýret jáne músin ónerimen aınalysyp, bilim alýda. Sonymen qatar mekteptiń alty fılıaly jumys isteıdi.
Ǵımarat tarıhı nysan bolǵandyqtan, ony kútip ustaý jáne jóndeý jumystary belgilengen arnaıy talaptar men tarıhı-mádenı mura nysandaryna qoıylatyn normalardy saqtaı otyryp atqarylýy tıis. Sondyqtan mundaı nysandarǵa jóndeý jumystaryn júrgizý kádimgi ǵımarattarǵa qaraǵanda birshama kúrdeli ári ýaqytty qajet etedi.

— Búginde ǵımarattyń jaǵdaıy nazarda. Ony jóndeýge qajetti qarjy máselesin sheshý jáne tıisti mekemelermen birge uıymdastyrý jumystaryn júrgizý qajet. Bul rette ǵımarattyń tarıhı kelbetin saqtaý úshin sapaǵa basa kóńil bólingeni mańyzdy. Sonymen qatar balalardyń qaýipsiz ári qolaıly jaǵdaıda ónermen aınalysýy úshin jóndeý jumystaryn múmkindiginshe qysqa merzimde júrgizgen durys. Osyǵan baılanysty qajetti qarjylandyrý máselesin sheship, jóndeý jumystaryn jedeldetý baǵytynda tıisti sharalar qabyldanatyn bolady, — delingen resmı jaýapta.

Eske sala keteıik, budan buryn qos ǵasyr buryn Oraldan ashylǵan Shtraýs dárihanasy jaıly ne biletinimiz jóninde jazǵan edik.

Sondaı-aq Oralda Pýshkın aıaldaǵan tarıhı ǵımarat nesimen mańyzdy.

Han ordasyndaǵy Qazynashylyq ǵımaratynyń tarıhy qandaı ekendigi jazyldy.