Oralda tarıhı Han toǵaıy azyp ketpeýi úshin ekopark jasaý kerek – ǵalym

– Baǵdagúl Saqtaǵanqyzy, Han toǵaıynyń irgesi qashan qalanǵany týraly qandaı derekter bar?

– Han toǵaıy – Oral qalasyndaǵy eń kóne tabıǵı-tarıhı nysandardyń biri. Tabıǵı nysan retinde Jaıyq jáne Shaǵan ózenderiniń toǵysqan jerinde ornalasqan jaıylma orman bolyp sanalady. Jaıyq ózeniniń jaǵalaýynda qalyń ný ormandar kezdesetini týraly alǵashqy ǵylymı derek 1769 jyly nemis jaratylystanýshysy Petr Sımon Pallas jazbalarynda keltiriledi. 

Al tarıhı turǵydan «Han toǵaıy» dep atalýy 1812 jyly 7 shildede Bókeı sultannyń jáne 1824 jyly 26 maýsymda onyń uly Jáńgirdiń saltanatty túrde han retinde taqqa otyrý jáne olardyń Reseı memleketine ant berý rásimi saltanatyna baılanysty. Keıin bul aýmaq qala turǵyndarynyń demalys aımaǵyna aınalyp, qadirli qonaqtardy sol toǵaıǵa aparý salty qalyptasqan.

1837 jyly Reseı ımperatory Aleksandr ІІ, al 1891 jyly taq murageri, bolashaq ımperator Nıkolaı II-niń saparynan keıin «Tsarevıch toǵaıy» ataýy berildi. 
1905 jyly patsha bıligimen kúresken revolıýtsıonerler osy jerde ózderiniń qupııa jıyndaryn (maevka) ótkizgen. Bul tarıhı oqıǵaǵa oraı toǵaıda belgi ornatylǵan.
1919 jyly azamat soǵysy kezinde qalany qorǵaý shebi bolǵan. Osy oqıǵalarǵa arnalǵan «Dala gúrsili. Oral ot qushaǵynda» dep atalatyn kórkem fılmniń fragmentteri Han toǵaıynda túsirilgen.

Ótken ǵasyrdyń 30 jyldarynda Gorkıı atyndaǵy toǵaı dep ózgertildi. Biraq jergilikti halyq úshin bul toǵaı ár kezde Han toǵaıy bolyp qala berdi. Ataqty aqyn Juban Moldaǵalıev «Jaǵańda turmyn, Jaıyǵym» atty óleńinde «...Anaý ǵoı, sirá, Han toǵaı, Jańa atyn, keshir, bilmeımin» dep jyrlaǵan. 

Kónekóz qarııalardyń sózine qaraǵanda, HH ǵasyrdyń otyzynshy jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda Reseıden kóship kelgen zaýyttar qajettilikteri úshin Han toǵaıyn túgeldeı otaǵany týraly derekter bar. Keıinnen 1940-1950 jyldary toǵaıdy qalpyna keltirý jumystary júrgizilgen. 

Ótken ǵasyrdyń 90 jyldary sol aýmaqta turatyn turǵyndar otyn retinde aǵashtardy zańsyz kesip, tabıǵatyna orasan zor nuqsan keltirgen. Kesilgen aǵashtyń ornyna jas kóshetter otyrǵyzý baǵytynda jumystar múldem júrgizilgen joq. Sonyń saldarynan terekti-shegirshindi tabıǵı ormannyń ornyna týyndy (ekinshilik) úıeńkili-shaǵandy-rýderaldy qaýymdastyqtar qalyptasa bastady. 

Keńes úkimeti kezinde de Han toǵaıy qalalyqtardyń jıi demalatyn ornyna aınaldy. Ol jerlerde kontsertter uıymdastyrylyp, orkestr oınaıtyn jazǵy teatr bolǵan. Qazirgi ýaqytta toǵaı jergilikti mańyzy bar tarıhı jáne mádenıet eskertkishi mártebesine ıe. 

