Ońtústik Qytaı teńizindegi daǵdarys

Ázirge belgisiz. Budan biraz buryn AQSh-tyń «eger Beıjiń Ońtústik Qytaı teńizindegi daýly araldardy áskerı aımaqqa aınaldyrý áreketin toqtatpasa qarsy sharaǵa tap bolady» degen eskertýine Qytaı bıligi daýly araldarǵa óz ege­men­digi týraly málimdememen jaýap qatqan-dy. Qytaı admıraly Sýn Tszıango óz eli Ońtústik Qytaı te­ńizinde eshkimge problema týdyryp otyrmaǵanyn, al ózge elder týdyra­-tyn problemalar men shıelenister­den Qytaıdyń qoryqpaıtyny týraly málimdegen. Sondaı-aq daýly aral­dardy qorǵaý úshin zymyran keshen­derin ornatty. Spýtnıkten túsiril­gen sýretterde Qytaı, Taıvan jáne Vetnam talasyp otyrǵan aralǵa segiz zymyrany bar eki keshen men radar júıesi ornatylǵany aıqyn kóringen. Qysqasy, sońǵy kezde Ońtústik Qytaı teńizinde Qytaıdyń áskerı belsen­diligi kúsheıe túsken. AQSh, Japonııa men Avstralııa Qytaıdyń bul terrı­torııaǵa ıeligin moıyndamaıdy jáne teńiz saýda joly damyǵan Ońtústik Qytaı teńizi aýdanynda teńizde júrýge tolyq erkindik berilýin talap etýde. Al Qytaı óz degenimen júrgisi bar. Tipti osy apta basynan bastap, Qytaıdyń áskerı strategııalyq ushaqtary Oń­tús­tik Qytaı teńizindegi daýly aral­dardy kúzetip, usha bastady. Al bul óz kezeginde osy aımaqtaǵy tartysty tipti ýshyǵa túsýi múmkin. 

Phenıan minez tanytty

Soltústik Koreıa 2004 jyldan beri álemdi úreıde ustaýda. Dál sol jyly bul el alǵash ret ıadrolyq qarýyn sy­nap, atom qarýy bar memleketterdiń qataryna qosylǵan. Sodan beri ıadro­lyq oqtumsyqty alyp ushatyn ártúrli deńgeıdegi zymyrandaryn synap ja­tyr. Sonyń biri apta basynda synaq­tan ótken. Soltústik Koreıa Japon te­ńizine baǵyttap úsh ballıstıkalyq zy­myran atty. BBC-diń Ońtústik Koreıa áskerılerine silteme jasap habar­laýyn­sha, zymyrandar Soltústik Ko­reıanyń ońtústigindegi Hvanhe-Pýkto provıntsııasynan ushyrylǵan. Ońtús­tik koreıalyq áskerıler 500-600 sha­qyrym qashyqtyqty ushyp ótken zy­myrandar eldegi kez kelgen nysanǵa tıe alatynyn aıtady. Shildeniń ba­synda AQSh pen Ońtústik Koreıa Koreı túbeginde Soltústik Koreıanyń qaýip-qa­terine qarsy zymyrannan qorǵanys júıesin qurý jóninde kelisimshart ja­­salǵan.THAAD (Terminal High Alti­tude Area Defense) dep atalatyn qor­ǵanys júıesi ballıstıkalyq zymyran men ózge de bıikte ushatyn zymy­ran­dardy qaǵyp túsiredi dep esepteledi. Naýryz aıynda BUU-nyń Qaýipsizdik keńesi Phenıannyń ıadrolyq synaq ja­saǵany men alysqa ushatyn zymyran ushyrǵanyna jaýap retinde Soltústik Koreıaǵa qarsy sanktsııalardy kúsheı­-tý týraly qarar qabyldaǵan bolatyn. Biraq BUU Qaýipsizdik keńesiniń bul aıt­qanyn resmı Phenıan pysqyryp otyrǵan joq. Óıtkeni óziniń qarýly kúshterine, ıadrolyq qarýyna senedi. Osy eldiń qarýly kúshteriniń múm­kindigi jóninde aıta ketelik. Soltústik Koreıanyń armııasy 750 myń sarbaz­-dan turady. Al rezervi 4,5 mln adam. Halqynyń jalpy sany (2006 jylǵy esep boıynsha) 23,113 mıllıon. Qarý-jaraǵy: taktıkalyq zymyran (raketa) atatyn 52 qondyrǵy, 2770 tank, 2440 brondy mashına, 12820 artıllerııa, 3044 zenıttik qondyrǵy, 646 áskerı ushaq, 512 kómekshi ushaqtar, 330 tik­ushaq, 300 zenıttik zymyran atatyn qondyrǵy, 86 áskerı keme, 510 kater, 52 kemege qarsy zymyrandyq qon­dyrǵy, 300 teńiz jaǵalaýyndaǵy ás­kerlerge arnalǵan artqondyrǵy. Kım Chen Ir basqarǵan soltústikterdiń ás­kerı doktrınasy qýatty dıversııa­-lyq-barlaý bólimderinen turady. Dı­ver­sııalyq toptar qurlyqta da, sý as­tymen, ústinde de, kókte de áreket etýge arnalǵan. Sondaı-aq japondyq kamıkadzelerdiń úlgisimen de jasaq­talǵan, óz jastyǵyn ala qulaý úshin ólimge bas tikken ushqyshtardyń eki brı­gadasy bar. Olar 140 ushaqtan tu­rady jáne 200 ushqysh bar. Bir aıta ke­ter jaıt, 2006 jyly Soltústik Ko­reıa ózin «ıadrolyq derjavamyz» dep jarııalady. Onyń sebepteri joq emes. Keıbir derekterge qarasaq, ol elde 10-12 ıadrolyq zarıad jáne olardy kóz­degen jerge jetkizetin zymyrandar da bar. Taǵy bir másele, soltústikterdiń qolynda 50-70 shaqyrym qashyqtyq­qa jetetin «Lýna-M» taktıkalyq zy­my­rany, 300 shaqyrymǵa jetetin «Skad», 550-600 shaqyrymǵa arnalǵan «No­don-1» , 1500 shaqyrymdyq Tepho­don-1», sondaı-aq 7 myń shaqyrym jerdegi jaýyn kúırete alatyn «Tep­hodon-2» zymyrandary bar. Jalpy, 200 dana «Nodon» jáne 800 «Skad» bar dep esepteledi. Soltústikterdiń áskeri jan berip, jan alýǵa daıar, ábden ysyl­ǵan, otanshyldyq rýhty boıǵa sińir­gen­der. Nege bolsa da aıanyp qalmaıtyndar.

