Onlaın-grýmıngten qalaı saqtanamyz – psıhologpen suhbat

– Ǵaını hanym, aldymen onlaın-grýmıng degenimiz ne? Osyǵan toqtalyp ótińizshi. Bul balalar úshin nelikten qaýipke aınalyp otyr?

– Psıhologııada grýmıng dep adamnyń senimine kirip, oǵan manıpýlıatsııa jasaý protsesin aıtady. Al onlaın-grýmıng – osy qubylystyń ınternet arqyly júzege asatyn túri, ıaǵnı áleýmettik jeliler men messendjerlerde balamen baılanys ornatyp, birtindep psıhologııalyq yqpal etý jáne qysym jasaý.

Ádette mundaı protsess birden qaýipti sıpatta bastalmaıdy. Aldymen qarapaıym tanystyq, laık basý, pikir jazý, jyly sóz aıtý sııaqty áreketter bolady. Ýaqyt óte kele áńgime jeke sıpatqa aýysady. Grýmer balaǵa jeke fotosýretter nemese beınejazbalar jiberýdi suraýy múmkin, sondaı-aq ıntımdik nemese jeke taqyryptarǵa kóshýge de ıtermeleýi múmkin. Keıin bul áńgimeniń «qalypty» ekenin aıtyp, ony eshkimge aıtpaýdy talap etip, qorqytý, qysym jasaý ádisterin qoldanýy múmkin.

Onlaın-grýmer – kámeletke tolmaǵan balamen ınternet arqyly ádeıi baılanys ornatyp, onyń senimine kirip, keıin zııan keltirýdi maqsat etetin eresek adam.

Qazirgi tańda bul máseleniń ózektiligi artyp otyr, sebebi qazirgi balalar ınternette kóp ýaqyt ótkizedi. Al ata-analar kóp jaǵdaıda jumysta júrip, balasynyń kimmen sóılesip otyrǵanyn, qandaı ortada júrgenin tolyq baqylap úlgermeı qalady. Osy olqylyqty paıdalanyp, bógde eresek adamdar balaǵa birtindep jaqyndap, onyń senimine kire bastaıdy.

– Qandaı balalar men jasóspirimder mundaı qaýipke kóbirek ushyraıdy?

– Ádette bos ýaqyty kóp, ınternette baqylaýsyz otyratyn balalar mundaı qaýipke jıi ushyraıdy. Sonymen qatar ata-anasynyń kóńili men nazaryn jetkilikti sezinbeıtin balalar da buǵan osal keledi. Balaǵa árqashan ata-ananyń mahabbaty, qoldaýy men nazary qajet. Eger de ol ózin úıinde kerek sezinbese, ata-anasynyń tarapynan meıirim, súıispenshilik kórmese, ony syrttan izdeı bastaıdy. Al grýmerler dál osyndaı balalardy tez baıqap, solardyń senimine kirýge tyrysady.

– Al grýmerler balanyń senimine kirý úshin qandaı ádis-tásilderdi qoldanady?

– Olar eshqashan birden áreket etpeıdi. Mysaly, bári áleýmettik jelide qarapaıym laık basýdan bastalýy múmkin. Grýmerler bala salǵan storısterge, jazbalarǵa únemi reaktsııa bildiredi, pikir jazady, oǵan óziniń nazary túskenin baıqatady.

Bul birneshe aptaǵa, tipti birneshe aıǵa sozylýy múmkin. Bala da álgi akkaýntty kúnde kórip júrgen soń ony tanys adam sekildi qabyldaı bastaıdy. Keıin jeke hat jazyp, jyly sózder aıtady, maqtaıdy, qoldaý bildiredi. Máselen, qyzdarǵa «shashyń ádemi eken, ózińe jarasyp tur» deıdi. Ylǵı balanyń pikirimen kelisip, ózin árdaıym qoldaıtynyn jetkizedi. Ásirese úıde komplımentti, jyly sózdi az estıtin balalar mundaı qarym-qatynasqa tez baýyr basyp ketedi.

