Ońtústiktiń kıeli jerleri týraly ne bilemiz
ASTANA. QazAqparat - Ońtústik Qazaqstan oblysynda kıeli jerler kóp. Qasıetti Arystan bab, Qoja Ahmet ıAsaýı, Ibragım ata, Qarashash ana kesenesi osy aımaqta ornalasqan. Máselen, Arystan bab kesenesi janynda emdik qasıetteri bar óte tuzdy sýly qudyq bar dese, túrki halyqtary Túrkistan qalasyn ekinshi Mekke retinde sanaıdy. Al, Saıram aýylyndaǵy HІH ǵasyr sáýletiniń tarıhı eskertkishi Qarashash ana kesenesi Qoja Ahmet ıAsaýıdiń anasyna arnap salynǵan. Sondaı-aq, osy aýdanda Ibrahım ata kesenesi bar. XI ǵasyrda Saıram ıslam dinin taratý oshaǵy boldy. Munda kóptegen dinı ustazdar men ǵalymdar turdy. Al Túrkistan qalasyndaǵy 1396-1399 jyldary Ámir Temirdiń buıryǵymen salynǵan Qoja Ahmet ıAsaýı kesenesi XIX ǵasyrdyń sońyna qaraı tarıhı-mádenı mura retinde ǵylymı turǵydan zerttele bastaǵany málim. Óńirdiń ár aýdanynda ańyz bolyp taraǵan áýlıe-ámbıeler jatqan jerler men eskertkish, keseneler de jeterlik. Óńirde sonymen qatar tabıǵaty tamasha kórikti jerler men ańyz retinde tanylǵan kıeli oryndar da bar. Búginde «Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasy» jobasyna kúngeıden 100 orynnyń tizimi usynylyp otyr. Solardyń arasynda kópshilik bile bermeıtin jerlerdi tanystyrýdy jón kórdik.
«Aq meshit áýlıe» úńgirine kezinde 10 myń ásker erkin syıǵan desedi
«Aq meshit áýlıe» úńgiri - Báıdibek aýdany, Kókterek aýylynyń janyndaǵy Qarataý sileminiń bókterinde, 250 m bıiktikte ornalasqan. Urpaqtan urpaqqa jetken ańyz boıynsha bul jerde baǵzy dáýirde jerasty meshiti bolǵan desedi. Ortadaǵy alańnan birneshe qamaldarǵa joldar jalǵapty. Keıin sol joldar bitelip, meshitke adam kire almaı qalǵan. HH ǵasyrda kúmbezdiń bir bóligi opyrylyp, sodan úńgirge kiretin sańylaý paıda bolypty. Qasıetti jerge jol tapqan adamdar bul oryndy áýlıeli jerge aınaldyrady. Kelesi bir ańyzda osy úńgirde jońǵar shapqynshylyǵynan bas saýǵalaý úshin balalar men qazaq áıelderi meken etipti. Búginde kıeli sanalatyn oryndy kórgisi keletinderdiń qatary artqan. Sebebi, úńgirdiń ózindik tylsym syry kóp. Úńgirdiń ishi qońyr salqyn, salqyn lep uryp turady. Onyń keremeti sol, ishinde túrli aǵashtar men ósimdikter, qustar bar. Úńgirdiń ortasynda bıiktigi 10-15 m, kóptegen jyldan beri jıylǵan qazaqta «kıeli qus» dep atalatyn úki sańǵyryǵynyń úıindisi jatyr.
73-jastaǵy shyraqshy Asqar aqsaqaldyń aıtýynsha, bul qustyń sańyryǵy júzdegen jylda jınalǵan. Keıingi jyldary úki úńgir ishinde neshe túrli jumystar júrgizile bastaǵandyqtan ushyp ketipti. Áýlıe úńgirdiń shyraqshysy jasy 70-ten asqandyǵyna qaramastan kelgen adamdardy ertip, kem degende 5-10 ret meshitke túsip shyǵady. Sharshaýdy bilmeıdi. Kıeli orynnyń keremeti de osynda. Kıeli «Aq meshit áýlıe» úńgiri kúmbeziniń ár jerinen sý tamshylap turady. Kúmbez shańyraqtyń qasıetiniń arqasynda sýdyń tamshylary qysy - jazy tamshylaǵanymen aýada eshqandaı keleńsiz patogendi aýrý bakterııalary bolmaıdy. Sondyqtan munda kógerý, shirý degen protsess júrmeıdi eken. Qazirgi tańda kıeli mekenge Almatydan, Tarazdan, Qyzylordadan, Shymkentten ózge ulttyń adamdary da aǵylyp kelýde.