– Bókeı men Jáńgir han retinde taqqa otyrǵan osynaý tarıhı oryndy keıingi urpaq úshin de saqtaýdyń mańyzy zor ǵoı, bálkim, arnaıy belgi ornatý kerek shyǵar?

– Jergilikti halyqtyń basym kópshiligi bul toǵaıdyń Han toǵaıy dep atalatynyn bilgenimen, «Bul handar kim, nelikten dáripteımiz?» degen suraqqa dál jaýap bere almaıdy. Múmkin, olar bilmegenine kináli emes bolar. Bizdiń qoǵamda tarıhı tulǵalar týraly bir jaqty syńarjaq pikir bar. Buǵan keńes zamanynan beri qalyptasqan ıdeologııa áseri de bolar. Mysaly, AQSh-ta kerisinshe amerıkalyq magnat kásipkerler G.Ford nemese D.D.Rokfeller óte qatań, aılaker, únemshil tulǵa retinde emes, óz zamanynda úlken jetistikterge jetken, el ekonomıkasyn damytýǵa zor úles qosyp, revolıýtsııalyq ózgerister engizgen progressıvti tarıhı tulǵa retinde dáripteledi. 
1801 jyly Bókeı handyǵy quryldy, bıyl oǵan 225 jyl tolyp otyr. Osy oraıda Bókeı hannyń Edil men Jaıyqtyń arasyndaǵy ata-baba qonysyna kóshýi saıası turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da tarıhı kóregendilik bolǵanyn qazirgi zaman dáleldep otyrǵan joq pa?!

Al Jáńgir handy alsaq, Bókeı ordasy aýdanyndaǵy Han ordasynda alǵashqy qazaq-orys mektebiniń ashylýy, bank pen aýrýhananyń salynýy, orman sharýashylyǵyn damytyp, qum basý protsesin toqtatý úshin qaraǵaı kóshetterin egýi tárizdi basqa da kóptegen is-sharalar onyń esimimen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan tarıhı oryndy keıingi urpaq úshin saqtaý maqsatynda arnaıy belgi qoıý qajet dep sanaımyn. Bul aımaq jylma-jyl sý basatyn ózen jaıylmasy bolǵandyqtan, irgetasy bıik stela nemese obelısk ornatýǵa, al toǵaıdyń bıikteý jerlerine skýlptýralyq kompozıtsııalar jasaýǵa bolady. Jobalanatyn kompozıtsııalar tarıhy shynaıylyqqa sáıkes bolǵany jón: ıaǵnı hannyń saltanatyn kórsetetindeı kıimi, aq kıiz, qylysh, zeńbirek salıýty, taǵy basqa kórinister. Biraq bul arhıtektýralyq elementter tasqyn sý men muz qysymyna shydaıtyndaı jáne korrozııaǵa tózimdi materıaldardan jasalýy kerek.

– Han toǵaıynda qandaı ósimdik, aǵashtar ósedi, basqa jerlerden ereksheligi qandaı?

– Han toǵaıy Shaǵan ózeniniń Jaıyq ózenine quıar saǵasynda ornalasqandyqtan, munda ósimdikterdiń ósýine óte qolaıly jaǵdaı qalyptasqan. ıAǵnı erekshe mıkroklımat, qunarly allıývıaldy tuzdanbaǵan topyraq, organıkalyq zattardyń kóp bolýy, qolaıly sý rejımi, jer asty sýlarynyń jaqyn ornalasýy tıimdi áser etedi. Jaıylma ormandar aımaqtyq ekojúıelermen salystyrǵanda, bıoártúrlilik kórsetkishteri joǵary refýgıým bolyp esepteledi. 

Geobotanıkada paıda bolýyna qaraı bólinetin «aborıgendi jáne adventıvti ósimdikter» degen uǵym bar. Aborıgendi nemese avtohtondy ósimdikterge belgili bir aımaqta ejelden beri tabıǵı túrde ósip turǵan túrler jatady. Al adventıvti ósimdikterge adamnyń ádeıilep nemese basqa bir kezdeısoq jaǵdaıǵa baılanysty ákelingen jáne keıinnen qaýlap ósip ketken bógde túrler, mysaly, kóptegen aramshópter kiredi. 

