«Ór Altaı – túrkilerdiń atamekeni»: Qazaqstanda halyqaralyq ǵalymdar bas qosty
ASTANA. KAZINFORM — Býrabaıda Qazaqstan men shetelden kelgen jetekshi ǵalymdar, tarıhshylar, arheologtar, túrkitanýshylar, shyǵystanýshylar jáne akademııalyq qaýymdastyq ókilderin biriktirgen «Ór Altaı – túrkilerdiń atamekeni» atty III halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferentsııasy ótti. Bul týraly Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi málim etti.
Konferentsııaǵa qatysýshylarǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaýyn QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek oqyp berdi.
Óz quttyqtaýynda Prezıdent Altaıdyń tarıhı jáne mádenı mańyzyna aıryqsha toqtalyp, onyń túrki áleminiń qalyptasýy men Ortalyq Eýrazııa halyqtarynyń órkenıettik murasyndaǵy rólin atap ótti.
— Ulan-ǵaıyr jerdi alyp jatqan jáne san alýan mádenıetter men dástúrler toǵysqan Altaı túrki áleminiń altyn besigi retinde adamzat tarıhynda aıryqsha oryn alady. Bul aımaq myńdaǵan jyldar boıy Altaı órkenıetiniń ortalyǵy sanalǵan. Dál osy keń baıtaq mekende Ortalyq Eýrazııa halyqtaryna tán dúnıetanym dástúri, ózara úndes tilder men mádenıetter shoǵyry paıda boldy, — delingen Memleket basshysynyń quttyqtaý hatynda.
Reseı Federatsııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtınniń konferentsııaǵa qatysýshylarǵa joldaǵan quttyqtaýyn Reseı Federatsııasy Prezıdenti Ákimshiliginiń gýmanıtarlyq saladaǵy memlekettik saıasat basqarmasynyń basshysy Vladımır Bocharnıkov jetkizdi.
Quttyqtaýda konferentsııanyń ǵylymı yntymaqtastyqty damytýǵa, túrkitaný men altaıstıka salalaryndaǵy zertteýlerdi ilgeriletýge, sondaı-aq Eýrazııa halyqtarynyń rýhanı murasyn saqtaýǵa qosyp otyrǵan úlesi atap ótilgen.
– Bıyl konferentsııa alǵash ret Reseıden tys jerde — Qazaqstanda ótip otyrǵanyn atap ótkim keledi. Ótken jyldar ishinde konferentsııa halyqaralyq deńgeıde eleýli bedelge ıe bolyp, óz maqsattary tóńiregine ártúrli elderdiń ǵalymdaryn, mádenıet qaıratkerlerin, bilim berý salasynyń ókilderin, memlekettik organdar men qoǵam ókilderin, sondaı-aq tanymal mamandardy biriktirdi. Aldyńǵy kezdesýlerdiń ıgi dástúrin jalǵastyra otyryp, bıylǵy konferentsııa syndarly ári ózara qyzyǵýshylyqqa negizdelgen pikirtalas alańyna aınalyp, óńiraralyq jáne halyqaralyq gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýǵa yqpal etetin birlesken jobalardyń negizin qalaıdy dep senemin, — dedi Vladımır Bocharnıkov Reseı Prezıdentiniń quttyqtaýyn oqı otyryp.
Konferentsııaǵa qatysýshylarǵa sondaı-aq Qyrǵyz Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Arslan Koıchıev, Aqmola oblysy ákiminiń orynbasary Dosulan Aıtbaev, Mońǵolııa Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Sodnomsambýý Demberel jáne Reseı Ǵylym akademııasynyń vıtse-prezıdenti, Reseı Ǵylym akademııasy Arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Nıkolaı Makarov quttyqtaý sózderin arnady.
Konferentsııa jumysyna Qazaqstan, Reseı, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Germanııa, Shvetsııa, Túrkııa, Ázerbaıjan, Ózbekstan, Bolgarııa, Belgııa jáne AQSh-tyń jetekshi ǵylymı jáne bilim berý uıymdarynyń, zertteý ınstıtýttary men akademııalyq qaýymdastyqtarynyń ókilderi qatysty. Olardyń qatarynda tanymal tarıhshylar, arheologtar, túrkitanýshylar, til mamandary men etnograftar bar.