Erevandaǵy tyǵyryq

Armenııa astanasy Erevandaǵy tartysqa áli núkte qoıylǵan joq. Bul jóninde keńirek tilge tıek eter bolsaq, Erevanda polıtsııa ǵımaratyn basyp alǵan radıkaldy oppozıtsııalyq «Quryltaı parlamenti» qozǵalysynyń qarýly músheleri men qaýipsizdik kúshteri arasyndaǵy qarsylyq basylmaı tur. 

Qarýly top kepilge alǵan jeti adamnyń úsheýin bosat­qan. Bir eske sala ketetin jaıt, 17 shildede tańerteń kem degende 25-30 bolatyn bir top qarýly adam Erevannyń oń­tústigin­degi Erebýnı aýdanynda polıtsııa ýchaskesin basyp aldy. Qarýly top oppozıtsııalyq «Quryltaı parlamenti» qozǵa­lysynyń jetekshisi Jıraır Sefılıandi qamaýdan bosa­týdy, Armenııa prezıdenti Serj Sargsıanniń otstavkaǵa ketýin talap etedi. Sefılıan ótken aıda qarýly kóterilis ja­­saýdy josparlady degen aıyppen qamaýǵa alynǵan.Keıbir aqpar boıynsha, qarýly top pen kepilde otyrǵan bir­neshe polıtsııa qyzmetkerine tamaq pen qajetti dári-dármek jetkizilgen. Buǵan deıin Armenııa polıtsııasy bas­tyǵynyń birinshi orynbasary general Ýnan Pogosıan ke­pilge alynǵandar arasynda polıtsııanyń joǵary shendi eki sheneýnigi baryn málimdegen. Olar birneshe talap qoıyp otyr. Eń bastysy, olar ózderiniń basshylary, Qarabaq soǵy­synyń ardageri, «Jańa Armenııa» radıkaldy op­pozıtsııalyq uıymynyń basshysy, 49 jastaǵy Jıraır Sefılıannyń bosatylǵanyn qalaıdy. Biraq jaǵdaı qalaı sheshiledi. Ázirge belgisiz. Bılik olardyń talaptaryn qa­naǵattandyra qoıýy ekitalaı sııaqty. Jergilikti saıa­sat­tanýshy Aleksandr Iskandarıan: «Talaptary oryndal­maıdy. Olar ómirden tym alshaq talaptar qoıyp jatyr. Birinshiden, olar úkimettiń, prezıdenttiń otstavkasy men kezekti saılaý taǵaıyndaýdan bastap, Sefılıan myrzany túrmeden bosatýǵa deıin árkelki talaptar qoıdy. Top músheleri túrli málimdemeler jasap jatyr. Olardyń talaptarynyń eshqaısysyn oryndaý múmkin emes. Bul - tyǵyryq. Beıbit jolmen sheshýge bola ma? Bilmeımin. Tyrysyp kóredi. Kelissóz júrip jatyr. Meniń bilýimshe, kelissózshiler, psıhologtar jumys isteýde. Bıliktegiler qantógissiz sheshýge bar kúshin salyp-aq jatyr. Іshten tym radıkaldy málimdemeler aıtylyp jatyr. Olardyń ara­synda óte emotsıonaldy adamdar bar. Beıbit jolmen sheshý múmkin bolmasa, shabýyl jasalady» deıdi.