Tabıǵı orman ekojúıesi aǵashty, butaly jáne shóptesin ıarýstan turady. Árbir ıarýs birneshe ıarýsshadan turady, mysaly, aǵashty ıarýs óz kezeginde bıik, ortasha jáne alasa ıarýsshalarǵa bólinedi. Han toǵaıynyń tabıǵı aǵashty ıarýsyn aq terek, qara terek, kókterek, aq tal (vetla) jáne shegirshin tárizdi túrler quraıdy. Itmuryn, dolana, synǵysh krýshına, moıyl, sarǵylt qaraqat, buta karaǵan, shaıqýraı japyraqty tobylǵy, kóptegen buta taldardan turatyn butaly ıarýsy jaqsy damyǵan. Shóptesin ıarýs ylǵal súıgish ártúrli shópti-mııaly-astyqty bolyp keledi. Toǵaıdyń ashyq jerlerindegi alańqaılarda qyltanaqsyz arpabas, qońyrbas, qyzyl mııa ósken shalǵyndar bar. 

Qazirgi ýaqytta tabıǵı qalyptasqan, ásemdigimen tanymal jáne «Hannyń toǵaıy» dep ataýǵa laıyq bul toǵaıdyń tabıǵaty jutańdap, azyp, ornyna «ormannyń aramshópteri» dep atalatyn amerıka shaǵany men shaǵan japyraqty úıeńkiden quralǵan aramshópti-rýderaldy ekojúıege aınalǵan.

Amerıka shaǵany (Fraxinus americana L.) men shaǵan japyraqty úıeńki (Acer negundo L.) fıtotsenologııalyq turǵydan óte agressıvti túrlerge jatady. Olar kúı talǵamaıdy, sonymen qatar óte kóp mólsherde tuqymy men tamyr órkenderi arqyly ózdiginen tez kóbeıýge qabiletti. Tamyrlary zııandy zattar bólip, jergilikti aǵashtardyń tuqymy men óskinderiniń damýyn tejeıdi, tozańdary óte kúshti allergen bolyp sanalady. Bul qaýymdastyqtardyń qurylysy qarapaıym, 2-3 ıarýstan ǵana, retsiz, óte tyǵyz ósedi, butaly ıarýstary múldem bolmaıdy. 

Qazirdiń ózinde amerıkalyq bul qaýymdastyqtar Han toǵaıynyń 60-70 paıyzyn alyp jatyr. Eger olarǵa qarsy kúres sharalaryn júrgizbesek, bolashaq 50-60 jylda shaǵan japyraqty úıeńki, shaǵan jáne ońtústikke qaraı jyńǵyl ǵana «Jaıyqtyń boıyndaǵy en toǵaıda» ósip turýy ábden múmkin.

Al qysy-jazy óńin bermeıtin qaraǵaı ekpeleriniń kelbeti ózgerip, qýrap, qulap jatyr. Qaraǵaı ekpeleri orman sharýashylyǵy men sanıtarlyq-gıgıenalyq jaǵynan óte paıdaly. Biraq onyń ósip jetilýi úshin kem degende 40-50 jyl jáne erekshe kútim kerek. Sondyqtan da osy alqapty qalpyna keltirý sharalary – kezek kúttirmes másele. 

– Endeshe, ekopark jasaý úshin ne isteý kerek dep oılaısyz?

– Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev iri megapolıster men oblys ortalyqtary mańyndaǵy aımaqtarda ekologııa men halyqtyń ómir sapasyn jaqsartý úshin ekoparkter qurý jóninde tapsyrma bergen bolatyn. 