Úkasha ata týraly ańyz kóp
Ońtústikke kelgen týrıster jıi keletin kıeli mekenniń biri - Úkasha ata kesenesi. Halyq arasynda aıtylatyn ańyzda «Úkasha ata sahaba Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambardyń zamandasy, senimdi serigi ári kúzetshisi, Islam dinin taratýshy bolǵan. Jergilikti turǵyndar «Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s) jaýyrynynyń astyndaǵy mórdi súıgennen keıin Úkasha sahabanyń denesine atsa oq, shapsa qylysh ótpegen». Osy áńgime el arasynda keńinen taraǵan.
Bálkim bul ǵajaıyp ertegideı estiler. Dese de muny bilikti qazaq ǵalymdary óz eńbekterinde aıtyp ótken. Shádi tóre Jáńgiruly, Máshhúr Júsip Kópeıuly, Júsipbek Shaıqyslamuly biraz derekter qaldyrǵan. Bul kisilerdiń shyǵarmalarynda Úkasha atanyń esimi Ǵakasha dep beriledi. Bizge ańyz bolyp jetken Úkasha sahaba jaıynda Sh. Ýálıhanovtyń kitabynda da (onda Okse degen esimmen kórsetilgen) aıtylǵan. Budan uqqanymyz, Úkasha atanyń eshqandaı da ańyz ertegi emes tarıhı tulǵa, ómirde bolǵandyǵyn anyq kórsetedi. 
Taǵy bir derekti qosa keteıik. «Áziret Sultan» memlekettik qoryq-murajaıy ǵylymı zertteý bóliminiń málimetinshe, Úkasha sahaba bizdiń dalamyzǵa Islam dinin alǵash alyp kelgen tarıhı tulǵa. Ol Túrki taıpalarynyń birinen shyqqan. Qazaq shejiresiniń bastaýynda turatyn Ánes sahabalarmen bir qatarda turady deıdi.
Taǵy bir ańyzda Úkasha atany jaý jeńe almaǵan. Ol tek tań namazyn oqyǵan kezde qorǵansyz bolady eken. Ony bilgen kápirler Úkasha ata tań namazyn oqyp otyrǵan kezde kelip basyn qylyshpen shaýypty. Jansyz basty perishteler domalatyp qyrdyń etegine jetkizipti. Sol jer qaq aıyrylyp qudyq bolyp Úkasha ata basy oǵan túsip jerasty ózen arqyly Muhammed paıǵambarǵa jetipti. Sahabanyń qany tamǵan jerdiń betine sazdan uzyndyǵy 21 m belgi soǵylǵan. Zııaratqa barǵandarǵa áýlıeniń shyraqshylary Úkasha atanyń basy domalap túsken qudyqty, atanyń túıesiniń izi qalǵan tasty kórsetedi. Zııaratshylar osy qudyqqa kezekpen shelek salyp sý alýǵa áreket etedi. Sý bireýlerge beriledi, bireýlerge qansha márte shelek salǵanymen bir tamshy sý ilinbeıtini bar. Muny shelek tastap otyrǵan adamnyń jasaǵan kúnálarynyń kesiri, deıdi.
Jalpy kesene Túrkistan qalasynan 60 shaqyrymdaı aýmaqta, «Sert» dep atalatyn eldi mekennen 12 shaqyrym jerde ornalasqan. Keseneniń janynda qudyq bar. Munda kelgen árbir adam birinshi Úkasha atanyń qabiri ornalasqan kesenege kirip quran oqyǵan soń, taý basyndaǵy qudyqtyń basyna baryp sý alady. Keremetke toly qudyq pen sahabanyń qabiri jatqan kesene jaıly ańyz-áfsana burnaǵy ýaqytta jyr-dastandar arqyly keńinen taralǵan. Keseneniń shyraqshysy Shamshıddın Zakırovtyń sózinshe, eńseli etip kesene boı kóterse, ol jerden qudyqqa deıin aspaly kópir salynsa, kelýshiler qatary budan da kóbeıer edi. Týrıster sany artsa, eldiń, jerdiń tarıhyn jan-jaqty nasıhattar edik dep otyr.
