Oralda Pýshkın aıaldaǵan tarıhı ǵımarat nesimen mańyzdy
ORAL. KAZINFORM — Orys halqynyń uly aqyny Aleksandr Pýshkınniń 1833 jyly Oral qalasyna kelgeni belgili. Osyǵan oraı Kazinform tilshisi aqynnyń sol sapary men mártebeli meıman aıaldaǵan tarıhı ǵımarat syryna úńilip kórgen edi.
Oralda ótken eki jarym kún
BQO tarıhı-ólketaný mýzeıi dırektorynyń orynbasary Nurjan Dúzbatyrdyń málim etkenindeı, Aleksandr Pýshkın Úlken Orynbor joly arqyly Oralǵa 1833 jyly 21 qyrkúıek kúni kelgen.
Onyń maqsaty — Pýgachev kóterilisi týraly materıal jınaý, ıaǵnı aqynnyń ózi jazǵandaı, «halyqtyń pikirin bilý edi».
Nurjan Toǵyzbaıulynyń sózine qaraǵanda, aqyn ataman úıine toqtap, sonda turǵan. Úıdiń kireberisinde Peterbýrgten kelgen qonaqty adıýtant Nıkıta Donskoı qarsy alady. Donskoı Pýshkındi ekinshi qabattaǵy qonaq bólmesine ertip aparady. Sol jerde kıimin aýystyrǵan aqyn keıin tómenge túsip, sol kezdegi Oral qalasynyń atamany Vasılıı Pokatılovtyń qabyldaýynda bolady.
— Oral qalasynda Pýshkın Pýgachevtyń halyq jadyna tereń engenin kórdi. Pýgachevtyń esimi «aımaqtarda áli de dańqy shyǵyp tur», al «halyq áli de sol kezeńdi este saqtaıdy», — dep aqyn «Pýgachev tarıhy» men «Kapıtan qyzy» shyǵarmalarynda aıqyn sýrettegen. 1833 jyly kúzde Oralda ótken eki jarym kún Pýshkınniń ómiriniń erekshe sátteri boldy. Sol qysqa merzimde ol «Kapıtan qyzy» romanyndaǵy jańa betterdi, «Pýgachev tarıhy» shyǵarmasyn jazdy, — deıdi Nurjan Dúzbatyr.
Aleksandr Pýshkın Jaıyq kazaktarynyń folklory men turmysyn zertteı otyryp, basqa halyqtardyń rýhanı mádenıetine, salt-dástúrine jáne aýyz ádebıetine erekshe qyzyǵýshylyq tanytty.
Aqynnyń Oral qalasynda bolýy onyń shyǵarmashylyǵyn shyǵystyq materıaldarymen baıytty. Qala mańynda ol qalmaqtardyń búrkit pen qarǵa týraly ertegisin, sondaı-aq qazaqtyń «Qozy Kórpesh — Baıan sulý» epıkalyq jyryn estigen bolýy múmkin. Búrkit pen qarǵa týraly ertegini Pýshkın «Kapıtan qyzy» romanynda paıdalanǵan. Bul ertegi Emelıan Pýgachev beınesin áserli ári nanymdy sıpattaýǵa septesedi. Al qazaqtyń «Qozy Kórpesh — Baıan sulý» jyryna kelsek, onyń mátini aqynnyń muraǵatynan tabylyp, tek 1937 jyly Lev Modzalevskıı tarapynan «Pýshkın komıssııasynyń habarshysynda» alǵash ret jarııalanǵan. Jazba beıtanys adamnyń qolymen úlken formattaǵy bes betke túsirilgen.
Osy derekter Pýshkın shyǵarmashylyǵynyń qazaq ádebıetimen tyǵyz baılanysta bolǵanyn kórsetedi. Aqynnyń mezgilsiz qazasy dala eposy negizinde shyǵarma jazýyna múmkindik bermedi. Eger ondaı týyndy dúnıege kelgende, ol Pýshkınniń «kishi tragedııalarynyń» qataryna qosylar edi.
XIX ǵasyrda Qazaqstanda Pýshkın shyǵarmasyn nasıhattaýshylar qatarynda Abaı Qunanbaıuly, Shoqan Ýálıhanov, Ybyraı Altynsarın, Shákárim Qudaıberdiuly, sondaı-aq sultan-bıleýshi Ahmet Jantórın boldy.