Tabıǵatynyń kóriktiligimen qatar tarıhı turǵydan da ózekti Han toǵaıy ekopark retinde óte durys tańdalǵan nysan dep sanaımyn. 
Ekopark (ekologııalyq park) degenimiz – bul tabıǵı ekojúıelerdi saqtaı otyryp, adamdarǵa demalys, bilim berý jáne ekologııalyq aǵartý maqsatynda uıymdastyrylǵan arnaıy tabıǵı rekreatsııalyq aımaq. Ekoparkter qalalyq saıabaqtar men erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarǵa uqsas bolǵanymen, bir mezette tabıǵı park – ekologııalyq bilim berý ortalyǵy – rekreatsııalyq aımaq qyzmetin atqarady.

Qazaqstanda «ekopark» uǵymy jeke zańmen naqty bekitilmegen, biraq ol birneshe statýsqa ıe bolýy múmkin:

– erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq (EQTA), ulttyq park, qoryq, tabıǵı park;

– qalalyq ákimdikke qarasty qalalyq park;

– aralas model: ormandy qorǵaý + týrızm + ekologııalyq bilim berý ortalyǵy mekemeleri.

Ekopark jobasyn jasaýǵa qala turǵyndaryn belsendi tartyp, olardyń pikirin eskerý mańyzdy. 

Ekopark jasaý jobasy birneshe kezeńnen turýy kerek. Oǵan uzaq merzimdi jospar qajet. 

Aýmaǵy 259,4 ga bolatyn «Han toǵaıy» ekopark jobasyn qazan aıyna deıin ashý josparlanǵandyqtan, ýaqyttyń tyǵyzdyǵyn eskere otyryp, aldymen birinshi kezektegi sharalar – toǵaıdyń fýnktsıonaldyq aımaqtaryn jasaý jáne jasyl jelekter men janýarlar dúnıesin túgendeý jumystaryn júrgizgen jón.

Mynadaı fýnktsıonaldyq aımaqtardy jobalaǵan mańyzdy.

Ekspozıtsııalyq nemese kirý aımaǵy. Ekoparkke eski qala jáne «Dınamo» sport bazasy ornalasqan jerden kirý múmkindigin qarastyrý. Bolashaqta Shaǵan ózeni eski arnalarynyń boıynan aspaly jol, kópir salýǵa bolady. Kireberiske arkalar ornalastyrý jáne basqa jumystar josparlaǵan jón. Oralǵa tarıhı tulǵalardyń kelýin beıneleıtin, aqparattyq taqtalar ornatýǵa bolady. Han toǵaıyna kireberiste pavılon nemese konferents zal turǵyzyp, onda dıorama men aqparattyq materıaldar ornatý, tipti teatrlandyrylǵan kórinister jasaýǵa bolar, onyń jobasyn arhıtektorlar, dızaınerlar men jobalaýshylar sheshe jatar. 

Belsendi demalý aımaǵy. Sport jáne oıyn alańdary, avtoturaq, prokat núkteleri, sýretke túsetin fotoaımaq jáne basqalar toǵaı aýdanynyń 10-15 paıyzynan aspaýy kerek. 

Ekologııalyq soqpaqtar. Jyl maýsymdaryna baılanysty serýendeý, ǵylymı-tanymdyq maqsatta jobalanady. Jaıaý nemese velojol, shańǵy trassalary, atpen serýendeý marshrýttaryn jobalaǵan durys. Mindetti túrde jol siltemeleri bolýy jáne órt qaýipsizdigi erejeleri saqtalýy kerek. Tynyǵatyn jáne jańbyrdan qorǵanatyn oryndar qarastyrylǵany abzal. Soqpaq joldary usaq qıyrshyq tas nemese sý shaıyp ketpeıtindeı tózimdi materıaldarmen tóselgeni jón. Brýschatkany az paıdalanyp, sý shaıyp ketetindikten jyl saıyn aýystyrý qajet.

Ekologııalyq tynyshtyq aımaǵy. Ǵylymı zertteýler, monıtorıng jumystary ǵana júrgiziledi. Onyń aınalasynda býferlik aımaq josparlansa deımin.

Ekologııalyq jáne tarıhı ekspozıtsııalar. Tarıhı oqıǵalar bolǵan oryndarǵa jáne etalondyq qaýymdastyqtar men jasy úlken aǵashtarǵa belgiler ornatý. 

