Oralda Isataı-Mahambet eskertkishi boı kótermek

Almatylyq belgili sýretshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor, respýblıkalyq jáne halyqaralyq kórmelerdiń laýreaty, kezinde V.I.Sýrıkov atyndaǵy Máskeý memlekettik kórkemsýret ınstıtýtyn bitirgen Bolat Dosjanovtyń aıtýynsha, bıyl jazda Isataı-Mahambet eskertkishine músinshiler arasynda respýblıkalyq konkýrs jarııalanǵan bolatyn.

«Árıne, Isataı-Mahambet eskertkishiniń elimizdiń batys qaqpasy sanalatyn Oralda ornyǵýy óte oryndy. Bul kókireginde oty bar, ultyn súıip, elin qurmetteıtin ár azamattyń kóptengi armany deýge bolady. Osy qos tulǵany jyldar boıy zerttep, júrekten ótkizgen jandardyń biri retinde osy baıqaýǵa men de qatystym, - dedi B.Dosjanov.

Shilde aıynyń sońynda baıqaýdyń oblystyq kezeńi ótip, onda men jasaǵan Isataı-Mahambet músindik kompozıtsııasy joǵary baǵalandy. Sodan keıin Astana qalasynda QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginde eskertkishter jónindegi memlekettik komıssııanyń qorytyndy otyrysynda meniń jobam úzdik dep tanyldy. Qazirgi tańda eskertkishtiń tehnıkalyq jáne basqa máseleleri naqtylaný ústinde.

Aıtary joq, bul jańalyq osy máseleni qozǵap júrgen, táýelsiz elimizdiń ótkenin zerdelep, erteńin oılaıtyn jandardyń bárin qýantady. Buıyrsa, Isataı men Mahambetteı qos batyrdyń tulǵasy Aq Jaıyqta asqaqtap, barsha adamǵa rýh, kúsh-jiger berip turatyny haq. Bolat Saparuly, osynaý abyroıly isińizge sáttilik tileı otyryp, óz ómir jolyńyzdan da habardar ete ketseńiz?

Ár adam bala kezinde sýret salýǵa áýes bolady ǵoı. Almaty oblysy Іle aýdanynda 1945 jyly dúnıe esigin ashqan men de bala jasymnan shımaılap sýret salatynmyn. Mektep qabyrǵasynda oqyp júrgen kezimde synyp bezendirý jumystaryna jaqsy aralastym. Muǵalimderdiń bergen tapsyrmalaryn qaltqysyz oryndap meıram saıyn qabyrǵa gazetterin shyǵaratynmyn. Kúni keshegideı áli kóz aldymda, joǵary synyptarǵa kóshken kezim edi, bizdiń mektepke qazaqtyń kásibı tuńǵysh músinshisi, Qazaqstannyń halyq sýretshisi Hakimjan aǵa Naýryzbaev keldi. Meniń salyp júrgen jumystarymdy kórip, óziniń sheberhanasyn kórýge shaqyrdy. Sheberhanadan kóptegen jumystardyń eskız, maketterin kórdim. Qyzyǵýshylyǵym artty, aǵaıdyń yqpaly da shyǵar, hırýrg bolamyn dep júrgen armanymnan aınyp, músinshi bolam dep sheshtim sol jerde. Almaty sýret ýchılışesin bitirgen soń, Máskeýdegi V.Sýrıkov atyndaǵy kórkem¬sýret ınstıtýtynan bilim alyp, moný¬men¬-taldy músin óneri mamandyǵyn alyp shyqtym.

-«Ustazy myqtynyń ustanymy myqty» deıdi, endeshe, ustazdaryńyzdy eske alyp ótseńiz?

-Ár sheberdiń artynda úlken bir mektep, dástúr turady. Máskeýde akademık Mıhaıl Fedorovıch Babýrınnen bilim aldym, ol álemge aty máshhúr músinshi Aleksandr Terentevıch Matveevten, al Matveev esimi ańyzǵa aınalǵan tulǵa - Mansýrdan bilim alǵan eken. Sondyqtan, ózimdi Mansýrdyń «shóberesimin» deýge quqym bolar. Almaty sýret ýchılışesinde dáris bergen ustazdarymdy da umytpaımyn.

Máskeýdegi dıplomdyq jumysymnyń taqyryby «Qurmanǵazy» edi. Ustazym osy taqyrypty alǵanymdy onsha qalamady. Birneshe ret ótinip surap kórip edim, kelispeı qoıdy. Meniń mıymnan Qurmanǵazy beınesi múldem shyǵar emes. Ne isteý kerek? Biraz tolǵanyp, babamyzdyń shyǵarmalaryn bul kisige tyńdatyp kórsem degen oı keldi. Sol úshin poezben arnaıy Almatyǵa kelip, kúıtabaqty taýyp, Máskeýge apardym. Ustazyma «Saryarqa» kúıin tyńdattym. Dana adam ǵoı, Mıhaıl Fedorovıch kúıdi bar jan-tánimen tyńdady, biraz únsizdikten soń «Bul adam jaı mýzykant emes, úlken fılosof eken, jumysyńdy basta» - dedi de, shyǵyp ketti. Sol ǵajap kórinis áli kóz aldymda.