— Pýshkın týyndylaryn qazaq tiline aýdaryp, halyqqa jetkizgen kórnekti qalamgerler Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Іlııas Jansúgirov, Qasym Amanjolov, Taıyr Jarokov, Ábdilda Tájibaev, Juban Moldaǵalıev, Qaırat Jumaǵalıev, Ǵalı Ormanov, Farıza Ońǵarsynova jáne basqa aqyn-jazýshylar edi. Moldanııaz Bekimov — Alash qozǵalysynyń qaıratkeri, aýdarmashy, folklorshy, qazaq ofıtserleriniń biri. Ol Aleksandr Pýshkınniń «Kapıtan qyzy» povesin 1903 jyly qazaq tiline aýdaryp, Qazan qalasynda basyp shyǵardy. Osylaısha, Pýshkınniń Oralǵa sapary orys jáne qazaq ádebıetiniń rýhanı baılanysyn nyǵaıta tústi, — deıdi mýzeı qyzmetkeri.
Burynǵy ataman úıinde ornalasqan A. S. Pýshkın mýzeıi 2006 jyly 6 qazanda ashyldy. Munda 80-nen astam eksponat bar.
Tarıhı ǵımarattyń salynǵanyna qos ǵasyrdan asty
Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı-mádenı murany qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń basshysy Nurlan Kenjınniń tolyqtyrýynsha, aqyn aıaldaǵan ataman úıi (keıin kópes Ovchınnıkovtiń tabys úıleri) respýblıkalyq mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń memlekettik tizimine engizilgen tarıhı-sáýlet eskertkishi bolyp esepteledi.
Eskertkishtiń qorǵaý aımaqtary men paıdalaný rejımi Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń 2020 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy № 301 qaýlysymen bekitilgen.
— Ǵımarat 1823-1825 jyldary ıtalıan tekti áskerı sáýletshi Mıkele (Mıhaıl) Delmedınonyń jobasy boıynsha salynǵan. Sáýletshi 1821 jylǵy alapat órtten keıin Oral qalasyn qaıta josparlaý jumystaryna qatysyp, óńirdegi kóptegen ákimshilik jáne qoǵamdyq ǵımarattardyń jobasyn ázirlegen. Ataman úıi — ampır stılinde salynǵan eki qabatty tas ǵımarat. Onyń sáýlettik kompozıtsııasynda klassıkalyq sáýlet úlgileri men ıtalıandyq «palatstso» stıliniń belgileri kórinis tapqan, — deıdi Nurlan Kenjın.
Nurlan Serikulynyń málimdeýinshe, bastapqyda bul ǵımarat Oral kazak áskeriniń atamany Dmıtrıı Borodınniń jeke rezıdentsııasy retinde boı kótergen. Keıin onyń muragerleri ǵımaratty áskerı qazynaǵa satyp, ol uzaq ýaqyt boıy Oral kazak áskeriniń resmı ataman rezıdentsııasy qyzmetin atqarǵan. Munda Reseı ımperııasynyń joǵary laýazymdy tulǵalary men mártebeli qonaqtary qabyldanǵan.
Bul ǵımaratta ár kezeńde Aleksandr Pýshkınnen basqa kóptegen kórnekti tulǵa bolǵan. Olardyń qatarynda jazýshy ári etnograf Vladımır Dal, aqyn Vasılıı Jýkovskıı, jazýshy Lev Tolstoı, sondaı-aq Reseı ımperatorlary Aleksandr II men Nıkolaı II bar. Osy tulǵalardyń kelýine arnalǵan estelik taqtalar ǵımarattyń qasbetine ornatylǵan.
1919 jyldan bastap ǵımarat áskerı vedomstvonyń qaraýyna berildi. Keıin ár jyldary onda áskerı bólim, pıonerler úıi, balalar kitaphanasy jáne ádebı mýzeı ornalasty. Keńes dáýirinde ǵımaratty buzý máselesi kóterilgenimen, onyń tarıhı jáne sáýlettik qundylyǵy eskerilip, eskertkish saqtalyp qaldy.
Óńirdegi tarıhı-mádenı murany qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektsııasynyń málimeti boıynsha qazirgi ýaqytta tarıhı ǵımaratta mýzeıge qosa QR Іshki ister mınıstrligi Batys Qazaqstan oblysy polıtsııa departamentiniń emhanasy bar gospıtali memlekettik mekemesi ornalasqan. Ǵımarat birneshe ret ǵylymı-restavratsııalyq jumystardan ótkizilip, óziniń tarıhı-sáýlettik kelbetin saqtap qalǵan. Búginde ol memleket qorǵaýyndaǵy tarıhı-mádenı mura obektisi retinde paıdalanylyp keledi.