Saýran - jeti qabat dýalmen qorshalǵan úlken qala bolǵan
Saýran - HІІ ǵasyrda iri saýda ortalyǵy retinde irgetasy qalanǵan. Túrkistannyń soltústik batys jaǵyndaǵy 30 shaqyrym jerde ornalasqan orta ǵasyrdaǵy qalalardyń biri. Orta ǵasyrda Saýran qazaq eliniń áleýmettik-saıası, sharýashylyq-etnıkalyq jáne mádenı damýynyń ortalyǵy bolǵan.
Bıiktigi 6 m qabyrǵamen qorshalǵan qalashyq týraly alǵashqy derekter 10-ǵasyrdaǵy eńbekterde kezdesedi. Ol kezde Saýran Syrdarııa alabyndaǵy mańyzdy strategııalyq jáne saýda ortalyǵy retinde belgili bolǵan. Arab tarıhshysy Maqdısıdiń shyǵarmasynda «Saýran jeti qabat dýalmen qorshalǵan úlken qala, onyń ishinde rabat, meshit bar» dep jazǵan. 13-ǵasyrdyń orta sheninde Saýran Aq Ordanyń astanasy boldy. 14-ǵasyrdyń aıaǵynda qalany Ámir Temir áskerı qamalǵa aınaldyrǵan. Úlken meshiti bolyp, ıslam dininiń Qazaqstanǵa taraýyna yqpal etken. 16-ǵasyrda Saýran munaraly bıik dýaldarmen qorshalǵan úlken qala bolǵan. Onyń iri-iri qurylystarynyń ishinen zamandastary «shaıqalmaly mınaretti» jáne qala men onyń aınalasyn sýmen qamtamasyz etken kárizderdi - jerdiń astynan salynǵan kanaldy erekshe ataǵan.
Saýran 17-ǵasyrdyń aıaǵy men 18-ǵasyrdyń basynda álsirep, 19-ǵasyrdyń basynda birjolata kúıregen. Qazirgi kezde Saýran qabyrǵalary men munaralarynyń qaldyqtary bar, aýdany 550 - 800 m dóńgelek alań. Qalanyń ishine qaqpa arqyly kirýge bolady. Qalany qorshaǵan dýaldyń syrt jaǵynda kóptegen kanaldardyń izderi saqtalǵan. Júrgizilgen zertteý jumystary qalanyń 7 - 18 ǵasyrlarǵa jatatynyn dáleldeıdi. Shamamen HІV ǵasyrda salynǵan ekinshi Saýrannyń orny Túrkistan qalasynan Qyzylordaǵa qaraı ótetin temirjoldyń boıymen 45 shaqyrym jerde saqtalǵan. Arheologııalyq zertteýler kezinde Ýásıfı jazǵan medrese men káriz qubyrlarynyń oryndary tabyldy. Sondaı-aq shaharda bolǵan juma jáne aıt meshitteriniń qaldyqtary qazylyp, olardyń saqtalǵan bólikterin qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Qazba kezinde shahardyń bas qaqpasy men onyń syrtynan qazylǵan orǵa salynǵan aspaly kópirdiń tuǵyrlary tabyldy. Qorǵanys qabyrǵasyn qorshaı qazylǵan tereń ordyń ishine kezinde sý jiberilgen. Arnaıy salynǵan qazba 48 qatar qalanǵan kirpishpen nyǵaıtylǵan, tereń ordyń tereńdigi úsh metrden astam ekendigin kórsetti. Qalany qorshaǵan jaýdyń talaı jaýyngerleri osy ormen qabyrǵany ala almaı jer qushqan. Qazba jumystary kezinde qabyrǵaǵa qadalǵan jáne ordyń ishine qulaǵan jebeniń temir ushtary kóp tabylady. Qabyrǵa buzǵysh qondyrǵylardyń domalaq tas oqtary men orǵa qulap ólgen jaý áskeriniń qýrap qalǵan qańqalary da kezdesip jatady. Qazirgi kezde shahardyń ornyndaǵy kóne ǵımarattardy qalpyna keltirip, týrıster kóretin mýzeı jasaý jumystary qarqyndy júrip jatyr.