Osylaısha, Qurmanǵazydan bastalǵan, tarıhı tulǵalar beıneleri meniń negizgi taqyrybyma aınaldy. Onyń bárin aıtý qajet emes shyǵar, tek sońǵy jyldarda jasaǵan eńbekterime toqtalaıyn. 1999 jyly Petropavl qalasynda A.S.Pýshkınniń týǵanyna 200 jyldyǵyna arnap eskertkish ashyldy. Mú¬sin eki metrden asa granıt mármár tu-ǵyr¬dyń ústine qoıylǵan, jalpy bıik¬tigi úsh metrden asatyn monýment. Sol qaladaǵy taǵy bir músin - Qara¬saı men Aǵyntaı batyrlarǵa ar¬nal¬ǵan kompozıtsııalyq shyǵarma. Bul eskertkish Pogodın atyndaǵy orys drama teatrynyń aldyna, ıaǵnı teatr alańyna qo¬ıyl¬dy. Qoladan quıylǵan eskertkishte qazaqtyń has batyrlary Aǵyntaı men Qarasaı ıyq tiresip tur.

Tarıhı derekterge súıensek, Qara¬saı men Aǵyntaı arasyndaǵy dostyq olardyń talaı jeńiske jetýine sebep bolǵan. Qashan da adamdy il¬ge¬ri jeńiske jeteleıtin myzǵymas dostyq, aıyrylmas qushaq ekendigi belgili. Talaı jaýǵa birge shapqan, aıyrylmas dos bolǵan qos batyr erlik¬terin osy kompozıtsııada barynsha kórsetýge tyrystym. Sátti shyqqan týyndy bolsa kerek, atalmysh batyrlar beınesiniń sývenırlik túri shyǵarylyp, qazir elge kelgen syıly qonaqtarǵa tartý retinde usynylyp júr.

2010 jyldyń jazynda Astanada jeti metrlik tas tuǵyrda aspanmen astasqan alyp tul¬ǵa, qazaqtyń uly aqyny Abaıdyń eskertkishi ashyldy. Muny kóp izdenistiń, eńbektiń jemisi dep bilemin. Jáne bir aıtarym, bul búgingi tańdaǵy elimizdegi eń úlken eskertkish bolyp tabylady.

2011-2012 jyldary Elordada «Qazaq eli» moný-men¬ti ómirge keldi. Bul músinde qazaq tarıhyndaǵy batyrlar men handar, jazýshylar men aqyndar, analar men arýlardyń beınesi keń kórinis tapqan. Osynaý avtorlar ujymymen dúnıege kelgen úlken kompozıtsııada qoltańbamnyń bolǵandyǵyna qýanamyn.

-Siz Aq Jaıyq óńirine barynsha jıi kelesiz. Osy oraıda Oralda ornatylǵan músin-eskertkishter jóninde ne aıtar edińiz?

Eýropa men Azııanyń túıisken jerinde ornalasqan Oral - kórikti de tarıhı qala. Áýelden ózindik sáýlet órnegi bar, damý úderisi jaqsy. Osy joly da óz ádetime salyp, kelisimen, qala saıabaq¬ta¬ry men alleıalaryna, ǵımarattar aldyna, kóshelerge kó¬rik berip, kópshiliktiń kózaıymy bolyp turǵan eskertkishterdiń barlyǵyn qarap shyqtym. Uly Abaı aıtady ǵoı: «Átteń, dúnıe-aı, sóz tanyr kisi bolsa, kemshiligi ár jerde-aq kórinip tur-aý» - dep. Qaladan kompozıtsııalyq sheshimi tómendeý eskertkishter men shaǵyn pishindi músinderdi kórdim. Keıbir músinderdi alyp, kásibı turǵyda damytyp, qaıta jasap qoısa, durys bolar edi. Oǵan ózimniń baı tájirıbem negizinde aqyl-keńesimdi aıtyp, tipti aqysyz jasap berýge de kómekteser edim. Qalanyń jańa shaǵynaýdanynda úlken alań ashylypty, endi ol ádemiligin joımaý kerek.

«Kelisip pishken ton kelte bolmas», - degendeı, talǵammen, kásibı sheberlermen, sýretshi-músinshilermen keńese otyryp sheshý qajet barlyǵyn. Mysaly, belgili batysqazaqstandyq sýretshi Qýandyq Mádir basshylyq etip otyrǵan «BQO sýretshiler odaǵy» osy máselelerdiń basy-qasynda bolsa, esh artyq bolmas edi. Qazirgi tańda tipti aýdandarda da túrli músinder ornatylyp jatyr, biraq olar kórkemdik talap-talǵamǵa jaýap beredi dep aıtý qıyn. Sondyqtan ár isti bastar aldynda sony búge-shigesine deıin biletin mamandarmen aqyldasyp alsa, keıin ókinish bolmas edi.