Іs-sharanyń maqsaty — túrki halyqtarynyń tarıhı-mádenı murasyn talqylaý, túrki órkenıetiniń qalyptasýyndaǵy Ór Altaıdyń rólin zerdeleý, sondaı-aq tarıh, arheologııa, til bilimi, etnografııa jáne bilim berý salalaryndaǵy halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty damytý.
Konferentsııa túrki órkenıetiniń bastaýyn zerdeleýge baǵyttalǵan halyqaralyq ǵylymı dıalogty jalǵastyrdy. Alǵashqy eki konferentsııa 2024 jáne 2025 jyldary Reseı Federatsııasynyń Altaı Respýblıkasynda ótti.
Úshinshi konferentsııany Qazaqstanda ótkizý týraly bastamany Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2026 jylǵy qańtarda Ulttyq quryltaıdyń otyrysynda jarııalaǵan bolatyn. Prezıdent jalpy túrki órkenıetin zertteýdiń mańyzdylyǵyna toqtalyp, reseılik áriptestermen jáne basqa da elderdiń ókilderimen birlesip halyqaralyq konferentsııa ótkizý josparlanǵanyn atap ótti.
Plenarlyq otyrysta Botaı mádenıetiniń dala órkenıetiniń fenomeni retindegi ereksheligi, túrki tilderiniń damýy, Batys Túrik jáne Hazar qaǵanattarynyń tarıhı sabaqtastyǵy, sondaı-aq kóne túrki dástúrindegi qaǵan beınesiniń kıelenýi týraly ǵylymı baıandamalar usynyldy.
Taqyryptyq sektsııalar barysynda ǵalymdar túrki órkenıetiniń qalyptasýy men damýynyń negizgi kezeńderin, túrki memleketteri men qaýymdastyqtarynyń qalyptasý úderisterin, tilderdiń jáne kóne túrki jazýynyń damý erekshelikterin qarastyrdy. Ór Altaı aýmaǵyndaǵy tarıhı úderisterdi zerdeleýge múmkindik beretin arheologııalyq materıaldarǵa, sondaı-aq óńir halyqtarynyń etnomádenı baılanystaryna, dástúrlerine jáne tarıhı-mádenı murany saqtaý máselelerine erekshe nazar aýdaryldy. Sonymen qatar tildik baılanystar men túrli etnomádenı toptardyń ózara yqpaldastyǵy, tarıhı jady jáne Altyn Orda murasy talqylandy.
Sektsııalyq pikirtalastar zertteý nátıjelerin salystyrýǵa, ǵylymı ustanymdarmen almasýǵa, sondaı-aq Ór Altaıdyń tarıhyn, arheologııasyn, til bilimi men mádenıetin odan ári zerdeleýdiń perspektıvalaryn talqylaýǵa múmkindik berdi. Qatysýshylar túrki álemine qatysty tarıhı-mádenı úderisterdi keshendi zertteýdi jalǵastyrý jáne halyqaralyq ǵylymı yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa erekshe mán berdi.
Konferentsııa qorytyndysy boıynsha qatysýshylar ǵylymı jumystyń odan arǵy negizgi baǵyttaryn aıqyndaıtyn rezolıýtsııa qabyldady. Qujatta Altaıdyń tarıhı-mádenı murasyn, onyń ishinde túrki halyqtarynyń etnogenezi men túrki memlekettiliginiń qalyptasýyndaǵy rólin keshendi zertteýdi jalǵastyrý qajettigi atap ótildi.
Sondaı-aq ǵylymı jáne bilim berý uıymdary arasyndaǵy yntymaqtastyqty keńeıtýge, birlesken zertteýler, ekspedıtsııalar men halyqaralyq ǵylymı is-sharalardy damytýǵa, olardyń nátıjelerin halyqaralyq ǵylymı keńistikke shyǵarýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Rezolıýtsııanyń jekelegen tarmaqtary túrki halyqtaryna ortaq tarıhı-mádenı murany saqtaý jáne zerdeleý, ǵylymı-aǵartýshylyq bastamalardy damytý, sondaı-aq konferentsııa materıaldaryn ǵylymı jınaq túrinde jarııalaýǵa baǵyttaldy.
Aıta keteıik, túrki elderiniń kompozıtorlary kásibı odaq qurdy.