– Onlaın-grýmıngke ushyraǵan balalardyń oqıǵalarynda qandaı ortaq belgilerdi baıqaısyz? Balanyń ınternette kúmándi adammen baılanys ornatqanyn neden bilýge bolady?

– Eń aldymen, buǵan deıin aıtyp ótkenimdeı, kóńil kúıiniń kúrt ózgerýine nazar aýdarý kerek. Mysaly, bala birde erekshe kóńildi bolyp júredi, birde sebepsiz ashýlanshaq nemese renjigish bolady. Telefonǵa burynǵydan qatty táýeldi bolyp ketýi múmkin. Bireý habarlasqanda jasyryn sóılesedi nemese telefonyn kórsetkisi kelmeıdi. Eger mundaı ózgerister buryn balaǵa tán bolmasa, ata-analar oǵan mán bergeni durys.

Kóbine olar óte tuıyq, sabyrly, ózimen-ózi júredi. Ata-analar da mundaı balalarǵa «eshqandaı problema týǵyzbaıdy» dep kóp alańdamaıdy. Sondyqtan keıde qaýiptiń belgileri baıqalmaı qalady. Al grýmerler dál osyndaı balalarmen baılanys ornatýǵa tyrysady. Óıtkeni olardy emotsıonaldyq turǵydan ózine táýeldi etý ońaıyraq.

– Sizdiń tájirıbeńizde osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan balalar boldy ma?

– Iá, bolǵan. Meniń qabyldaýyma 15 jastaǵy qyz bala keldi. Onyń ata-anasy maǵan bastapqyda erekshe qajettiligi bar basqa balasyna qatysty máselemen kelgen edi. Jalpy mundaı otbasylarda keıde basqa balalar nazardan tys qalyp jatady. Bul qyz da sondaı balalardyń biri.

Ata-anasynyń sózinshe, óte tilalǵysh, sabyrly, eshqandaı qıyndyq týǵyzbaıtyn qyz bolǵan. Bir kúni áleýmettik jelide bir jigitpen tanysady. Bári laık basýdan bastalǵan. Álgi adam únemi storısterine jaýap berip, reaktsııalar qaldyryp júrgen. Ýaqyt óte kele qyz onyń nazaryn kútip júretin jaǵdaıǵa jetedi. Tipti laık baspaı qalsa izdeıtindeı, pikir jazsa, qýanatyndaı kúıge túsedi.

Keıin olar turaqty túrde sóılese bastaıdy. Offlaın kezdespegenimen, qarym-qatynastary kádimgi qyz ben jigittiń qarym-qatynasyna uqsap ketken. Álgi adam «seni jaqsy kóremin», «seni qyzǵanamyn», «myna jaqqa barma», «mynany kıme» degen sııaqty sózder aıtyp, qyzdyń ómirine yqpal ete bastaǵan.

Ata-anasy ózgeristerdi birtindep baıqaıdy. Qyz buryn qatysatyn mektep sharalarynan bas tartqan. Kıim kııý stıli ózgergen. Minez-qulqynda da ózgerister paıda bolǵan. Únemi asyǵyp júredi, telefon soǵylsa, ońasha jerge baryp sóılesedi. Anasymen birge shyqqannyń ózinde úıge tez qaıtýǵa tyrysatyn bolǵan. Keıin ata-anasy álgi jigittiń akkaýntyn qaraǵanda, onda naqty aqparat ta, sýret te bolmaǵan. Qyzdyń aıtýynsha, ol jıyrmadan asqan jigit eken. Onyń ústine qyzǵa turaqty túrde emotsıonaldyq qysym kórsetip otyrǵan. Baqytyna oraı, ata-anasy jaǵdaıdy erte baıqap, kómek surap keldi. Qyzben de jumys júrgizildi. Olar oflaın kezdesip úlgermegen, sondyqtan sońy jaqsy aıaqtaldy deýge bolady.