Asad ornyn bosatýy tıis 

Ulybrıtanııa Syrtqy ister mınıstriniń basshysy Borıs Djonson Sırııa prezıdenti Bashar Asad qyzmetten múlde ketýi kerek dep sanaıdy. 
Eger ol ornynan ketpegen jaǵ­daıda elde eshqashan tu­ryqtylyq bolmaıdy, muny Reseı bıligi túsinýi tıis. Ulybrıtanııanyń Syrtqy ister mınıstrliginiń basshylyǵyna jańa­dan kelgen Djonson Reseı ha­lyqa­ra­lyq qoǵamdastyqtyń kózqarasymen eseptesýi kerek dep esepteıdi. Sırııa isine qatysty Syrtqy ister vedomstvolary basshylarynyń kezdesýinde Asad bılikte turǵan jaǵdaıda elde tynyshtylyq bolmaıtynyn atap aıtty. 
- Men bosyp júrgen Sırııa halqynyń qazirgi jaǵdaıyn adam balasy­nyń basyna bermesin dep tileımin. Tynyshtyq ornaý úshin Bashar Asad qyzmetinen ketýi tıis jáne muny Reseı prezıdentiniń tereńirek túsingeni abzal, - dedi Borıs Djonson.
Bul málimdemeni Ulybrıtanııanyń Syrtqy ister mınıstri Italııa, Ger­manııa, Frantsııa, AQSh-tyń memlekettik hatshysy jáne Eýroodaqtyń jo­ǵary ókildigimen bolǵan kezdesýde aıtty. 

On sheneýnik sottaldy 

Tájikstan Joǵarǵy soty tórǵasynyń málimdeýinshe, ótken jyly qyr­kúıek­te Dýshanbe jáne Vahdat qala­laryn­da bolǵan búlikke baılanysty quqyq­qorǵaý organ­dary­nyń on sheneýnigi túrme jaza­syn aldy. Sottalǵandardyń biri joǵary laýazymdy qyzmette iste­gen. Biraq Joǵarǵy sot basshysy olardyń esimderi men qyzmetterin ataǵan joq.
Tájikstan Joǵarǵy sotynyń tóraǵasy Shermýhammadı Shohıen Dýshanbe qalasynda baspasóz máslıhatyn ótkizip, Qorǵanys mınıstriniń burynǵy orynbasary Abdýhalım Nazarzodanyń (Hodjı Halım) búligine qatysty qyl­mystyq isti qaraý aıaqtalǵanyn málimdedi. Ol «Nazarzoda búligi bıliktiń áreketsizdiginen boldy» dep málimdedi.
2015 jyly 4 qyrkúıek kúni tańerteń Vahdat qalasynyń ishki ister bólimine jáne Dýshanbe áýejaıy mańyndaǵy mılıtsııa kezekshilik pýnktine shabýyl jasaldy. Bılik muny Nazarzodanyń adamdary uıymdastyrǵan dep esepteıdi. Sol kezde Nazarzoda Tájikstan qorǵanys mınıstriniń orynbasary qyzmetin atqaratyn. Qylmystyq topqa qarsy operatsııa Ramıt shatqalynda 12 kúnge sozyldy. Sonyń saldarynan 14 polıtsııa qyzmetkeri qaza bolyp, qylmystyq toptyń shamamen 30 múshesi óltirildi. Osy oqıǵadan soń 200-ge jýyq adam qamaýǵa alyndy jáne Tájikstan soty solardyń basym bóligine jaza belgiledi. Sot protsesteri jabyq ótti, tipti memlekettik BAQ sot sheshimderi týraly habar taratqan joq.

Qos ushqyshty qamaýǵa aldy

«Túrkııa bıligi ótken jyldyń qarasha aıynda Reseıdiń bombalaýshy Sý-24 ushaǵyn atyp túsirgen qos ushqyshty qamaýǵa aldy». Bul týraly Blýmberg agenttigi túrkııalyq joǵary shendi sheneýnikke silteme jasap ha­barlady.
«Sırııa shekarasy mańynda Reseıdiń bombalaýshy Sý-24 ushaǵyn atyp túsirgen eki ushqysh qamaýǵa alyndy» degen habardy túr­kııalyq sheneýnik onyń atyn atamaý týraly shartpen aıtyp bergen. Bul týraly «RIA Novostı» agentigi jazady.
Reseı men Túrkııa arasynda salqyndyq ótken jyldyń 24 qarashasynda Túrkııanyń joıǵysh ushaǵy Sırııa shekarasy mańynda Reseıdiń bombalaýshy Sý-24 ushaǵyn atyp túsirgennen keıin bastalǵan. Reseı prezı­denti Vladımır Pýtın muny «arqadan ja­salǵan soqqy» dep ataǵan edi. Osydan soń Reseı Túrkııaǵa birqatar ekonomıkalyq shek­teýler qoıǵan. Al maýsym aıynyń sońynda Pýtın Túrkııamen eki el arasynda saýda-eko­nomıkalyq qatynas qaıta qalpyna kele bas­taǵanyn málimdegeni belgili.

Daıyndaǵandar: Berik BEISENULY, Seısen ÁMІRBEKULY