— Aleksandr Pýshkın toqtaǵan ataman úıi — Batys Qazaqstan oblysynyń tarıhı jáne sáýlettik murasynyń asa mańyzdy eskertkishteriniń biri. Eskertkish HІH ǵasyrdaǵy azamattyq sáýlet óneriniń kórnekti úlgisi ári qalanyń tarıhı kelbetin qalyptastyrǵan sáýlet nysandarynyń biri bolýymen qundy. Oǵan qosa orystyń uly aqyny aıaldaǵan Qazaqstandaǵy jalǵyz tarıhı oryn. Mártebeli meıman Oralǵa sapary barysynda «Pýgachev tarıhy» men «Kapıtan qyzy» shyǵarmalarynyń jazylýyna negiz bolǵan tarıhı materıaldardy jınady. Reseı jáne Qazaqstan tarıhymen baılanysty kóptegen kórnekti tarıhı tulǵalardyń kelýi de ǵımarattyń qundylyǵyn arttyra túsedi, — dep túıindedi sózin Nurlan Kenjın.
«Men munda qalar edim…»
Aleksandr Pýshkınniń Oralǵa saparyn zertteýshiler qatarynda batysqazaqstandyq ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, marqum Nıkolaı Şerbanovty ataýǵa bolady.
Şerbanov «Poehal ıa v Ýralsk…» atty kitabynda keltirgenindeı, aqyn ilkide saıahatyn Orynborda aıaqtaıtyny jóninde áıeline hat jazǵan. Alaıda ony Oral óńiri týraly áńgimelerimen orys jazýshysy, etnograf Vladımır Dal qyzyqtyrǵan sekildi. Óıtkeni osynyń aldynda Dal atalmysh aımaqty uzaq ýaqyt boıy aralap kelgen. Pýshkınniń Oralǵa at basyn burýyna orys ǵalymy, saıahatshy Grıgorıı Karelın yqpal etýi, sonymen qatar basqa sebepter bolýy da yqtımal.
Şerbanovtyń jazýynsha, Daldyń Oralǵa Pýshkınmen birge kelgen-kelmegeni jóninde eki túrli joramal aıtylyp keledi. Zertteýshilerdiń birqatary Vladımır Dal saparlas bolǵan dese, keıbireýleri qarama-qarsy pikir aıtady, oǵan óz dálelderin keltiredi.
Sonymen qatar Pýshkın Oralda qazaqtyń uly aqyny Mahambetpen kezdesken degen boljam bar. Olardy júzdestirgen Vladımır Dal, bul týraly habar kezinde «Rýsskıı vestnık» basylymynda jarııalanǵan delinedi, biraq bul naqty dálelin tapqan joq. Sol kezde Orynbor áskerı general-gýbernatory janyndaǵy erekshe tapsyrmalar jónindegi sheneýnigi qyzmetin atqarǵan Dal qazaq dalasyn jıi aralaǵan. Qazaqtar ómirinen shyǵarmalar jazdy. Ol Mahambetpen de tanys bolǵan.
Belgili jazýshy Rahymjan Otarbaev «Juldyzdar qulaǵan jer» atty povesinde Aleksandr Pýshkınniń Mahambetpen kezdeskeni týraly sýrettep jazdy.
Qoryta aıtqanda, Pýshkınge Oral óńirine jasaǵan sapary unaǵany sondaı, muny «Kogda b ne smýtnoe vlechenıe» dep bastalatyn qysqa óleńinde áserlene keltiredi.
«Kogda b ne smýtnoe vlechenıe
Chego-to jajdýşeı dýshı,
ıA zdes ostalsıa b — naslajdene
Vkýshat v nevedomoı tıshı…» dep jazady Pýshkın.
Zertteýshiler Oralda kún sýytyp, qar ushqyndaǵandyqtan, aqyn saparyn erte aıaqtaǵan degen derekti keltiredi.
Endeshe, uly aqyn da Oralda qalǵysy kelgen eken.
Jalpy, Aleksandr Pýshkınniń Oralǵa sapary áli de zertteı túsýdi qajet etedi.
Eske sala keteıik, budan buryn Oral qalasynda jańa mýzeı ǵımaratyn salý qajettiligi týyndaǵanyn jazǵan edik.
Qos ǵasyr buryn Oraldan ashylǵan Shtraýs dárihanasy jaıly ne biletinimiz jarııa etildi.