Ókinishke qaraı, barlyq ata-ana mundaı ózgeristerge mán bere bermeıdi. Máselen, balalar grýmermen kezdesetin bolsa, al onyń saldary áldeqaıda aýyr bolýy múmkin. Olardyń balalardy zorlap, ne óltirip te ketýi ǵajap emes. Sol sebepti ata-analar balasynyń kóńil kúıindegi, minez-qulqyndaǵy jáne kúndelikti ádetterindegi ózgeristerge muqııat qaraýy kerek. Keıde dál osyndaı usaq kórinetin belgiler úlken qaýiptiń aldyn alýǵa kómektesedi.

– Qazir balalar arasynda «jeke keńistik» uǵymy keń taralǵan. Jasóspirimniń jeke keńistigi men qaýipti qarym-qatynasty jasyrýynyń ara-jigin qalaı ajyratýǵa bolady?

– Bul óte kúrdeli másele. Óıtkeni jasóspirimder jeke keńistikke óte sezimtal keledi. Keıde ata-ananyń kez kelgen suraǵyn baqylaý nemese qysym retinde qabyldaıdy. Sondyqtan eń durys jol – balamen kishkentaı kezinen bastap senimdi qarym-qatynas qalyptastyrý. Eger bala ata-anasymen ashyq sóılese alsa, mundaı qaýipterdiń aldyn alý áldeqaıda jeńil.

Al eger kúdik týyndasa, balany kinálap, urysýǵa bolmaıdy. Kerisinshe, ony túsinýge daıyn ekenińizdi kórsetý kerek.

– «Internette beıtanys adamdarmen sóılespe» degen eskertý nege árdaıym tıimdi bola bermeıdi?Mundaı jaǵdaıda ata-analardyń qandaı áreketteri máseleni ýshyqtyrýy múmkin?

– Óıtkeni balalardyń kóbi ekran artyndaǵy adamnyń bóten ekenin, ózinen kóp jas úlken ekenin sezbeı qalady. Olar birneshe aı sóılesken adamdy jaqsy tanys adam retinde qabyldaıdy. Sondyqtan qaýipsizdik týraly áńgime tek tyıymmen shektelmeýi kerek. Balaǵa ınternettegi kez kelgen adam ózin basqa bireý retinde tanystyrýy múmkin ekenin túsindirý qajet.

Balany aıyptaý, urysý, qorqytý nemese telefonyn tartyp alý jaǵdaıdy qıyndatady. Óıtkeni bala ózin túsinbeıdi dep oılap, odan saıyn jabylyp qalady. Eń bastysy – balanyń senimin joǵaltyp almaý.

– Onlaın-grýmıng balanyń psıhologııalyq jaǵdaıyna qalaı áser etedi?

– Mundaı jaǵdaı balanyń ózine degen senimine qatty áser etýi múmkin. Ol ózin aldanǵandaı, kináli nemese qorǵansyz sezinedi. Keıbir balalarda mazasyzdyq, qorqynysh, adamdarǵa senbeý sııaqty máseleler paıda bolady. Sondyqtan eń mańyzdysy – balany kinálamaý. Oǵan qaýipsiz orta qalyptastyryp, qoldaý kórsetý kerek. Bala bul máselede jalǵyz emestigin sezinýi tıis. Qajet bolsa, maman kómegine júgingen durys.

Jalpy ata-analar balasynyń minez-qulqyndaǵy, kóńil kúıindegi jáne kúndelikti ádetterindegi ózgeristerge muqııat bolýy kerek. Kóp jaǵdaıda qaýiptiń alǵashqy belgileri dál sol jerden baıqalady.

Suqbatyńyz úshin raqmet!

Eske salaıyq, buǵan deıin Іshki ister mınıstrligi ókilderi ata-analardy, balalardy onlaın grýmerlerden saq bolýǵa shaqyrǵan edi.