Qorǵanysh aımaǵy. Ekopark aýdany perımetri boıynsha qorshalǵany jón.

Al birinshi kezekte kezek kúttirmeıtin másele, bul – toǵaıdy qoqystan, qýraǵan, aýrý, órt shalǵan aǵashtar men butaqtardan jáne qundylyǵy tómen amerıkalyq úıeńki men shaǵan óskinderinen tazartý, sanıtarlyq kesý jumystaryn júrgizý. Halyq negizinen kógildir otyndy tutynǵandyqtan, turǵyndar tarapynan osyndaı kesilgen jáne otyndyq aǵashtarǵa suranys joq. Sondyqtan olardy tereń óńdeý, kompost jasaý maqsatynda paıdalanýǵa bolady. Sonymen qatar ótken jyldarda sý tasqynyna qarsy bógetter salý úshin paıdalanylǵan ák pen qum toltyrylǵan qapshyqtardan tazartsa, durys bolar edi. 

– Eger ekopark jobasy júzege asqan kúnde ǵalym retinde qandaı basty máselelerge nazar aýdarý kerek dep sanaısyz?

– Eń bastysy, «Tabıǵatqa mınımaldy áser etý» qaǵıdaty jáne rekreatsııalyq júkteme eskerilýi tıis. Toǵaıda eshqandaı kúrdeli qurylysty josparlamaǵan jón. Qurylys-montajdaý jumystary kezinde aýyr tehnıkanyń kirýine jol bermeý úshin jınalmaly materıaldardy sol jerde qurastyrý múmkindigin qarastyrǵan artyq bolmaıdy.

Álem boıynsha aýa temperatýrasy kóterilip jatyr. Osyǵan baılanysty Qazaqstanda orman órti kóbeıip ketti. Ormanmen kómkerilgen aýmaqtardy órtten saqtaý máselesi óte ózekti. Táýekel faktorlardy eskere otyryp, Han toǵaıyn Oral orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi KMM-niń teńgeriminde qaldyrǵan jón. Sebebi toǵaıdaǵy aǵashtardyń basym kópshiligi túrli zııankester men aýrýlarmen zaqymdanǵan, sonymen qatar ormandy kútip-baptaý jumystary biliktilikti qajet etedi.
Barlyq ınfraqurylymdar – soqpaqtar, jaryqtandyrý, qoqys salý oryndary jáne sanıtarlyq toraptar qajetti kólemde jáne tabıǵatpen úndestigi turǵysynan qarastyrylǵany abzal.

Bul toǵaıda aspan astyndaǵy ashyq zerthana retinde etalondy orman qaýymdastyqtaryn jasaýǵa bolady. Aldymen bıologııalyq erekshelikteri men ekologııalyq talaptaryn eskere otyryp, tabıǵı jaıylma ormandarda ósetin aǵashtar men butalardy egý kerek. Mysaly, qara terekti jalaralyq oıystarda, al aq terekti azdap bıigirek jaldar (grıva) boıynsha otyrǵyzǵan jón. Toǵaıdyń ashyq jerlerine qyltanaqsyz arpabas nemese basqa da shalǵynda ósetin astyq tuqymdastar men burshaq tuqymdastardan turatyn shóp qospasyn sepken durys. 

Mindetti túrde tabıǵat jylnamasyn júrgizý kerek. Tabıǵat jylnamasy tek erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarda ǵana júrgizilgenimen, bul qujat jasyl jelekti túgendeý, monıtorıng jáne basqarý jumystary úshin óte qajetti sanalady.

Bolashaqta Han toǵaıy adamzat men tabıǵattyń múddeleri teń deńgeıde nazarǵa alynyp, qorǵalatyn jańa pishindegi nysan, ári qala kórki bolady dep úmittenemin. 
Sátti bastalyp, aıaǵy joq bulyńǵyr kóp jobalardyń biri bolmasyn!

– Áńgimeńizge rahmet!

Eske sala keteıik, budan buryn ekolog ár qalada kólemi 30 gektar bir park salynsa, artyq bolmaıtyny týraly aıtqan edi.